1947 جىلى 13 مامىردا كسرو مينيسترلەر كەڭەسى رەسەيدىڭ استراحان، ۆولگوگراد، قازاقستاننىڭ بۇرىنعى ورال، گۋرەۆ وبلىستارى اۋماعىندا ورتالىق مەملەكەتتىك "كاپۋستين يار" پوليگونىن قۇرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1951 جىلى 21 جەلتوقسانداعى №5263 قاۋلىسىنا سايكەس پوليگون اۋماعىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى وردا اۋدانىنىڭ 1 ميلليون 355 مىڭ 692 گەكتار جەرى اسكەري پوليگون يەلىگىنە بەرىلەدى.

1952 جىلدىڭ جازىندا قازاقستان كارتاسىنان ءبۇتىن ءبىر اۋدان جويىلدى. ونىمەن بىرگە بوكەي دالاسىنداعى ونداعان اۋىل مەن جۇزدەگەن ادامنىڭ تاعدىرى شىرعالاڭعا ءتۇستى. ولاردى تاۋار تاسيتىن ۆاگوندارعا تيەپ، ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىنە جونەلتكەن ەدى. رەسمي تۇردە مۇنى "وداق ىشىندەگى قونىس اۋدارۋ" ساناعانىمەن، اقيقاتىندا بۇل ناعىز دەپورتاتسيا بولاتىن. ال ەركىنەن تىس قونىس اۋدارىلعانداردىڭ اتامەكەنى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن "كاپۋستين يار" اسكەري پوليگونىنىڭ قاجەتىنە بەرىلىپ، ول جەردە كەڭەستىك زىمىراندار سىنالدى.

سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ىشكى قونىس اۋدارۋ جوسپارىن بەكىتۋ جونىندە 1951 جىلى 14 جەلتوقسانداعى №1013-119س قاۋلىسىنا سايكەس، 1952 جىلى وبلىستىڭ 300, ونىڭ ىشىندە جاڭاقالا اۋدانىنىڭ 125, وردا اۋدانىنىڭ 175 كولحوز شارۋاشىلىقتارىن، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتا وسىرەتىن اۋداندارىنا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى.

حالىق تۇگەلدەي وڭتۇستىككە قونىس اۋدارماسا دا، 1952 جىلى شىلدە ايىندا سايحىن ستانتسياسىنان وردا اۋدانىنىڭ ينتەرناتسيونال، كاگانوۆيچ، كالينين اتىنداعى ءۇش كولحوزى، ال العاي ستانتسياسىنان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ سارىوزەن جانە لەنين اتىنداعى، بارلىعى 5 كولحوزدان — 336 وتباسى، 1805 ادام وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىساي ايماعىنا جەتكىزىلدى.

بۇدان وزگە وردا اۋدانىنان گۋرەۆ وبلىسىنا — 9 كولحوز، وبلىستىڭ ىشكى چاپاەۆ اۋدانىنا — 5 كولحوز، تايپاق اۋدانىنا — 1 كولحوز، جاڭاقالا اۋدانىنا — 2 كولحوز، جانىبەك اۋدانىنا — 10 كولحوز، بارلىعى 30 كولحوز شارۋاشىلىعى كوشىرىلدى. ال وردا اۋدانىمەن ىرگەلەس جاڭاقالا اۋدانىنان گۋرەۆ وبلىسىنا — 4 كولحوز، وبلىستىڭ ىشكى جىمپيتى اۋدانىنا — 2 كولحوز، چاپاەۆ اۋدانىنا — 3 كولحوز، ءبورلى اۋدانىنا — 1 كولحوز شارۋاشىلىقتارى كوشىرىلىپ، حالىق رەسپۋبليكالىق ىشكى دەپورتاتسياعا ۇشىرادى. ءسويتىپ اينالاسى 7–8 ايدىڭ ىشىندە "كاپۋستين يار" پوليگونىنا تاڭداپ الىنعان جەر بوساتىلىپ، وردا اۋدانى تاراتىلادى.

كۋاگەرلەر اراسىندا ءبىردى-ەكىلى سول ۋاقىتتا ەرەسەك جاستاعى ادامدار، سونىمەن قاتار 10–12 جاستا بولعان بالالار بار. ولاردىڭ ايتۋىنشا، قونىس اۋدارۋشىلاردى اۋەلى اسكەري كولىكپەن سايحىن ستانتسياسىنا جەتكىزگەن. كۇن ىستىقتا پويىزدى سارىلا كۇتكەن ولار ستانتسيا باسىندا ون شاقتى كۇن اشىق اسپان استىندا وتىرعان. ودان سوڭ بارلىعىن جۇك تاسيتىن ۆاگوندارعا تيەپ، ءارى قاراي تەمىر جولمەن اكەتكەن. باتىس ايماقتان جەتىساي وڭىرىنە دەيىن شىلدەنىڭ ىستىعىندا 15–20 كۇن جۇرگەن ولار جول بويى تالاي قيىندىق كورگەن. ءتىپتى اپشىنى قۋىرعان اپتاپتا كەنەزەسى كەۋىپ، ايالداعان بەكەتتەردە ءبىر جۇتىم سۋ الامىن دەپ جانتالاسقاندار اراسىندا پويىزدىڭ استىنا ءتۇسىپ جان تاپسىرعاندار بولعان.

ونداي دەرەكتى ايتقان جاننىڭ ءبىرى — اقليما بايانتاسوۆا. قازىر 95 جاستاعى كەيۋانانىڭ كوزى ءتىرى، اۋدان ورتالىعى جانىبەك اۋىلىندا تۇرىپ جاتىر. اقليما انامىز سول جىلى قىرقىنان جاڭا شىققان ۇلى تىلەپبەرگەندى قۇشاقتاپ، 3 جاستاعى قىزى نۇرجياندى جەتەكتەپ، ىستىق ۆاگون ىشىندە وڭتۇستىككە قينالىپ جەتەدى. كورگەن قيىندىعىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ تاۋىسا الماعان اقليما جۇك تاسيتىن ۆاگونعا تيەلگەن حالىقتىڭ جاعدايىن بىلاي ەسىنە العان:

"ارىس ستانساسىنا ايالداپ، اۋا جۇتىپ العان سوڭ، كەرى ۆاگونعا جايعاستىق. قاسىندا كىشكەنتاي قىزى بار ءبىر كەمپىر تومەندە قالىپ قويىپتى. پويىز كەلىپ، ۆاگونداردى تىركەپ جاتقاندا الگى كەمپىر شاينەگىن الا جۇگىرگەن. ەندى مىنەمىن دەگەندە اياعىنداعى گالوشى جەرگە ءتۇسىپ كەتىپ، ونى الامىن دەپ تالپىنعاندا پويىزدىڭ استىنا قۇلادى. سول ساتتە پويىزدىڭ تەمىر دوڭگەلەكتەرى كەمپىردىڭ ەكى اياعىن كەسىپ كەتىپتى. ەكى اياعى، شۇلىعى، گالوشى رەلستىڭ ارعى جاعىندا جاتىر. كەۋدەسى بەرگى جاعىندا. قان سۋداي اقتى. قاسىنا بارعان كەلىنىنە كەۋدەسىن كورسەتىپ، ىم قاقتى دا، جان تاپسىردى. كەۋدەسىنە سالعان اقشاسى بار ەكەن. ءبارىمىز زارلاپ جىلادىق".

باتىس ايماقتان اۋەلى ايەل مەن بالا-شاعانى، شال-كەمپىرلەردى كوشىرەدى. ەر-ازاماتتار مەملەكەتتىڭ مالىن تاپسىرىپ، كەيىن، ارادا 15–20 كۇن وتكەسىن سوڭدارىنان كەلەدى.

ەرىكسىز كوشىرىلگەن حالىق بارعان كۇننەن باستاپ الەۋمەتتىك -ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ كەلدى. سەبەبى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ يليچەۆ اۋدانىنا (قازىرگى جەتىساي) قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن الدىن الا دايىندالعان ءۇي-جاي بولمادى. شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىندە جيىرما كۇنگە جۋىق ازىپ-توزىپ جەتكەن جۇرت اشىق دالادا ءومىر ءسۇردى. ءبىر قاتارى جەرتولە قازىپ، سونى پانالادى. اۋىز سۋدان قينالعان ولار مال سۋاراتىن ارىقتان لاي سۋ ءىشىپ، سوعان كىر-قوڭىن جۋدى. بۇل تۋراسىندا اقليما بايانتاسوۆا تاعى بىلاي دەگەنى بار:

"اشىق اسپان استىندا جەر قازىپ، كىرپىش قۇيىپ جاتقان ءبىر وتباسىنىڭ ۋاقىتشا سالعان لاشىعىنىڭ كولەڭكەسىندە وتىردىق. الاپات ىستىق. ارىقتان كىر، لاي سۋ ىشتىك. وتىن جوق… تۋعان جەرىمىزدى تۇسىمىزدە كورەتىنبىز، ساعىنىپ جۇردىك. ءبىز ولمەي، ءتىرى قالدىق، قالعان قيىندىقتىڭ ءبارىن كوردىك. سوعىس كەزىندەگى قيىندىقتان گورى ايدىن-كۇننىڭ امانىندا ەل-جۇرتتان قول ۇزگەن قيىندىق ۇمىتىلمايدى ەكەن".

حالىقتىڭ ازاپ شەگىپ، قيىندىق كورۋىنە سەبەپ بولعان تاعى ءبىر جايت بار. تۇركىستان وبلىستىق ارحيۆ قورىندا ساقتالعان دەرەكتەر بويىنشا، سول كەزدەرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىساي ايماعىنا باتىس قازاقستاندىقتاردى عانا كوشىرىپ اكەلمەگەن. ماسەلەن، 1950–1952 جىلدارى قازاقستاننىڭ ون ەكى وبلىسىنان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى وسىندا قونىس اۋدارىلادى: 1952 جىلدىڭ ماۋسىم-تامىز ايلارىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى بولشەنارىم اۋدانىنان يليچەۆ اۋدانىنىڭ پروگەسس كولحوزىنا 8 وتباسى، پاۆلودار وبلىسى بەسقاراعاي اۋدانىنان يليچەۆ اۋدانىنىڭ ميكويان كولحوزىنا 68 وتباسى، اقمولا وبلىسى مولوتوۆ اۋدانى كراسنىي پاحار كولحوزىنان يليچەۆ اۋدانىنىڭ 7 ۋچاستوگىنە 66 وتباسى، سونداي-اق تالدىقورعان، سەمەي، سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان، كوكشەتاۋ، قوستاناي، اقتوبە، جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ىشكى اۋداندارىنان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى دە كوشىرىلگەن.

شىندىعىندا جەتىساي ايماعىنىڭ مۇنداي كوپ ادامدى قابىلداۋعا تۇك دايىندىعى جوق ەدى. ال كۇن سايىن جاعدايى ۋشىققان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگى تىپتەن كەرى كەتە باستادى. وسىعان وراي 1952 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ە.تايبەكوۆتىڭ "قونىس اۋدارۋ جوسپارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى جانە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ شارۋاشىلىق جاعدايلارىن ۇيىمداستىرۋ شارالارى تۋرالى" جارلىعى شىققان. سونىڭ ناتيجەسىندە ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 17 كولحوزىندا تەكسەرىس جۇرگىزىپ، مىناداي جايتتاردى انىقتايدى:

"1952 جىلدىڭ جازىندا قونىس اۋدارىلعاندار اراسىندا سوعىس مۇگەدەكتەرىنىڭ، سوعىستا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ وتباسىلارى، كوپ بالالى وتباسىلار، جالعىزباستى انالار، قارت ادامدار ماتەريالدىق كومەككە مۇقتاج. كوپتەگەن كولحوزشىلاردىڭ جەيتىن نانى، ىشەتىن اۋىز سۋى جوق. بارلىق كولحوزداردا ايەلدەر بوساناتىن ۇيلەر، قوعامدىق مونشا، تەلەفون بايلانىسى جوق. مەكتەپ عيماراتتارىنىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان بالالار ءۇش اۋىسىمدا وقيدى. مەكتەپتەردىڭ كوپشىلىگىندە جىلۋ، جارىق جوق".

بۇل مالىمەتتەردەن جاۋاپتى ورىنداردىڭ مۇندا كوشىرىلگەندەردىڭ جاعدايىنان حاباردار بولعانىن اڭعارامىز. الايدا تەكسەرىستەن سوڭ اتقارىلعان شارالار قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ اۋىر تۇرمىسىن تولىققاندى شەشىپ بەرە الماعان. مىسالى، 1953 جىلى 6 ناۋرىزدا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى قونىس اۋدارۋ باسقارماسىندا وتكىزىلگەن ماجىلىستە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پ.گ.لۋگين وڭىرگە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ شارۋاشىلىق -تۇرمىستىق جاعدايى تۋرالى بايانداما جاساپ، جەتىساي ايماعىندا قالىپتاسقان احۋال قىزۋ تالقىلانادى. بىراق 1952 جىلعى جوسپاردا بەكىتىلگەن 3200 ءۇيدىڭ 1424-ءى عانا سالىنىپ بىتكەنى بەلگىلى بولادى. سوعان سايكەس قونىس اۋدارۋشى 4124 وتباسىنىڭ تەك 2682-نە عانا باسپانا بۇيىرسا، 1098 وتباسىنىڭ وزگەلەرمەن بىرىگىپ ءبىر ۇيدە تۇرعانى، قالعان وتباسىلاردىڭ ءالى دە جەرتولەدە كۇن كەشىپ جاتقانى انىقتالدى.

جەتىساي وڭىرىنە قونىس اۋدارىلعاندارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇيدىڭ، مەديتسينالىق كومەك پەن قوعامدىق مونشانىڭ بولماۋى، تازا اۋىز سۋى مەن ازىق-تۇلىكتىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان ەپيدەميالىق اۋرۋلار، جاپپاي اسقازان-ىشەك اۋرۋلارى ەتەك جايادى. بۇل دەرتتەردىڭ اسقىنعانى سونشالىق، قارتتار، اسىرەسە بالالار ءولىمى كۇرت ارتادى.

بۇل رەتتە ءبىز ەكى دەرەككە يەك ارتا الامىز. ءبىرى — قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرى ايتقان اقيقاتتار، ەكىنشىسى — رەسمي قۇجاتتاردا ساقتالعان دەرەكتەر. ماسەلەن، 1953 جىلى 15 قاڭتاردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قونىس اۋدارۋ باسقارماسى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆكە جانە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانىنداعى قونىس اۋدارۋ باسقارماسىنا قىزىلشا مەن وكپەنىڭ قابىنۋىنان، سونداي-اق جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنان 38 بالانىڭ شەتىنەگەنىن مالىمدەيدى.

بىراق قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ جەتىساي اۋدانىنداعى جاڭااۋىل (بۇرىنعى تەلمان) جانىنداعى ساپارالى اتا قورىمىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا سوزىلىپ جاتقان توبە-توبە شاعىن توپىراق ۇيىندىلەرىنە قاراپ وتىرىپ، باسقاشا وي تۇيەمىز. سەبەبى بۇل زيراتتا سول جىلدارى شەتىنەپ كەتكەن بالالار جەرلەنگەن. ال بالالار زيراتى اۋماعىنىڭ كولەمى جوعارىدا كەلتىرىلگەن رەسمي سانعا كۇدىك كەلتىرەدى.

كوڭىلدەگى كۇدىگىمىزدى كۋاگەرلەر كەلتىرگەن ايعاقتار قۋاتتاي تۇسەدى. سولاردىڭ ءبىرى كوشكىنباي قاپولوۆ اۋىر جاعدايدان قىناداي قىرىلعان بالالاردىڭ سانىندا ەسەپ بولماعانىن ايتادى:

"بالالار ءولىمى كوپ بولدى. 11 بالاسى بار وتباسىنىڭ 2 بالاسى عانا ءتىرى قالعانىن كوردىم".

ەلگە بەلگىلى اقىن اتانعان قايرات جۇماعاليەۆ جىلى ورىندارىن سۋىتىپ، جەتىسايعا كوشىپ كەلگەندەردىڭ ءبىرى. ونىڭ سوزىنشە، ءتىپتى زوبالاڭ ۋاقىتتا ءمايىتتى جەرلەيتىن ادام تابىلمايتىن:

ء"ولىمنىڭ كوپتىگى سونشالىق: ادامدار ءبىر-بىرىنە كوڭىل ايتۋدان قالادى ەكەن. زاڭ قاتتى، ەشكىمدى سەبەپسىز جۇمىستان بوساتپايدى، ولىكتەردى جەرلەۋدىڭ ءوزى سىن بولدى عوي. ويتكەنى ولىكتى جەرلەيتىن ادام جوق. وسىلاي اۋىلدىڭ شەتىندە اينالاسى ات شاپتىرىم قورىم-زيرات پايدا بولدى".

ال گۇلجيان شوقاناەۆا 1952 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ اياعىندا ماقتاارال اۋدانىنىڭ تەلمان اتىنداعى ۇجىمشارعا كەلىپ قونىستانعان. العاشىندا جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ ءبىر بولمەسىن پانالاعان ول دا جۇقپالى ىشەك اۋرۋىنان تالاي وتباسى قارا جامىلدى دەيدى:

"ۇجىمشاردا ماقتا تەرىپ، ارىق تازالايمىز. جۇقپالى ىشەك اۋرۋىنان كوپتەگەن ادام قايتىس بولدى. بىزبەن بىرگە بارعان تۇيە فەرماسىنىڭ باستىعى حاميت ءجۇنىسوۆتىڭ بەس بالاسى شەتىنەپ، سونىڭ ەكەۋىن ءبىر كۇندە جەر قوينىنا تاپسىرىپ، قايعىدان تەڭسەلىپ كەتكەنىن دە كوردىك. اۋىلدان بىرگە كوشكەن بۇرحان مەن اعيپا ومىرزاقوۆتاردىڭ وتباسىنداعى ءۇش قىزى مەن ءبىر ۇلىن قارا جەرگە تاپسىرىپ، جەر باۋىرلاپ قالعانىنا دا كۋا بولدىق".

دەپورتاتسيا كەسىرىنەن تۋعان جەرىنەن اجىراپ، جەتىساي وڭىرىنە قونىس تەپكەندەردى ىزدەستىرە ءجۇرىپ تاعى ءبىر جاعدايمەن قانىقتىق. ەرىكسىز قونىس اۋدارۋشىلار اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن اتامەكەنىندە قالعان تۋىستارىن ىزدەپ جۇرگەندەر بار ەكەن. مىسالى، 1965 جىلى دۇنيەگە كەلگەن الىبەك مۇقانعاليەۆ قازىر تۇركىستان وبلىسىنداعى (بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان) قاراقاي ەلدى مەكەنىندە تۇرادى. اكەسى قۋانىشقالي جەر اۋدارىلعاندا 11–12 جاستاعى بالا بولىپتى. اجەسى جىبەك ىشكى دەپورتاتسيا ۋاقىتىندا بالالارى — ءلاتيپا (1937 جىلى تۋعان), قۋانىشقالي (1941 جىلى تۋعان) جانە قۋاندىقتى (1944 جىلى تۋعان) ەرتىپ، ازىپ-توزىپ ارەڭ جەتكەن. بۇل كىسىلەردىڭ شىققان جەرى — جاڭاقالا اۋدانى ەكەن. الىبەك قازىرگى كۇنگە دەيىن ورال جاقتا قالعان تۋىستارىن ىزدەپ ءجۇر:

"باتىس قازاقستانداعى اكەمنىڭ تۋىستارىن ىزدەپ ءجۇرمىن. ازىرگە ناتيجە جوق. "جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز" دەگەن، مەكتەپتە وقيتىن ۇل مەن قىزىم بايقاۋعا قاتىسىپ، جەتى اتاسىن ايتا الماي، جۇلدە الا الماعان كۇندەرى دە بولدى".

ال ارحيۆ قۇجاتتارىندا كولحوزشىلاردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا اتا-انا، تۋىسقاندارىنان اجىراماي بىرگە كوشىرۋدى سۇراپ جازعان جالىنىشتى وتىنىشتەرى كوپ. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋم توراعاسى دانيال كەرىمباەۆقا جازىلعان حاتتا:

"باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانى شۋماعا قارسى كۇرەس بولىمىندە قىزمەت جاسايمىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كوشىرىلەتىن اتا-اناممەن بىرگە كەتكىم كەلەدى. وردا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى بۇل ءوتىنىشىمدى قابىلدامادى. بۇل ىسكە ءسىزدىڭ ارالاسۋىڭىزدى سۇرايمىن. تومانوۆ", – دەلىنگەن.

الايدا تۇرعىنداردىڭ بۇل وتىنىشىنە ەشكىم قۇلاق اسپاعان سەكىلدى. وعان مىنا ارحيۆ دەرەكتەرى دالەل بولا الادى:

"وردا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى جولداس كەنجەبەك مەنداليەۆكە وردا پوسەلكاسىندا تۇرۋشى، وتان سوعىسىندا قازا تاپقان جاۋىنگەردىڭ سەمياسى تومانوۆ سارىدان: مەنىڭ بىرگە تۋعان ەكى ءىنىم، ەكەۋى دە كاگانوۆيچ كولحوزىندا. ولار يۋجنىي كازاحستانعا كوشپەك. مەنى سولارمەن بىرگە كوشىرۋدى سۇرايمىن. بۇل تۋراسىندا كوپ جەرلەردەن سۇراپ، جالىنۋشىلىق جاسادىم. بىراق ارىزىمنان ناتيجە شىعارا الماي كەلەمىن. وسى تۋراسىندا ساۋاتسىز مەندەي كارىگە كومەكتەسۋىڭىزدى وتىنەمىن. وبليسپولكومنىڭ حاتىن جالعادىم. س. تومانوۆ. 3/VII.1952".

كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ كەزىندە ءبىر-بىرىنەن اجىراپ، كوز جازىپ قالعان، كەيىن تابىسقان تۋىسقاندار دا بار. بۇعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ كەلەس اۋدانىنداعى جاڭا ءداۋىر اۋىلىندا تۇراتىن ايبارشىن جاھانشاقىزىنىڭ (1962 جىلى تۋعان) اڭگىمەسىن كەلتىرسەك جەتىپ جاتىر:

"ەنەم مارقۇم نۇرعانىم دىگاروۆانىڭ "ايىرىلىپ قايران ەلدەن كەلگەننەن سوڭ، باۋىردىڭ بارىنەن دە پاك بولعان سوڭ" دەپ سىڭسىپ جىلاپ وتىراتىنى جادىمدا قالىپتى. 1952 جىلى ورال جاقتا ءبولىنىپ قالعان ەنەمنىڭ ەكى باۋىرى 1986 جىلى ىزدەپ كەلىپ، ولار ءبىر-بىرىمەن جىلاپ كورىستى".

زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ بايقايتىنىمىز، "كاپۋستين يار" اسكەري پوليگونىنا بەرىلگەن جەردەن قازاق حالقىن ەرىكسىز كوشىرۋ ولارعا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وراسان قيىندىق اكەلىپ قويعان جوق. سونىمەن قاتار مورالدىق -پسيحولوگيالىق تۇرعىدان اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى.

ارحيۆ دەرەكتەرىندە وردا اۋدانىنان 3 كولحوز، جاڭاقالا اۋدانىنا 2 كولحوز تۇرعىنى، بارلىعى 1805 ادام سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىساي ايماعىنا كوشىرىلگەنى ايقىن كورسەتىلگەنىمەن، ولاردى جىنىسىنا، جاس ەرەكشەلىگىنە وراي انىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ءالى كۇنگە دەيىن كۇشتەپ كوشىرىلگەندەردىڭ اراسىندا قانشا ەر مەن ايەل، قانشا قارت كىسى مەن بالا بولدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ جوق. سونىمەن قاتار كوشىپ كەلگەندەردىڭ كەرى قاشۋى دا كەيبىر كومەسكى تۇستاردى قالىڭداتىپ جىبەرەدى. سەبەبى ءبارىنىڭ تولقۇجاتىن جيناپ العانىمەن، بىرقاتارى جاڭا ورتانى جەرسىنبەي، جاسىرىن كەرى كوشىپ كەتەدى. كەيبىرى كورشى وزبەكستانعا وتسە، ءتىپتى ارالارىندا رەسەي اسىپ كەتكەندەرى بار ەكەن. بىراق ولاردىڭ دا ناقتى سانى ازىرگە بەلگىسىز. بۇل جايىندا قايرات جۇماعاليەۆ:

"قاشقانداردىڭ ءوزى مالىن قوراسىنا بايلاپ، وتىن جاعىپ قويىپ، ەشكىمگە بىلدىرمەي ايلى تۇندە سوقا باستارىن الىپ، كەتىپ جاتتى" – دەيدى. دەمەك بۇل تاقىرىپ ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

كەڭەستىك كەزەڭدە دەپورتاتسيا تاقىرىبىن زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ ارقاسىندا وتاندىق تاريحشىلارعا شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرىلدى. ەلىمىزدەگى جابىق ارحيۆ قورلارى اشىلىپ، ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان پايىمداۋعا كەڭ جول اشىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلى 24 قاراشاداعى "ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى" جارلىعى بۇل مۇمكىندىكتىڭ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتە ءتۇستى. باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىنداعى دەرەكتەر نەگىزىندە جاريالانعان قازاق دەپورتاتسياسى تۋرالى مونو­گرافيالىق ەڭبەك بۇل پىكىرىمىزگە دالەل بولادى (بورانباەۆا ب.س. "كاپۋستين يار اسكەري پوليگونى: قازاق دەپورتاتسياسى". – ورال: "پوليگرافسەرۆيس", 2022. – 268 ب.).

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور حانكەلدى ماحمۇتۇلى مونوگرافيانى "تىڭعا تۇرەن سالعان ەڭبەك" دەپ باعالادى ء(ابجانوۆ ح.م.، "تىڭعا تۇرەن سالعان ەڭبەك"//«Egemen Qazaqstan»، 24.01.2023). Aqjayiq تەلەارناسىنىڭ قولداۋىمەن جۋرناليست گۇلميرا تىلەۋباەۆا وسى كىتاپتىڭ جەلىسىندە "ورداداعى ويران. قازاق دەپورتاتسياسى" اتتى تاريحي تانىمدىق فيلم ءتۇسىردى. ءسويتىپ، ۇلت تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن تولىقتىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىلدى.

1952 جىلى وردا اۋدانى حالقىن شۇعىل كوشىرۋگە قاتىستى باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆ قورىندا ساقتالعان دەرەكتەر بوكەي دالاسىنداعى قونىس اۋدارۋ ءىسى، شىن مانىندە، حالىقتىڭ ەركىنەن تىس، جوعارىدان كەلگەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداۋ تۇرىندە قاتاڭ تۇردە جۇرگىزىلگەنىن انىق دالەلدەيدى. ماسەلەن، باتىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.گافياتتۋللين مەن ونىڭ ورىنباسارى ن.گابدۋللين وردا اۋداندىق كەڭەس توراعاسى ا.ۆايسوۆكە «ستانساعا ۆاگوندار بەرىلەدى. جونەلتۋ كۇنى 27 ماۋسىم. جونەلتۋ ستانساسىنا جەتكىزىلگەن وتباسىلار، وتباسىلاردى تاسىمالداعان ما­شينالاردىڭ سانى، قۇجاتتاردىڭ راسىمدەلۋ بارىسى، تاعايىندالعان ەشەلون باستىعىنىڭ اتى-ءجونىن كورسەتىپ، كولحوزشىلاردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كوشۋگە دايىندىعىن حابارلاڭىز»، «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قونىس اۋداراتىن كولحوزداردى تاسىمالدايتىن 43 ۆاگون سايحىن ستانساسىنا 27 ماۋسىم كۇنى بەرىلەدى . جونەلتۋ ستانساسىنا ادامداردى كورسەتىلگەن ۋاقىتتان كەشىكتىرمەي جەتكىزۋدى مىندەتتەيمىن. قونىس اۋدارۋشىلاردى سانيتارلىق تازالىقتان وتكىزۋ جانە ولارعا قونىس اۋدارۋ بيلەتىن، تاعى باسقا قۇجاتتارىن تاپسىرۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكالىق مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1952 جىلى 21 اقپانداعى نۇسقاۋ حاتى بويىنشا جۇرگىزىلسىن»، دەگەن بۇيرىق بەرەدى. وردا، جاڭاقالا اۋداندارىنىڭ باسشىلارى بۇل بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداپ، قونىس اۋدارۋشىلاردى سايحىن، العاي ستانسالارىنا شۇعىل جەتكىزگەنىمەن، جولاۋشىلار جاز ايىنىڭ ىستىعىندا پوەزد كۇتىپ، ستانسا باسىندا بىرنەشە كۇن جاتقان.

جاڭاقالا اۋدانى قىزىلوبا اۋلىندا تۇراتىن قاپولوۆ كوشكىنباي اتا: (1937 جىلى تۋعان) "جاڭاقالا اۋدانى، لەنين كولحوزىنان كوشكەندە 5-كلاسس بىتىرگەن بالامىن. ءبارىمىزدى اسكەري ماشينالارمەن 200 شاقىرىم جەر شاماسىنداعى العاي ستانساسىنا الىپ كەلدى. ستانسا باسىندا پويىز كۇتىپ، 15 كۇندەي اشىق جەردە جاتتىق. شەشەلەرىمىز ۇيدەن الىپ شىققان تارى تالقانىن سۋعا ەزىپ ازىق ەتىپ بەرەدى. وسى ۋاقىتتا قۇمدا وسكەن بىزدەر سۋعا ءجۇزۋدى ۇيرەنىپ الدىق. بۇنىڭ كەيىن ماعان كوپ كومەگى ءتيدى", دەپ ەسكە الادى.

ءسويتىپ، 1952 جىلدىڭ شىلدە ايىندا سايحىن ستانساسىنان وردا اۋدانىنىڭ ينتەرناتسيونال، كاگانوۆيچ، كالينين اتىنداعى ءۇش ۇجىمشارى، ال العاي ستانساسىنان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ سارىوزەن جانە لەنين اتىنداعى بارلىعى 5 ۇجىمشاردىڭ 336 وتباسى، 1805 ادام وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا دەپورتاتسيالاندى.

تۇركىستان وبلىستىق جانە جەتىساي وڭىرلىك ارحيۆ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، 1950-1952 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىساي ايماعىنا باتىس­قازاقستاندىقتاردان بولەك، قازاقستاننىڭ ون ەكى وبلىسىنان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى دە كوشىرىلگەن.

باقتىلى بورانباەۆا

Abai.kz