تۋعان جەرىنىڭ قادىرىن بىلەتىن تۇلعانىڭ اقيقاتى

ءالىم الماتتىڭ تۋعان جەرى – اققۇم اۋىلى!

تاريح - ۇلت جادىنا ساقتايتىن، وتكەن مەن بۇگىندى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى قۇندىلىق. تاريحتا كىشىگىرىم بۇرمالاۋشىلىقتىڭ اسەرى بۇكىل ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز، سالت-ءداستۇرىمىز، ادەت-عۇرپىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ، كەشەگى وتكەن ءومىرىمىزدى ءوز قولىمىزبەن جويۋ بولىپ سانالادى. كەيبىر كەزدەرى تاريحتا قاتتى بۇرمالاۋشىلىق بولىپ، ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. اسىرەسە، بەلگىلى ءبىر ايماقتىڭ، بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ ءومىربايانى مەن شىققان تەگى، تۋعان جەرى تۋرالى ناقتى دەرەكتەردى جاسىرىپ، حالىققا شىنايى اقپارات كوزدەرى جەتپەي جاتىر. سول تاريح تاساسىندا ءبىراز ۋاقىت بۇرمالانىپ كەلگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى، قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشى – ءالىم الماتتىڭ ءومىربايانا قاتىستى ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن بۇلتارتپاس شىندىقتى وسى ماقالامىزدا جەتكىزەتىن بولامىز.

جالپى ءالىم الماتقا قاتىستى دەرەكتەر جەتەرلىك. 1992 جىلدان بەرى ءالىم الماتتىڭ ءومىر جولىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان تاريحشىلار، زەرتتەۋشىلەر، جۋرناليستەر از بولعان جوق. سولاردىڭ دەرەكتەرىنە نازار اۋدارىپ، تاريحي شىنايى باعامىزدى بەرىپ كورەيىك. قولىمىزداعى 2018 جىلى اقتوبە باسپاسىنان شىققان ك.م.ءىلياسوۆانىڭ «ءالىم المات:ءومىرى مەن ونەرى» جانە ءدال وسى كىتاپتىڭ 2025 جىلى الماتى باسپاسىنان شىققان تولىقتىرىلعان نۇسقاسى  «تاريح-تاعدىر:سكريپكاشى ءالىم الماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى» اتتى ەڭبەكتەرى، ب.مىرزاباي مەن ا.الماتوۆتىڭ 2018 جىلى سارىارقا باسپاسىنان جارىق كورگەن «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى ەڭبەگى، بەلگىلى جۋرناليست، جەلتوقسانشى ن.ءسۇيىننىڭ 2026 جىلى 16 قاڭتاردا اقشام گازەتىندە جارىق كورگەن «سكريپكا-تاعدىر. ديسسەنتتىڭ عاسىرلىق عۇمىر» اتتى ماقالاسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي، كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى ايتقان تازا شىڭدىقتارى جازىلعان. 2016 جىلى قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى باقىتجان وماردا تۇركيا جەرىنە بارىپ تىلدەسىپ كەلگەن(ىستامبۇلدا ءالىم المات ەسىمدى قازاق ساربازى تۇرادى. تالكەكە تۇسكەن تاعدىر. qazaqstantv.kz). ءسۇيىنوۆ نۇرلان اعامىز تازا شىڭدىقتى جازسا، قالعان ەكى كىتاپ بۇرمانىپ جاباساقتىڭ اققۇمى ەمەس، ىرعىزدىڭ قاراقوعاسى دەپ كورسەتىلىپ تۇر.

قاراقوعا ول عالىمجاننىڭ باباسى المات توبابەرگەنۇلىنىڭ قىستاۋى. بۇل تۋرالى المات توبابەرگەنۇلى تۋرالى سارباسوۆ ورازبايدىڭ 2004 جىلى الماتى باسپاسىنان جارىق كورگەن «تالماي شاپقان تارلان» اتتى ەڭبەگىندە ناقتى كورسەتىلگەن. سوسىن عالىمجان كوكتەمدە، ءساۋىر ايىندا دۇنيەگە كەلگەن. وسى دەرەكتەردى كوبىسى جاسىرىپ قالادى.

«اۋناپ وسكەن اققۇمىم»

ءالىم المات اتانىپ جۇرگەن ول كىسىنىڭ شىن ەسىمى – عالىمجان ءابدىسالاموۆ(ابسالياموۆ). 1917 جىلى ساۋىردە اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى(1972 جىلعا دەيىن بۇرىنعى ىرعىز اۋدانى), جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اققۇم اۋىلىنداعى، قاراقاي وزەنىنىڭ بويىنداعى تورەمۇرات اتاسىنىڭ جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن(قاراڭىز:ن.ءسۇيىن - سكريپكا تاعدىر. اققۇمدا اۋناپ وسكەن بالا...//16.01.2026. aqshamgazeti, ىستامبۇلدا ءالىم المات ەسىمدى قازاق ساربازى تۇرادى..، تالكەكە تۇسكەن تاعدىر...//2016. قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسى). كىشى ءجۇزدىڭ شومەكەي رۋىنىڭ بوزعۇل بۇتاعىنان شىققان. شەجىرە بويىنشا تاراتساق:بوزعۇل-كەلدىباي-سەيىن(جەلدەر)-بەكەت-شوبدار-قالاق-الىبەك-كيىكباي-توبابەرگەن-المات-تورەمۇرات-ءابدىسالام-عالىمجان. باباسى پاتشا زامانىندا ءومىر سۇرگەن المات توبابەرگەنۇلى (1804–1895) ساردار اتانىپ، بي بولعان(ايتەكە بي اۋد.ەنتس. 88-بەت، اقتوبە ەنتس. 265-بەت.). الماتتىڭ تورەمۇرات، ماقمۇرات، قوسمۇرات، پىرماقان، سامىرات(1845-1922) اتتى ۇلدارى بولعان. الماتتىڭ ۇلكەن ۇلى سامىرات ىرعىز بولىسىن باسقارعان. قازىرگى ايتەكە بي اۋدانىنداعى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى اققۇم اۋىلىڭ جايلاۋ قىلعان. جەرگىلكتى حالىق «سامىراتتىڭ اققۇمى» دەپ اتاپ كەتكەن. جاباساق اۋىلىنا 1902 جىلى مەشىت سالىپ، بۇقار مەدرەسىنەن ءبىلىم العان مۇقانتاي دەگەن مولدانى مەشىتتىڭ يمانى قىلىپ قويىپ، بالالاردىڭ كوزىڭ اشقان. كەيىن تورەمۇرات كەنجەعارا بولىس باسشىسى بولعاندا وسى شىرايلى ولكە اققۇم جايلاۋىندا مەكەندەگەن ەكەن. عالىمجان سول ساردار الماتتىڭ ەكىنشى ۇلى تورەمۇرات بولىستىڭ نەمەرەسى، ءابدىسالامنىڭ بالاسى. ءۇش جاسىندا اكەسىنەن ەرتە جەتىم قالعان عالىمجاندى، اتاسى تورەمۇرات تاربيەلەيدى. ونىڭ ناعاشى جاعى دا وسال بولماعان. اجەسى سول ۋاقىتتاعى باسىقارا قوپاسىن جايلاعان قارا دەگەن اسا داۋلەتتى ادامنىڭ اۋىلىنان ەكەن. ءوز اناسى قانىمشا ساۋداقىزى اقساقال-ءتاۋىپ بولىسىن ۇزاق ۋاقىت باسقارعان توقا ءساتباي اۋىلىنىڭ قىزى بولعان. عالىمجاندى 5-6 جاسىندا اتاسى تورەمۇرات قاراقايدان باسىقارا قوپاسىنداعى قارا ناعاشى اتاسىنىڭ اۋىلىنا ەرتىپ اپارادى. تەمىربەك(قاراڭىز: قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى، 4-توم، 531-بەت; اقتوبە ەنتسيكلوپەدياسى. 441-بەت، «تەمىربەك جۇرگەنوۆ»، «سارىارقا» ب. 2018. 12, 199-بەت.، كارتەن ب. قاس ۇلەكتەن تۋعان كاتەپتى...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz) ناعاشىسى تاشكەنتتەگى وقۋىنان اۋىلعا دەمالىسقا كەلىپ جاتقان كەزى ەكەن. بارعاندا ناعاشى اتاسى قارا:

• عالىمجان، سەنىڭ ناعاشىڭ كىم؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا عالىمجان:
• ءسىز تاي بەرەتىن ناعاشىمسىز، تەمىربەك اعا قالام مەن قاعاز بەرەتىن ناعاشىم، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

• وۋ، مىناۋ قانداي اقىلدى بالا، اكەلىڭدەر تايدى، مىنگىزىندەر، -دەپ قارا ناعاشىسى ءماز بولىپتى. مىنە، عالىمجاندى «تەكتىنىڭ تۇياعى» دەۋگە بولادى (قاراڭىز:يلياسوۆا، ك.م. ءالىم المات: ءومىرى مەن ونەرى، 16-17 بەت.).

«ماسكەۋ ساپارى»

ءالىم المات 1936 جىل ماسكەۋدەگى قازاق مادەني ونكۇندىگىندە ونەر كورسەتكەن ەكەن. بۇل تۋرالى «وگونەك» جۋرنالىنىڭ 1936 جىلعى شىعارىلىمىندا بار بولىپ شىقتى. اققۇمنىڭ پەرزەنتى عالىمجان 1936 جىلعى دەكادادا ك.بايسەيىتوۆا، ش.جيەنقۇلوۆانىڭ ونەرلەرى مەن س.سەيفۋلليننىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى قىزمەتىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىستى جەكە سۋرەتتەرى «قازاق تەاترى» اتتى ماقالادا جاريالانعان ەكەن. تەمىربەك جۇرگەنوۆ حابارلاسىپ:

• عالىمجان، سەن ەندى تاشكەنتتەن الماتىعا اۋىساسىڭ، - دەپ مەنى احمەت اعا

جۇبانوۆقا جىبەردى. الماتىداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ سكريپكا كلاسىندا وقي ءجۇرىپ، 70 ادامدىق دومبىرا وركەسترىنىڭ قۇرامىندا 6-7 بالا(4 قازاق، 1 تاتار، 2 ۇيعىر) دايىندىققا(رەپەتيتسيا) قاتىسىپ جۇردىك. احمەت اعاي مۋزىكا تاريحىنان ساباق بەردى. عانبار مەدەتوۆ دەگەن كۇيشى مەن ابىل اعاي(ا.ماحانوۆ) ەسىمدە، كوپشىلىگىنىڭ اتتارىن ۇمىتتىم. تەمىربەك اعا بىزدەرگە، بالالارعا ارنايى كوستيۋمدەر تىكتىردى، ماسكەۋدە وتەتىن 1936 جىلعى 10 كۇندىك قارساڭىندا.  شەشەمىز ءبىزدى - ۇزاقباي اعانىڭ(ۇ.قۇلىمبەتوۆ), تەمىربەك اعانىڭ ۇيلەرىنە ءجيى اپاراتىن. ۇزاقباي اعانىڭ ماسكەۋدە وقيتىن ءىنىسى (جولمۇرات قۇلىمبەتوۆ), قىزدارى، تەمىربەك اعانىڭ كاپنازار دەگەن ءىنىسى، جۇمانازار دەگەن بالاسى بولاتىن، مەن ولارعا دومبىرا تارتىم بەرەتىن ەدىم. ماسكەۋدە بولاتىن قازاق ونەرىنىڭ 10 كۇندىگى قارساڭىندا تاڭەرتەڭگى 9-دان دامىلسىز رەپەتيتسيالار بولىپ ءجۇردى. تەمىربەك اعا سول رەپەتيتسيالارعا ءجيى كەلىپ قاتىساتىن.

وپەرا تەاترى «قىز جىبەك» وپەراسىمەن باردى. ەسىمدە قالعانى — كۇلاش بايسەيىتوۆا، قانابەك بايسەيتوۆ، قۇرمانبەك-شارا جانداربەكوۆتەر. ۇلكەن تەاترداعى لوجادا وتىرعان ي. ستالين مەن ونىڭ سول جاعىندا 3-4 ادامنان كەيىن تەمىربەك اعا وتىردى. كونتسەرتتەر زور انشلاگپەن ءوتتى. سوڭىنان ي. ستالين، ل. ميرزويانداردىڭ قاتىسۋىمەن زيافات (بانكەت) بەرىلدى. كۇلاش ءان سالدى. الماتىعا ورالعان سوڭ تەاتردىڭ زاۆحوزى بالالارعا تىكتىرگەن كوستيۋمدەردى وزىمىزدە قالدىرۋدى سۇراۋىمدى ءوتىندى. مەن ولاردىڭ ءوتىنىشىن ورىنداپ، تەمىربەك اعاعا جەتكىزدىم. تەمىربەك اعا كوستيۋمدەردى وزىمىزدە قالدىرۋعا نۇسقاۋ بەرگەندە، ءبارىمىزدىڭ قۋانىشىمىزدا شەك بولعان جوق. (قاراڭىز:ب.مىرزاباي مەن ا.الماتوۆ - «تەمىربەك جۇرگەنوۆ»، «سارىارقا» ب. 2018. 412-بەت.).

«1936-1950 جىلدار...»

1937 جىلدىڭ جازىندا «حالىق جاۋلارىن» جاپپاي ۇستاۋ باستالدى. ستاليننەن باستاپ ءبارى تاڭقالعان ماسكەۋدەگى مادەني دەكادادان كەيىن قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 1937-1938 جىلعى زوبالاڭ-رەپرەسسيا باستالدى. رەپرەسسيادا عالىمجاننىڭ ناعاشىسى «تەمىرناركوم» – تەمىربەك جۇرگەنوۆ تە ۇستالىپ، اتىلدى. عالىمجاننىڭ باسىنا قيىن كۇندەر قايتا ورالدى. تىعىرىقتان شىعار جول تابا الماي، ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسى ستۋدەنتى ءوزى سۇرانىپ 1939 جىلى اسكەرگە كەتتى. 1941 جىلى سوعىس وتى بۇرق ەتىپ، اسكەري قىزمەتى اياقتالماعان عالىمجان برەست قورعانىسىنان ءبىر-اق شىقتى. كسرو استاناسىن ەكى ارميا قورعاپ، جاۋىنگەرلەردىڭ نەگىزى قىرىلعان، قالعاندارى تۇتقىنعا تۇسكەن كەزەڭ ەدى بۇل. تەك جاۋىنگەرلەردىڭ جانكەشتىلىگىمەن، اسكەردىڭ بار كۇشى شوعىرلانعان، ءۇش جاۋىنگەردىڭ ەكەۋى قازا بولعان مايدان ەدى ول. عالىمجان دا برەست قورعانىسىندا قاتتى جارالانىپ، تۇتقىنعا تۇسەدى. وسىمەن ونىڭ  گەرمانيا، پولشا جەرلەرىندەگى كونتسلاگەردەگى ءومىرى باستالدى. بۇل الاش قايراتكەرى، ديسسيدەنت مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركىستان لەگيونىن» قۇرامىن دەگەن جەلەۋمەن تۇتقىنداعى ازياتتارعا قولدان كەلگەنشە كومەك جاساعان 1941 جىلى بولاتىن. مۇستافا شوقاي باس-اياعى ءۇش ايدا 180 مىڭ نەگىزىنەن مۇسىلمان تۇتقىننىڭ ومىرىنە اراشا بولعان ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا بولعان عالىمجان الاش كوسەمىنىڭ كومەگىمەن جەڭىل جۇمىسقا جىبەرىلگەن. ول دا ءبىر ونەرمەن قايتا تابىسۋ مۇمكىندىگى ەدى. وكىنىشكە وراي، مۇستافا شوقاي 1941 جىلى جەلتوقساندا اۋرۋحانادا، جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولدى. قايراتكەردىڭ كومەگىمەن «جەڭىل جۇمىسقا» جىبەرىلگەن عالىمجان نەمىس وفيتسەرىنىڭ ۇيىندە كۇتۋشى بوپ ءجۇردى. جاسىراتىنى جوق، تاماعى توق، كيىمى ءبۇتىن عالىمجاننىڭ كوڭىلىن تەك ءبىر نارسە بولە بەردى. ول – بولمەدە تۇرعان فورتەپيانو (پيانينو). سول اسپاپتى كورگەن سايىن ويى سان-ساققا شارىقتايدى، ءتىپتى تۇتقىندا ەكەنىن دە ۇمىتىپ كەتە جازدايدى. ءبىر كۇنى جان-جاعىنا قاراپ، ەشكىم جوق ەكەنىنە كوزى جەتىپ اسپاپتىڭ الدىنا وتىردى. ساۋساقتارى كلاۆيشكە تيگەندە دۇنيەنىڭ ءبارى ۇمىت بولدى. كوسىلىپ تۇرىپ نەبىر كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى وينادى عوي. تۋ سىرتىنان بىرەۋ قاراپ تۇرعانداي بولىپ، بۇرىلسا، اڭ-تاڭ بوپ نەمىس وفيتسەرى تۇر. ازيات تۇتقىننىڭ كاسىبي ويناۋىنا اڭ-تاڭ ارينە. ەكەۋى دە وزىنە ءوزى كەلگەسىن كىم، نە، قالاي دەگەن سۇراقتار باستالادى عوي. عالىمجان ءوزىنىڭ كاسىبي سكريپكاشى ەكەنىن، اسكەرگە ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنان الىنعانىن ايتادى. سودان نە كەرەك، مۋزىكانتتىڭ ومىرىنە قانىققان نەمىس وفيتسەرى عالىمجاندى ەرتىپ الىپ، بەرلين فيلارمونياسىنا تاپسىرىپتى. قانداي كەزەڭ بولسا دا ىشكى مادەنيەتىن، زيالىلىعىن جويمايتىن، ءاربىر ادامى ونەردى ومىردەن بيىك قوياتىن حالىقتار بولاتىنىن سول كەزدە ءتۇسىندى عالىمجان. بۇل دا ءبىر ءومىر ساباعى ەدى. سول جىلداردا عالىمجان ۆەنا كونسەرۆاتورياسىندا ءدارىس الدى. سولاي عالىمجان ءابسالياموۆ سكريپكامەن قايتا تابىسقان كەزەڭ بولدى.

«سوعىستان كەيىنگى جىلدار»

سوعىس بىتكەندە، ءوزىن سوۆەت وداعىندا ەش جاقسىلىق كۇتىپ تۇرماعانىن سەزگەن عالىمجان قالاي بولعاندا دا پاريجدەگى مۇستافا شوقايدىڭ جەسىرى ماريا شوقايدىڭ مەكەنجايىن تاپقىسى كەلدى. تۇتقىندا بىرگە بولعانداردىڭ ءبىرى قارىس قاناتباەۆتان ادرەستى الىپ، پاريجگە حات جازدى. ماريا شوقايدان جاۋاپ الىپ، ول كىسى پاريجگە شاقىرادى. ماريا شوقاي عالىمجاندى مۇستافانىڭ تۋعان باۋىرىنداي قابىلداپ، بىلايعى جۇرتقا «مۇستافانىڭ جيەنى» دەپ تانىستىرىپ، رەسمي قۇجاتتارىن جوندەپ، فرانتسياداعى راحمانينوۆ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا تۇسۋگە كومەكتەسەدى. ول جايىندا ماريا شوقاي ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازىپتى: «...1947 جىلى گەرمانيادان مۇستافانىڭ قانداسى، سكريپكاشى عالىمجان كەلدى. ول سكريپكادا شەبەر وينايتىن. وعان كونسەرۆاتوريا بىتىرگەنى جونىندە قۇجات كەرەك بولاتىن. مەن ونى پاريجدەگى راحمانينوۆ كونسەرۆاتورياسىنا جازدىم...». ءۇش-ءتورت جىل پاريجدە ماريا «اناسىمەن» تۇرعان عالىمجان ماريا شوقايدىڭ باتاسىمەن 1950 جىلى تۇركياعا قونىس اۋداردى. سوڭىنا تۇسەتىندەردەن قورىققان عالىمجان تەگىن اليم ء(الىم) المات دەپ وزگەرتتى. ستامبۋلدا تاتار قىزى يتيلمەن (ەدىل) باس قوستى. ماريا شوقايمەن بايلانىسىن ۇزبەي، ول كىسى ومىردەن وتكەنگە دەيىن حات جازىسىپ تۇردى. ماريا «اناسى» ءار حاتىن «قىمباتتى مەنىڭ بالالارىم...» دەپ باستايتىن. ماريا شوقاي ءومىرىنىڭ سوڭى جاقىنداعاندا  الىم الماتقا  مۇستافا شوقايدىڭ ءبىراز دۇنيەسىن (جازۋ ماشينكاسىن، ءبىراز ءارحيۆىن) ەلدەن الىپ كەتكەن تۋعان جەردىڭ توپىراعىن تابىستاعان. مىسالى، قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن ابىلاي حان سۋرەتى شوقايدىڭ ارحيۆىنەن شىققان. ءالىم المات بولسا شوقاي مۇرالارىن جەتپىسىنشى جىلدارى سوۆەت وداعىنان بارعان دەلەگاتسيانىڭ ىشىنەن قازاقتاردى تاۋىپ، سولارعا تابىستاعان.

ءومىردىڭ باقىتتى ءساتى

وتباسىن قۇرعان ءالىم الماتتىڭ بەيبىت ءومىرى سول 1950 جىلداردان باستالدى. ءۇش كونسەرۆاتوريادا ءدارىس العان سكريپاشى ەڭبەك جولىن ستامبۋل وركەسترىندە سكريپاچ-مۋزىكانت بوپ جالعاستىردى. ەلدىڭ ايتۋىنشا كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ مىقتى ورىنداۋشىسى بولىپتى. قالاي بولعاندا دا تالاي ولىمنەن الىپ قالعان سول سكريپكا عوي. زەينەتكە شىققانشا، 25 جىل سول جەردە ەڭبەك ەتتى. ەدىل ەكەۋى ۇلدى بوپ، وعان تورە دەپ ات قويدى. نەمەرەسىن مۇرات دەپ اتاپ، باباسى تورەمۇرات بولىستىڭ ەسىمىن جاڭعىرتتى.

سوۆەت زامانىندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشىنى ەلگە قايتارۋ شارالارى دا جاسالعان. ونداي جۇمىسپەن كىم اينالىساتىنى بەلگىلى. ءتىپتى، الپىسىنشى جىلدارى تۋعان اعاسى، وپەراتور-رەجيسسەر فايزوللا ءابسالياموۆتى تۇركياعا جىبەرگەن. بىراق باۋىرىمەن تابىسقان ءالىم المات ءبارىبىر كەلمەدى. 1970 جىلداردا شەتەلگە سوۆەت دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعان اكادەميك سايىن بالمۇقانوۆ ءالىم الماتقا قازاق سسر ءبىرىنشى حاتشىسى قوناەۆتىڭ سالەمدەمەسىن جەتكىزەدى. وندا ديماش احمەتۇلى «ەلگە ورالسىن. ەندى قورقاتىن ەشنارسە جوق» دەگەن ەكەن. بىراق، ستامبۋل فيلارمونياسىنىڭ سكريپكاشىسى ءالىم المات ەلگە ورالمادى.

دەسە دە، ەلدەن 1939 جىلى كەتكەن سكريپكاشى تۋعان توپىراققا ورالمادى. تەك 1992 جىلى تاۋەلسىزدىك العان قازاقستانعا، دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا كەلگەنى بار. سول كەلگەنىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى سانالاتىن ايتكەش تولعامباەۆپەن كەزدەستى. ەلۋ جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن. سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى عالىمجان مۋزىكا تەحنيكۋمىن سوڭعى كۋرسىندا جۇرگەندە ايتكەش كەلىپ وقۋعا تۇسكەن ەكەن. ەكەۋى دە سوعىستا بولىپ، ەكەۋى دە تۇتقىنعا تۇسكەن. عالىمجان ەلگە ورالماي باتىستا قالسا، ايتكەش ەلگە ورالىپ، «وتانىن ساتقان» دەپ قايتا سوتتالىپ كەتىپتى. سول 1992 جىلى كەلگەندە تۋعان توپىراق ىرعىزدا بولدى. ءتىرى قالعان تۋىستارىمەن كەزدەستى، ەلۋ جىلدان اسقان ۋاقىتتا. المات باباسىنىڭ باسىنا بارىپ، قۇران باعىشتادى. اتا-بابالارىنىڭ جاتقان جەرىن ارالادى... بىراق ونان كەيىن وتانعا ات باسىن بۇرمادى. ونىڭ سەبەبى وزىنە عانا ايان. ەلدەگى تۋىستار سوڭعى 15–20 جىلدا ستامبۋلدا تۇراتىن اقساقالمەن بايلانىس ورناتقان، بارىپ-كەلىپ تۇردى. اعايىندار بارىپ، 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. تالايلى تاعدىر يەسىنىڭ ومىرىنە قىزىققان جۋرناليستەر، تاريحشىلار دا اقساقالعا ات باسىن بۇرىپ تۇردى. ەلدەن بارعان جۋرناليستەردىڭ «قازاقستاندا تۇڭعىش سكريپكاشى دەپ ايتكەش تولعامباەۆ سانالادى، بۇعان نە دەيسىز؟» دەگەن ساۋالعا توقسانعا تاياعان ءالىم المات بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى:  «ول دۇرىس. مەنەن 4-5 جاس كىشى ايتكەش ەكەۋمىزدىڭ تاعدىرىمىز ۇقساس. ەكەۋمىز دە مۋزىكا تەحنيكۋمىن سكريپكا كلاسىن بىتىردىك. ەكەۋمىز دە سوعىسقا قاتىسىپ، تۇتقىندا بولدىق. بىراق سوعىستان كەيىن ەكەۋمىزدى ەكى جول كۇتىپ تۇر ەدى. مەن وسىندا قالدىم، ول وتانىنا ورالدى. ول جاقتا ونى تاعى دا تۇرمە، تاعى دا قيىندىق كۇتىپ تۇردى. دەسە دە، ول جاقسى كۇندەردەن ءۇمىتىن ۇزبەي، ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوردى. سول سەبەپتى، ونىڭ ەسىمى تۇڭعىش سكريپكاشى بولىپ اتالۋى ءجون». بۇل ناعىز ونەر يەسى، تاعدىرلى جاننىڭ ءسوزى ەدى(قاراڭىز:ن.ءسۇيىن - سكريپكا تاعدىر. اققۇمدا اۋناپ وسكەن بالا...//16.01.2026. aqshamgazeti).

«شىرمالانعان شىڭدىق»

قورتىندىلاي كەلە، ءالىم الماتتىڭ اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى، جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى اققۇم جايلاۋىندا تۋعانى انىق. ەڭ ءبىرىنشى بەكارستان مىرزاباي اعايدان تەمىربەك جۇرگەنوۆكە قاتىستى دەرەكتەردى ىزدەپ جۇرگەندە ەستىدىم. مىرزاباي بەكارىستان اعايعا حابارلاسقاندا: «اسقار اققۇمدا تۋعان ءبىر كەرەمەت ادامدى بىلەسىڭ بە؟»-دەدى. مەن سودان باستاپ مالەمەتتەر، دەرەكتەر جيناي باستادىم. بىراق ناقتى دەرەكتى وسى جىلدىڭ باسىندا ءبىلدىم. بۇل تۋرالى ءالىم الماتقا 5 اتادان كەيىنگى رۋلاسى، جۋرناليست ءسۇيىنوۆ نۇرلان اعامىزعا فەيسبۋك ارقىلى حابارلاسقان كەزدە كوزىمىز جەتتى. نۇرلان اعامىزدىڭ ماقالاسىن ءالىم الماتتىڭ ناعىز تۋىسى راحيۇلى رومان اعامىز جىبەرگەن بولاتىن. نۇرلان اعامىزبەن سويلەسكەندە: «اسسالاۋماعالەكۋم اعا. امانسىز با. مەن اقتوبە قالاسىنان حابارلاسىپ تۇر ەدىم. تاريحشىمىڭ. رومان اعاي ءسىزدىڭ جازعان ماقالاڭىزدى جىبەرىپ ەدى. سول تۋرالى سۇرايىندەپ ەدىم. اعا وسى كوپتەگەن دەرەكتەردە ءالىم الماتتىڭ تۋعان جەرى قاراقوعا دەپ كەزدەسەدى، ءسىز اققۇمدا دۇنيەگە كەلگەن دەپ جازعان ەكەنسىز. رومان اعايدان سۇراعاندا قاراقوعادا دەپ شىعادى. راس وتىرىگىن ءوز اۋزىڭىزدان ەستەيىڭ دەپ حابارلاسىپ جاتىر ەدىم-دەدىم. سوندا، نۇرلان اعامىز كۇلىپ جىبەرىپ، ونى روماننان ەمەس مەننەن سۇراسايش. ءوزى ايتتى. مەن ارنايى بارىپ سۇحبات الدىم. سوندا اققۇمدا دۇنيەگە كەلگەنىڭ ءوز اۋزىمەن ايتقان»-دەپ نۇكتەسىن قويدى.

ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا اققۇمنىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ءالىم الماتتىڭ ءومىرى مەن ونەرىن بارىنشا جەتكىزۋگە تىرىستىق. تاريحىمىزعا ات-ءۇستى قاراماي ۇساق تۇيەككە دەيىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ كەرەك. تاريحتى بۇرمالاۋ بۇل ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعىما كەدەرگى تۋدىرادى. كەلەر ۇرپاق وسىنداي نار تۇلعالارمەن ماقتانىپ، شابىت الۋى ءتيىس. وسىنداي قازاقتان شىققان زيالى تۇلعالاردى قۇرمەتتەپ، كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.

اسقار راحىمجانۇلى

تاريحشى

Abai.kz