قازاقستاننىڭ ۋنيكالدى حالقى تۇركى الەمىنىڭ ءسامميتىن ادەمى وتكىزىپ، كەشە عانا لەنتاسى كەسىلگەن پيلوتسىز لرت-سىن سىندىرىپ ۇلگەرگەندە، سىرتقى الەم وسىنداي قايتالانباس حالىق ءۇشىن تاعى ءبىر سيۋرپريز دايىنداپ وتىرعان ەدى. ول فرس ستاۆكاسى ارقىلى كەلەيىن دەپ تۇر. بىراق مۇنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن وقيعانى باسىنان باستاپ ايتىپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. دەمەك، سىزگە دە ءشايدى دەمدەپ، بۇل پوستتى اسىقپاي وقىپ شىعۋ كەرەك. سونىمەن، كەتتىك.

دونالد ترامپ الەم تاريحىندا اقش-تىڭ ەڭ اپەرباقان پرەزيدەنتى رەتىندە تاريحتا قالاتىنى ءسوزسىز. ويىنا كەلگەنىن ىستەدى، بارلىق ارمانىن ورىندادى. بىراق ونىڭ ەش فۋندامەنتالدى نەگىزى جوق تاعى ءبىر ارمانى – فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ ستاۆكاسىن ءتۇسىرۋ. ءدال سوعان نە ءۇشىن قادالىپ قالعانى بەلگىسىز. مۇمكىن بۇل دا ءبىر جابىلماعان گەشتالت شىعار. ونىڭ كاپيتولي جوتاسىنان اناسىن قۇتتىقتاۋ ارقىلى جابا سالاتىن گەشتالت بولماي تۇرعانى امەريكانىڭ بارشا ەكونوميسىن قيناپ جىبەردى. سەبەبى، قازىرگى فرس ستاۆكاسى 3,50–3,75 پايىز دەڭگەيىندە. ينفلياتسيا بولجانعان مەجەدەن اسىپ تۇر. اقش ينفلياتسياسى بويىنشا CPI كورسەتكىشى 3,8%، PCE - 3,5% دەڭگەيىندە. مۇنداي جاعدايدا بازالىق ستاۆكانى ءتۇسىرۋ ونسىز دا جانايىن دەپ تۇرعان ينفلياتسيا شوعىن ۇرلەۋ ەكەنىن ەكونوميستەر جاقسى بىلەدى. ال ترامپ ءدال وسى كەزدە كەۆين ۋورشتى فرس باسشىلىعىنا الىپ كەلدى جانە ونىڭ وتەۋى رەتىندە ۋورشتان بازالىق ستاۆكانى 3-3,25 كوريدورىنا ءتۇسىرۋدى تابانداپ تالاپ ەتىپ وتىر.

CPI مەن PCE - امەريكاداعى ينفلياتسيانى ولشەيتىن ەكى نەگىزگى كورسەتكىش. ەكەۋى دە باعانىڭ قانشالىقتى وسكەنىن كورسەتەدى. بىراق ەسەپتەۋ ءتاسىلى ءارتۇرلى. CPI - تۇتىنۋ باعالارىنىڭ يندەكسى. قازاقشا ايتقاندا، بۇل قاراپايىم تۇتىنۋشى ءۇشىن باعانىڭ قانشالىقتى وسكەنىن كورسەتەتىن ەسەپ. ال PCE كۇردەلىرەك كورسەتكىشكە جاتادى. ول جەكە تۇتىنۋ شىعىندارى باعاسىنىڭ يندەكسى. ول تەك تۇتىنۋ سەبەتىندەگى باعاعا عانا ەمەس، ادامداردىڭ ناقتى قالاي اقشا جۇمساپ جاتقانىنا قارايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، PCE “ادامداردىڭ ناقتى تۇتىنۋى قانشاعا قىمباتتادى؟” دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. فرس كوبىنە PCE كورسەتكىشىنە سۇيەنەدى. سەبەبى PCE كەڭىرەك، يكەمدىرەك جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ ناقتى مىنەز-قۇلقىن جاقسىراق كورسەتەدى. بىراق نارىقتار CPI كورسەتكىشىن دە وتە مۇقيات باقىلايدى. ويتكەنى CPI ەرتەرەك جاريالانادى. جانە ستاۆكا بويىنشا كۇتۋلەرگە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ سيگنال بەرەدى.

ال ۋورشتىڭ دا، فرس ستاۆكاسى مەن اقش-تاعى ينفلياتسيانىڭ الىس جاقتا جاتقان قازاق حالقىنا نە اسەرى بار؟ ءبىز ونى نەگە تالقىلاپ وتىرمىز؟

پوستتى وقىپ وتىرعان ادامنىڭ كوكەيىندە وسىنداي سۇراق وياناتىنى زاڭدى. بىزگە ۇناسىن نەمەسە ۇناماسىن، بىراق دوللار ءالى كۇنگە دەيىن الەمدىك قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ۆاليۋتاسى بولىپ تابىلادى. اقش-تاعى ستاۆكا تەك امەريكالىق بانكتەرگە عانا ەمەس، مۇناي باعاسىنا، التىنعا، دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا، تەڭگەگە، ءتىپتى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىنا دا اسەر ەتەدى. ەگەر فەدەرالدى رەزەرۆتىڭ جاڭا باسشىسى كەۆين ۋورش پرەزيدەنت ترامپتى تىڭداپ ستاۆكانى تومەندەتە باستاسا، دوللار السىرەپ، ترەجەريس، ياعني اقش مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارىنىڭ جاڭا شىعارىلىمدارى ارزانداپ، كەرىسىنشە اكتسيا نارىعىندا ءوسۋ باستالادى. التىن تاعى قىمباتتاي باستاماق.

دوللار السىرەسە، دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا قىزىعۋشىلىق ارتادى. ينۆەستورلار carry trade ستراتەگياسىنا قايتا ورالادى. ياعني ارزان دوللارلىق قارجىنى الىپ، تابىستىلىعى جوعارى ەلدەردىڭ اكتيۆتەرىنە سالادى. وتكەندە تەڭگە كۇشەيگەندە ءبىز مۇنى كوردىك. سەبەبى بىزدەگى جوعارى ستاۆكا يدەالدى اربيتراجعا جول اشادى. تەڭگە سىندى تۇراقتى ۆاليۋتامەن جىلدىق 17% تابىس. بۇل كەز-كەلگەن ينۆەستور ءۇشىن جەردەن التىن تاۋىپ العانمەن بىردەي.

مۇنداي جاعدايدا تەڭگەگە قولداۋ كۇشەيەدى. اسىرەسە مۇناي باعاسى تۇراقتى بولىپ، ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردان ۆاليۋتا ساتۋدى جالعاستىرسا، تەڭگەگە قىسىم ازايۋى مۇمكىن. ارينە، تەڭگەنىڭ تاعدىرى تەك فرس-كە قاراپ تۇرعان جوق. قازىر تەڭگەگە كەمى ءتورت فاكتور اسەر ەتەدى. ول مۇناي باعاسى، ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە ۆاليۋتا ساتۋ، يمپورتتاۋشىلاردىڭ دوللارعا سۇرانىسى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ، سونداي-اق بجزق-نىڭ ۆاليۋتالىق وپەراتسيالارى.

فرس ستاۆكاسىنىڭ تومەندەۋى ۇلتتىق قورعا ەكىۇداي اسەر بەرۋى مۇمكىن. ءبىر جاعىنان، اقش-تا ستاۆكالار تومەندەسە، ۇلتتىق قوردىڭ پورتفەلىنە جاڭادان الىناتىن وبليگاتسيالار بۇرىنعىداي جوعارى كۋپون بەرمەيدى. ياعني قوردىڭ كونسەرۆاتيۆتى بولىگىنىڭ بولاشاق تابىستىلىعى بىرتىندەپ تومەندەيدى. ەكىنشى جاعىنان، بۇرىن جوعارى ستاۆكامەن ساتىپ الىنعان وبليگاتسيالار قىمباتتايدى. بۇل ۇلتتىق قورعا قاعاز جۇزىندە جاقسى قايتا باعالاۋ تابىسىن اكەلۋى مۇمكىن. وسى كەزدە اكتسيالار وسە باستاسا ۇلتتىق قوردىڭ تاۋەكەلدى اكتيۆتەرى دە قوسىمشا تابىس اكەلەدى. بىراق نارىق «ۋورش ستاۆكانى تىم ەرتە ءتۇسىرىپ، ينفلياتسيانى قايتا وياتادى» دەپ ويلاسا، وندا بۇدان ەش پايدا بولمايدى. ۇزاق مەرزىمدى اقش وبليگاتسيالارىنىڭ تابىستىلىعى ءوسىپ كەتسە، دوللارلىق اكتيۆتەرگە دەگەن سەنىم تومەندەپ، ۇلتتىق قوردىڭ تابىسىنا كەرى اسەر ەتەدى.

وتكەن ايدا ءبىزدىڭ ۇلتتىق قورىمىزدىڭ اكتيۆتەرى 64,8 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى. مۇنداي ۇلكەن كولەم ءۇشىن اقش-تاعى ستاۆكانىڭ ءار قوزعالىسى ماڭىزدى. ويتكەنى قور اكتيۆتەرىنىڭ ەداۋىر بولىگى سىرتقى نارىقتاردا، سونىڭ ىشىندە دوللارلىق قۇرالداردا ساقتالادى.

ەندى ءبىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرگە قانداي ىقپالى بار، سونى شولىپ وتەيىك. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىنە فرس ستاۆكاسىنىڭ تومەندەۋى ءۇش فاكتور بويىنشا اسەر ەتپەك.

ءبىرىنشى فاكتور - اكتيۆتەردىڭ قايتا باعالانۋى. ەگەر دوللار السىرەسە، التىن ادەتتە قىمباتتايدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل ماڭىزدى. سەبەبى التىن رەزەرۆتەردىڭ ەلەۋلى بولىگىن قۇرايدى. ستاۆكا تومەندەپ، دوللار السىرەسە، رەزەرۆتەگى التىننىڭ دوللارمەن ەسەپتەلگەن قۇنى ءوسۋى مۇمكىن.

ەكىنشى فاكتور - وبليگاتسيالىق پورتفەل. ۇلتتىق قورداعى سياقتى، رەزەرۆتەر قۇرامىنداعى بۇرىن ساتىپ الىنعان وبليگاتسيالار دا نارىقتىق تابىستىلىق تومەندەگەن كەزدە قىمباتتاۋى ىقتيمال.

ال ءۇشىنشى فاكتور - ىشكى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار. ەگەر تەڭگە تىم تەز نىعايسا، ۇلتتىق بانك بجزق ءۇشىن ۆاليۋتا ساتىپ الۋى نەمەسە نارىقتاعى تەڭگەرىمسىزدىكتى جۇمسارتۋى مۇمكىن. مىسالى، ساۋىردە ۇلتتىق بانك زەينەتاقى اكتيۆتەرى ءۇشىن بيرجادان 502 ملن دوللار ساتىپ الدى. سول كەزەڭدە ۇلتتىق قوردان 300 ملن دوللار ساتىلدى، ال مامىر ايىنا 400–500 ملن دوللار كولەمىندە ساتۋ جوسپارلانعان.

دەمەك، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى تەك التىن مەن وبليگاتسيالاردىڭ قايتا باعالانۋى ەسەبىنەن عانا ەمەس، ۇلتتىق بانكتىڭ ىشكى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالارى ارقىلى دا وزگەرۋى مۇمكىن. 2026 جىلعى ساۋىردە قازاقستاننىڭ ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەرى 67,78 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى.

سونىمەن توقەتەرى. ەگەر كەۆين ۋورش ستاۆكانى تومەندەتىپ، ال نارىق مۇنى ينفلياتسيا باقىلاۋدا دەگەن بەلگى رەتىندە قابىلداسا، قازاقستان ءۇشىن بۇل سىرتقى جاعىنان جاعىمدى سيگنال بولادى. تەڭگە قولداۋ الادى. ۇلتتىق قور ەسكى وبليگاتسيالار باعاسىنىڭ وسۋىنەن ۇتۋى مۇمكىن. التىن قىمباتتاسا، حالىقارالىق رەزەرۆتەر دە ارتادى.

بىراق ەگەر بۇل شەشىم فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگىنە بۇكىل الەم بويىنشا كۇمان تۋدىرسا، وندا جاعداي ترەۆوجنىي. دوللار باستاپقىدا السىرەر، بىراق ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر وسسە، پلانەتاداعى نارىق قيىن تۋربۋلەنتتى كەزەڭگە اياق باسادى. شىنىن ايتساق، فرس ستاۆكاسىمەن وينايمىن دەگەن ترامپ ارتىق قىلامىن دەپ، تىرتىق قىلىپ الۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى، بازالىق ستاۆكامەن ويناۋعا بولمايتىنىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان دەگەن اعامىز وتە جاقسى بىلەدى.

ايبار ولجاەۆ

Abai.kz