قازاقتىڭ ۇلى اقىنى، رۋحاني وي-دۇنيەسىنىڭ پايعامبارى حاكىم اباي قۇنانبايۇلى ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ەڭ ۇلى سەزىم – ماحابباتتى ادامزاتتىڭ جاراتىلۋىمەن قاتار قويىپ، شەندەستىرە سۋرەتتەيدى. ول وسى ۇلى سەزىمنىڭ قامتيتىن اياسىن تۇتاس ادامزاتتى سۇيۋگە قاراي كوكجيەكتەي كەڭەيتىپ، تەرەڭدەتىپ، ونى قادىرلەپ-ارداقتاۋ تەك ادام بالاسىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىنىن، ادام تەك ماحابباتپەن ادام، ماحابباتپەن قۇندى بولسا، ال ماحاببات اداممەن ۇلى بولماق دەيتىن بۇرىن ەشكىم ءىز سالماعان فيلوسوفيالىق تەرەڭ ويعا بارادى.
بۇرىن-سوڭدى ماحابباتتى وسىنداي بيىك، وسكەلەڭ دارەجەگە كوتەرگەن اقىن تەك قازاق ادەبيەتىندە ۇلى اقىن اباي عانا بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن. وعان مىنا جولدار كۋا:

«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،
سەن دە ءسۇي، ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى».

«ماحابباتسىز دۇنيە بوس،

حايۋانعا ونى قوسىڭدار»,

مەيلى دۇنيە ادەبيەتى بولسىن، مەيلى قازاق ادەبيەتى بولسىن، ماحاببات تاقىرىبىنا قالام تارتپاعان، شىعارماسىنىڭ بەتىن وسى كيەلى دە قاسيەتتى تاقىرىپپەن اشىپ، ويىن ۇشتاپ، مايەكتەنىپ، تۇلەپ، قاناتتانىپ ۇشپاعان بىردە-ءبىر اقىن-جازۋشى بولماعانى – دالەلسىز شىندىق. مۇنىڭ ارعى تەگىن قازا بەرسەڭىز، كول-كوسىر اۋىز ادەبيەتىنە بارىپ تىرەلەدى. سولاردىڭ ءبارى دە سول مول اۋىز ادەبيەتىنىڭ التىن قازىناسىنان مەيلىنشە سۋسىنداپ، ءنار الىپ، سودان سوڭ ءوزى  تۇلەپ ۇشقان بيىككە قاراي قانات قاققان. دۇنيە ادەبيەتىندەگى گيوتە مەن پۋشكيننىڭ، قازاق ادەبيەتىندەگى ۇلى ابايدىڭ، ودان كەيىنگىلەردىڭ ءومىر جولى مەن شىعارمالارى – سوعان ايعاق.

شىڭجاڭ قازاق ادەبيەتىندە دە مىنە وسىنداي شالقار ۇلى كوشتىڭ جۋان ورتاسىنان كەلىپ، قازاقتىڭ قارا ولەڭى دەيتىن كيەلى دە قىر-سىرى قيىن ونەرگە ات باسىن بۇرىپ، سونىڭ كەرەگەسىن كەرىپ، ۋىعىن شانشىپ، ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭىپ ءجۇرىپ بايەك بولعان اقىنداردىڭ بىرەگەيى – مارقۇم، اقكوڭىل، اعىلەسكەر ليريك اقىن ازىلبەك كىنازبەك ۇلى ەدى.

ول 1948 جىلى ىرىستى دا كوركەم ىلەنىڭ كۇنەس اۋدانىنداعى سوربۇلاق قالاشىعىندا تۋعان. 1966 جىلى ىلە پەداگوگيكالىق مەكتەبىن تامامداعان سوڭ، ىلە 1-پەداگوگيكالىق مەكتەبىندە وقىتۋشى بولدى. 1986 جىلدان كەيىن «ىلە اعارتۋى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقارىپ، قولىنا قالام الىپ، «تەمىر قانات» اتتى ولەڭدەر جيناعىن، «اۋليەنىڭ اۋىلى»، «الاۋ جۇرەك» پوەمالارى مەن ولەڭدەر جيناقتارىن، ونداعان زەرتتەۋ، ادەبي-سىن ماقالالارىن وقىرمانعا ۇسىندى. شىڭجاڭ قازاق ادەبيەتىندەگى پوەزيا جانرىنا ءبىر كىسىدەي وشپەس ۇلەس قوسىپ، ومىردە جاس جەتكىنشەكتەرگە ءبىلىم ءنارىن، ونەردە وزىنەن كەيىنگىلەرگە ۇلاعاتتى ۇستاز، جۇيرىك اقىن بولىپ ۇلگى كورسەتتى.

مارقۇم اقكەكىل ليريك اقىن ازىلبەك كىنازبەك ۇلى بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم زەينوللا قابدولوۆتىڭ «ءسوز ونەرى» دەگەن كىتابىندا ليريكالىق ولەڭدەردىڭ تابيعاتى تۋرالى تولعانا كەلىپ: «ليريكادا مىنەز بولادى. ول — اقىننىڭ مىنەزى. “ولەڭىم وزىمە تارت” دەگەندەي، ءار ولەڭ يەسىنە تارتادى» دەگەنىندەي، ءوزى — ولەڭ، ولەڭى — ءوزى بولىپ، بىتە قايناسقان ەدى.

اقىن نەكراسوۆتىڭ: «اقىن بولۋ — ءوز ەركىڭ، ازامات بولۋ — بورىشىڭ» دەگەنىندەي، ەڭ الدىمەن ادامگەرشىلىك ار-نامىسى بيىك ازامات بولدى. سول ازاماتتىعىنان اقىندىعى تۋعان اق كوڭىل، اشىق-جارقىن، تۋراشىل، باتىل مىنەزىمەن، اقپا-توكپە، ءىشى سىڭعىرلى، اۋەزدى، كەڭ تىنىستى ولەڭدەرىمەن بەرىسى — ءوز اينالاسىنا، ارىسى — قىتاي قازاق پوەزياسىندا  اينالاسىنا بەينە قارلىعاشتاي الدى-ارتىن وراپ بايەك بولعان ونەر، ولەڭ قۋعان جاستارعا جالعىز ءوزى ءبىر مەكتەپتەي قورعان، اقىلشى بولىپ، ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن اعىلەسكەر، ادۋىندى اقىن بولدى.

ازەكەڭنىڭ جارقىلداپ وتكەن جاستىق عۇمىرىن ەسكە العاندا، زەينوللا قابدولوۆىىڭ ءوزىنىڭ ونەردەگى ۇستازى قاجىم جۇماليەۆتى ەسكە الىپ ايتقان مىنا ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى:
«ادام بويىنداعى كۇللى قاسيەت كۇننىڭ نۇرى مەن انانىڭ اق سۇتىنەن»، — گوركي . دەي تۇرعانىمەن بىراق ۇستاز الدىن كورمەگەن كىسىگە كۇننىڭ نۇرى دا، انانىڭ اق ءسۇتى دە قاسيەت بولىپ داري قويۋى… اي، مەنىڭشە، قيىن-اۋ! ۇستاز كورمەگەن كىسى — ۇلگى-ونەگە كورمەگەن كىسى. ال ۇلگىسىز-ونەگەسىز كىسىدەن قانداي قاسيەت شىقپاق؟!» - دەگەنى ازەكەڭنىڭ ۇستازدىق ومىرىنە ءدال كەلەتىندەي. بۇل ءسوز ماعان مارقۇم ازەكەڭنەن ساباق العانىمدى، ۇلگى-ونەگەسىن كورگەنىمدى ساعىنىشپەن ەسكە تۇسىرەدى. سول ساتتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمنەن كەتكەن ەمەس، ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى.

وسى قاسيەتتەرىن ەسكە العان شاكىرتتەرىنىڭ سوزدەرىنەن بىرەر تسيتات الا كەتەيىن. بەلگىلى اقىن، سىنشى ىدىرىس ادىلقانۇلى «ونەردى سۇيگەن وت جۇرەك» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەپ ساعىنا ەسكە الادى:
«ءاز اعاڭ كوپ كوڭىلىندە جۇرگەن ادۋىندى اقىن، اقجارقىن ازامات ەدى. ونىڭ پوەزياسى، اسىرەسە سىڭعىرلى، سازدى ليريكالىق ولەڭدەرى مەن تىنىستى پوەمالارى قازاق پوەزياسىنىڭ جارقىن بەتتەرىن اشقانىن مويىنداۋعا حاقىلىمىز. ءاز اعاڭ جايلى، ونىڭ كوركەم پوەزياسى جايلى قالام تەربەۋ وڭاي-وسپاق ءىس ەمەس. اسىرەسە جەكە مىنەزىنىڭ تاۋ سۋىنداي پوەزياسىنىڭ، اق جاۋىن شابىتتىنىڭ، بۇرقالعان ويىنىڭ ەپيكاعا جۇيرىكتىگىنىڭ تۇتاستىعىن جۇيەلى ءسوز ەتۋ “ازىلبەك تانۋ عىلىمىنىڭ” باس ارناسى سانالماق», — دەپ تولعايدى، وزىنە جاساعان اسەرىن، قازاق ادەبيەتى تۋرالى سىر-سۇحباتتارىن ەمىنە ەسكە الىپ.

ال اتا جۇرتقا ات باسىن بۇرعان، ورالماندار ءىسىن كوتەرىپ، ەل اراسىنا وراسان ءۇن تۋدىرعان بەلگىلى اقىن اۋىت مۇقيبەك ۇلى مارقۇمدى ساعىنا ەسكە الىپ جازعان جوقتاۋ جىرىندا:

ۇشقىر ەدىڭ، جاسىڭنان سەزگىر ەدىڭ،

جاستىق اتتى جىر ەتتىڭ، كەزدى كەرىم.

ارۋلاردىڭ جۇرەگىن وياتام دەپ،

قالعىپ كەتتى قايتەيىن ءوز جۇرەگىڭ.

 

بالا كۇننەن باستاپ-اق تايعا مىنگەن،

سۇلۋ جىرمەن تۇراتىن جايناپ ىرگەن.

سەنى اجال القىمداپ جاتقان كەزدە،

داۋلەتجان مەن ماقساتتار قايدا جۇرگەن؟!

ايتتىڭ دەمە، قينالماي جورامالدى،

كوپ قاتەردەن قۇتقارعان تون ادامدى.

بىلىسبەگىڭ بولسا، الىپ قالار ەدى،

شاپالاقپەن ۇرسا دا سۇم اجالدى، -دەپ ازەكەڭدى ازىلدەي، ەركەلەتە، ەمەكسىتىپ كەلىپ، ساعىنا ەسكە الادى. بۇل مارقۇم، اڭقىلداق، اقجارقىن اقىننىڭ ادامدىق، اعارتۋشىلىق قىرلارىنىڭ بەلگىلى ءبىر جاعى عانا. مۇنى تىلگە العانىم — تاقىرىپتان ادەيى ال شاقتاپ كەتۋ ەمەس، اقىننىڭ ليريكالىق ولەڭدەرىنىڭ تۋىنا قازىق بولىپ تۇرعان مىنەز-قىرلارىن كورسەتىپ، دايەكتەۋ.

ءوزى قانداي بولسا، ولەڭى دە سونداي ەكپىندى ، شاقپى سۋىنداي تەنتەك، كەڭ تىنىستى، ويناقى، نازىك تە سازدى ويعا قامشى سالدىرمايتىن سالبۋرىندى. شىڭجاڭ قازاق پوەزياسىندا ءوزى ءبىر مەكتەپتەي بولعان كەڭ ورىستىلىگىن كورسەت ۋ ەدى.

مەن بۇل ماقالاما اقىننىڭ تەك ماحاببات تاقىرىبىنداعى ليريكالارىنىڭ بوگەنايىنا قىسقاشا توقتالىپ، وقىرماندارمەن سىر بولىسكىم كەلەدى.

«ماحابباتسىز دۇنيە بوس» دەپ ۇلى اقىن اباي ايتقانداي، ماحاببات ادام ومىرىندە قانداي ۇلى، قاسيەتتى، تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى بولسا، قاي حالىقتىڭ كوركەم ءسوز ونەرى دە سودان كوكتەپ وسكەنى كىسىنى شۇبالاندىرماسا كەرەك. «ماحاببات» ءسوزىنىڭ قامتيتىن اۋماعى وتە كەڭ، تىم شالقار. پوەزيانىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن ماحاببات ليريكاسى دا سودان قاعىس قالمايدى.

مارقۇم ازەكەڭنىڭ «اۋليەنىڭ اۋىلى»، «الاۋ جۇرەك»، «تەمىر قانات»، «اققۋلار ۇشىپ بارادى» قاتارلى ولەڭدەر جيناعى مەن پوەما، ولەڭ-روماندارىنىڭ دەنى ماحاببات تاقىرىبىن نەگىز ەتكەن، ماحاببات ليريكاسى باسىم ورىندا تۇرادى. ولاردىڭ ءبارى بەينە ءوز باسىڭداعى سەزىم كۇيلەرىندەي اسەرلى، ايتار ويعا قاراي بالعانىڭ سابىنداي  تۇجىرىمى ويناقى، نازىك تە سازدى لەپتىلىگىمەن وزگەشەلەنىپ، شوقتىقتانىپ تۇرادى; باسقا ولەڭدەرمەن قاتار قويساڭىز، جازباي، جاڭىلماي تانيسىز.

وتە-موتە قىرىق قۇبىلىپ، مىڭ تۇرلەنىپ، ۇستارانىڭ جۇزىندە، قىلىشتىڭ قىرىندا تۇرعان قىز قىلىعىن، قىز مىنەزىن اشۋىمەن دە قۇندى.

ازەكەڭنىڭ ماحابباتتىق ليريكالارىنىڭ ارعى توركىنى، شىققان جەرى — قازاق حالقىنىڭ اسا مول، باي اۋىزشا-جازباشا ادەبيەت ۇلگىلەرىنەن، ءوز تەگىنەن، اسىرەسە عاشىقتىق-ماڭشىقتىق جىر-داستانداردان، تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ اقپا-توكپە، ۇشقىر ولەڭدەرىنەن، سولاردىڭ ونەر مەكتەبىنەن دەپ ايتا تۇساق تا

مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تاعى باسقا دا اقىنداردىڭ قاراپايىم حالىقتىق سيپاتتاعى جىر ۇلگىلەرىن دە وتە-موتە قازاق پوەزياسىنا:

جىلدار! جىلدار! جىلدارىم قايدا اقتىڭ،

ءاجىم ءتۇستى ۇستىنە اي قاباقتىڭ.

بالالىعىم اقسارى قىزبەن بىرگە،

كەتىپ قالىپتى، مەن ونى بايقاماپپىن, — دەگەن قامىرىقتى، وكىنىشتى جىرىن الا كەلىپ، قىز قىلىعىنىڭ، قىز سەزىمىنىڭ قۇبىلمالى، قىلبۇراۋ قۇپيا سىرلارىنا شىراق الا ءتۇسىپ،

سونىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىققان اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ماحاببات تاقىرىبىنداعى جىرلارىنا ەلىكتەي وتىرىپ، قىز سەزىمىنە، قىز مىنەزىنە ءارى قاراي جول ىزدەگەنى ازەكەڭنىڭ ماحاببات ليريكالارىنان كوزگە وتتاي ىستىق باسىلادى!

سول تۇماڭ ءبىر ولەڭىندە:

سەنىڭ كوزىڭ قارا دا ەمەس، كوك تە ەمەس،

ول ءبىر عاجاپ، جارقىلداعان وتتى ەلەس.

سەنسىز جەردە جىر تۋىنداپ كەۋدەمدە،

سەنسىز جەردە قىزىل گۇل دە كوكتەمەس, — دەپ، عاشىعىن توبەسىنە كوتەرسە، سونشالىق ارداقتاسا، ال ازەكەڭ:

انمەنەن مىنا ارايلى تاڭ دا ءبىتتى,

كورىكتى-اۋ،

سۇلۋ سۇيسەڭ، ماڭداي تەپتى!

شىن سۇلۋ ايالاعان جان باقىتتى،

كۇتەمىن قۇشاقتاعى سول ۋاقىتتى! —دەيدى.

قاراپ تۇرساڭىز، ءار ەكى اقىن دا ءوزى سۇيگەن سۇلۋدىڭ قىل اياعى باسىپ كەتكەن ىزىنە دەيىن شاڭ جۇقتىرماي الپەشتەپ، ۇلپىلدەتەدى; باسقا قىز پەريزات بولىپ كەتسە دە، وعان ءبىر تيىندىق قۇنى جوق. مىنە، وسىنداي قىلبۇراۋ سەزىمگە اقىن ويىنىڭ ۇشقىرلىعىمەن، قاناتتىلىعىمەن جەتىپ وتىر. بۇل — ادەتتەگى اقىننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.

ازەكەڭ تۇمانشا ورتەنىپ، وت بولىپ كۇيىپ-جانباي، بابىنا كەلگەن قىرانشا قيىردى شالماي، سۇلەسوق ولەڭ جازا المايدى; كەيدە سول تۇماندى ۇلگى-ۇستاز تۇتا تۇرىپ، تۇمان كوزى شالماعان، شالسا دا ات باسىن بۇرماعان قىز قۇپياسىنىڭ قالتارىستارىنا دەيىن بارادى:

ەركەلەتكەن ەزىلتىپ جان دەگەنىڭ،

ەركىمە ءبىر قويمادى-اۋ،

ءاءندى ولەڭىم!

ءلۇپىل قاعا سىبىرلاپ قۇلاعىڭا،

سويلەپ تۇر ما جۇرەگىم الدە مەنىڭ.

 

ماحابباتتىڭ ءبىر جويقىن كۇشى اعىن با؟

تابىندىرىپ پەريزات قۋسادىڭ دا.

تالعارىمنان تاسيدى تاسقىن جىرىم،

سەندەي سۇلۋ ارۋدىڭ قۇشاعىندا.

 

سىڭعىر-سىڭعىر سۇلۋ ما ەندى ولەڭىم،

ماحابباتتا ءبىر بيىك سەن بەلەگىم.

ساعان دەگەن قۇشتارلىق سەزىم ولسە،

بۇل دۇنيەدەن عايىپ بوپ مەن دە ولەمىن…

مۇنداعى ءلۇپىل قاققان جۇرەكتىڭ قىلىقتى قىزداي مايىسىپ، سىلىقسىپ ءتىل قاتۋى، ماحابباتتىڭ جويقىن كۇشىمەن جىردىڭ سۇلۋ قۇشاعىندا قىلىقتانۋى — ازەكەڭشە ولەڭ قۇراۋدىڭ، تاسىپ-توگىلۋدىڭ، جار ءسۇيۋدىڭ ءبىر قىرى.

ازەكەڭنىڭ ءار ولەڭى قىز تابيعاتىنىڭ ءبىر قىرىن اشۋىمەن قۇندى، ەسىڭە وشپەستەي اسەر، سەزىم تاڭباسىن باسادى. «تەلەفون تۇبىندە» دەگەن ولەڭىندە:

ۇستەلىمنىڭ وڭ جاق شەتىندەگى،

تەلەفوننىڭ ءنومىرى-اي بەتىڭدەگى.

توسا-توسا تۇبىندە مەن وتىرام،

سەنەن حابار كەلەتىن سەكىلدى ەدى.

سەن سەلت ەتكىزە  شءىركىن ارباي،

حابار كەلسە، كوڭىلىم ءبىر تىنارداي.

سەنىڭ سىڭعىر اۋەنىڭ زارىقتىرىپ،

شىدام دەگەن بولدى دا جىرتىلارداي! -دەپ تەلەفون تۇبىندە سۇيگەنىنەن جاۋاپ قاشان كەلەدى  دەپ توسا-توسا زارىققان ليريكالىق كەيىپكەردىڭ تاعاتسىزدانعان، سارعايعان كوڭىل كۇيى سۋرەتتەلەدى. باسقانىڭ ءبارىن قالىپتى قۇبىلىس، سەزىم كۇيى دەسەك تە، «شىدام جىرتىلارداي» سارعايا توسۋى — بۇل سارعايا توسۋدىڭ ەڭ سوڭعى نۇكتەسى ەمەس پە؟! بۇل — ازەكەڭنىڭ وزىنە عانا ءتان ۇشقىرلىق، ءتىل كەستەسى.

«ساعان ارناپ» دەگەن ولەڭى ءسۇيۋدىڭ باسقاشا قىرىنان وي قوزعايدى:

سەن دەدىم، ارۋ بيكەش،

«ءسىز» دەمەدىم.

تولعاتاتىن ساعان ارنار ىزگى ولەڭىم.

جانى مەن ءتانى سۇلۋ ءبىر جاقسىنى،

سابىلىپ الا سۇرا سان ىزدەدىم.

 

جۇرەكتە كوپتەن وسى جاتتى دا سىر،

ءوزىڭدى قيۋيادان تاپتىم اقىر.

ساۋلەشىم، سايالى نۋ كوگىمدە،

بايلانىپ ساعان دەگەن اققۋلار تۇر.

 

باسقانى قۋانىشقا تالاپ قىلماي،

ۇستاتتىم، ساعان شىلبىر قالاپ مۇداي.

جۇرەكتىڭ سەن دە ۇستا جىبەك ءجىبىن،

سۇيسىنە ماعان سىلقىم قاراپ تۇرماي!

 مۇنداعى سۇيگەن جارعا «ءسىز» دەپ سىپايىسىپ، سىلىقسىاماي، «سەن» دەپ باتىلدىققا كوشۋى، وزىنە جاقىن تارتۋى، كوپتەن كۇتكەن سەزىمنىڭ جىبەك ءجىبىن تەك سونىڭ اتاعاشىنا ءدال تاۋىپ بايلاۋى — سونداعى قىز بەن جىگىتتىڭ ىشكى سەزىم سىرلارى قانداي كەرەمەت!

ازەكەڭنىڭ ماحابباتتىق ليريكالارىنىڭ ەڭ شىرقاۋ شىڭى، شىعار بيىگى دەپ «قولشاتىر» دەگەن ليريكاسى مەن «سىرعا قالعان ارالشانى» اتاۋعا بولادى. بۇل تەك ازەكەڭنىڭ جەتكەن بيىگى ەمەس، شىڭجاڭ قازاق پوەزياسىنداعى ماحاببات تاقىرىبىنداعى ليريكالىق ولەڭدەردىڭ دە شىرقاۋ شىڭى دەسەك، ارتىق، اسىرا ايتقان بولمايمىز. «قولشاتىر» دەگەن ولەڭىن وقيىق:

و، اقىن،

كوكتەمدە ءسوز ال مىنا،

كوكتەمگى جاڭبىر عاجاپ ءوز الدىنا.

كوتەرىپ قولشاتىرىن وتكەن سۇلۋ

ءوزىڭدى ەلەستەتتى كوز الدىما.

 

ءتاتتى ويدىڭ تالاي ءنارىن تاۋساپ ىڭعاي،

ءجۇزىڭ بە؟ اۋەلگى ءبىر ناۋ شاعىڭداي.

قولشاتىر تۇتقاسىنىڭ جىلى ءىيمەءى،

ءتيدى مە ساۋساعىڭا ساۋساعىمداي؟!

مىنەزىم قايتا ەلەستەپ سىرشىل مەنىڭ،

ايمالاپ اجارىڭدى تۇرسىن لەبىم.

ءتۇسىرىپ ساعان سايا قولشاتىردان،

جانىممەن جانىم بىرگە جۋسىن دەدىم! -دەگەن ولەڭىندە كوكتەم جاڭبىرى جانىڭا راحات نۇرىن قۇيىپ تۇرعان ءبىر راقاتتى اسەم شاقتا قولشاتىر ۇستاپ، جاۋىننان قورعانىپ، ۇستىنە سۋ تيگىزگىسى كەلمەي كەتىپ بارا جاتقان سىلقىم، كەربەز قىزدان ءوز كوڭىلىندەگى ارۋدىڭ بەينەسىن تانىپ، شارىق ۇرا شاتتانعان قيال قۇسى سول جالت ەتكەن ساعىمداي ساتتەن ءاپ-ادەمى ءتىرى سۋرەت جاساپ، بارلىق قيمىل-قىلىعىمەن قولىڭا، قولىڭا دەيمىز-اۋ، سەزىمىڭە سونى كوشىرە قويادى!

اقىنمەن بىرگە سەن دە تىقىرشىپ وي ارپالىسىنا تۇسەسىڭ: بويىڭدى بالقىتىپ تۇرعان تابيعات قۇشاعى، ويىڭدى ماگنيتشە تارتىپ بارا جاتقان جار سەزىمى، ەلجىرەي توگىلىپ، ەگىلگەن، تاسىپ تۇرعان اقىن قيالى — ءبارى-ءبارى شاشاۋ شىقپاي كوگەندەلىپ، قىز قىلىقتانىپ كوكەيىڭە قونا قالعان كەزدە، جىر قولقا-جۇرەگىڭدى جۇلىپ اكەتەردەي بولىپ، ءوزىڭنىڭ قايدا، قالاي تۇرعانىڭدى تاس ۇمىتاسىڭ، سەن دە ەرىكسىز راحات قۇشاعىندا ماۋجىرايسىڭ!

بۇل — اقىننىڭ تابيعاتپەن ادام سەزىمىن، وعان قوسا قىلت ەتكەندى ءىلىپ تۇسەتىن ۇشقىر قيالدى، وي مەن سەزىم جارىستىرىلۋىن، پسيحولوگيالىق ءليريزمدى، ىشكى گارمونيالىق تۇتاستىقتى توننىڭ ىشكى باۋىنداي. مۇنى تولقىماي، اڭداتپاي جاي وقي المايسىڭ؟!

ەندى ءبىر ءسات «سىرعا قالعان ارالشانى» تاماشالايىق، ول نە سىر شەرتەر ەكەن؟

ۇيگە قاراي ويىسقاندا قوي بەتتەن،

سءال ايالداي وتىن تەردى بويجەتكەن.

كىشءى بەسءىن سامال ءوپتى دەنەسىن،

ءوپتى باياۋ كۇلگىن جىبەك كويلەكتەن!

 

وزەن جاتىر سۇلۋ اعىپ وڭىندا،

مىڭ بۇرالا جوڭكىلۇىن-اي ونىڭ دا.

كەنەت كوزى ءبىر نارسەگە تۇسكەندەي

تۇرىپ قالدى،

ءبىر قۋ بۇتاق قولىندا.

 

بۇل نە عاجاپ! اپ-انىق-اق كورىپ تۇر،

كوردىداعى قايران قالدى، كورىپ قۇر.

التىن سىرعا شاعىلىسىپ كۇنمەنەن،

كوز الدىندا كولبەپ اسەم كورىك ءبىر.

 

تۇردى پاك قىز، قارادى دا سىرعاعا،

سىرعا ءتۇسىپ قالىپتى-اۋ،

بۇل قىردا.

—سىڭار سىرعا قالادى،— دەپ قالايشا،

ءوز-وزىممەن ويعا باتتى ىرعالا!

 

 

وزەنشە دە ارناسىمەن ارى اۋناپ،

ماڭاي تىنشۋ، ماۋجىراعان بار اۋماق.

سەلت ەتتى قىز،

الدە نەدەن ۇيالىپ،

قىزعىلت شىراي الما جۇزدە الاۋلاپ!

 

ونە بويىن شاپىپ ءوتتى ءبىر اعىن،

جونەلدى تەز، بەتكە الدى دا تۇراعىن.

—سىرعام ءتۇسىپ قالدى ما؟— دەپ مەنىڭ دە،

ءالسىن-ءالسىن ۇستاي بەردى قۇلاعىن.

 

ەندى ول جاققا وتىن تەرە بارمادى،

كورگەن جايدان ەشكىمگە دە ءتىس جارمادى.

الايدا ءار كۇنى قاراي بەردى سول جاققا،

سول سىرعادان تۋىپ جاڭا ارمانى.

 

قىزىق-اق قوي،

قىزىق-اق قوي، قىز حالىق!

جان سەزىمىنەن جاسىرىنعان ءىز قالىپ.

قاراي بەردى،

سولاي وتكەن-كەتكەننەن،

سىرعا قالعان ارالشانى قىزعانىپ!

ولەڭ، زەردەلەگەن ادامعا ۇلى ابايدىڭ «جەلسىز تۇندە جارىق اي» ولەڭىن ەسكە سالادى. ەكى ولەڭدە دە ماحاببات ليريكاسىنىڭ ءبىر-بىرىنە قۇلاي سۇيگەن جار سەزىمىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا شىققان ءتۇرى بار. ەكى ولەڭدە دە ليريكالىق كەيىپكەر، وقيعا بار. بىراق سونى اباي — ابايشا، ازەكەڭ — ازەكەڭشە سيپاتتايدى.

«جەلسىز تۇندە جارىق ايدا» اقىن جۇرەگىن تولقىتىپ، تەربەگەن نارسە — اۋىل تابيعاتىنىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعى، سول تابيعات كورىنىسىنىڭ ادام جان سەزىمىنىڭ سۇلۋلىعىمەن ۇشتاسۋى.
«سىرعا قالعان ارالشادا» قويىن ورىستەتكەن قويشى قىزدىڭ قويدان قولى بوساي قالعان ءبىر ارەدىكتە، ورىستەن وتىن تەرە بارىپ، ارالشادان كۇن نۇرىندا جالت-جۇلت ەتىپ، بال-بۇل جانعان سىرعانى كورىپ سەلت ەتكەنى، وي تۇيگەنى، ءوزىنىڭ ءالى دە تازا، پاك ەكەنىن ويلاپ، مىنا كورىنىستەن بەتىن باسىپ ۇيالۋى، قايتادان قىز سەزىمى قىلاڭ ۇرىپ، باس كوتەرە، قىلىقتانا قالۋى، سىرعاسىن قايتا-قايتا ۇستاي بەرىپ، سان ءتۇرلى وي جەتەگىندە قىرىق قۇبىلعان قىز سەزىمى مەن قىز قىلىعى جەرىنە جەتە جۇمباقتالا جىرلانالى.

سول قىرىق قۇبىلعان قىز سەزىمى، قىز قىلىعى سەنى دە سان تولعاندىرادى.
نەگە ارالشادا جالعىز سىرعا قالعان؟
ول كىمنەن، قالاي قالعان؟
نەگە قىز قۇلاعىنداعى سىرعاسىن قايتا-قايتا ۇستاي بەرەدى؟
نەگە ارالشا جاققا قايتا-قايتا كوز سالادى؟
نەگە ەندى قايتىپ وتىن تەرە بارمايدى؟

وسى سۇراقتار كوكەيىڭنىڭ تۇبىنەن كەتپەي قويادى. ولەڭدى قايتا وقىپ، تاعى دا جاۋاپ ىزدەيسىڭ، بىراق تولىق قاناعات تۇتپايسىڭ. بۇل — قىز سەزىمىنىڭ، قىز قىلىعىنىڭ ، قىلاڭ ۇرىپ، قۇلپىرىپ تۇرعان قىلبراۋ ءساتى،وي،سەزىم سۇلۋلىعى!

مەنىڭشە، مۇندا قىز قىلىعىنىڭ، قىز سەزىمىنىڭ سىرى اشىلماعان قيانداعى قۇپياسى جاتىر — جۇمباقتالىپ!

وقيعاسىنا، كەيىپكەرىنە قاراپ، جاڭىلىسىپ، وقيعالى ولەڭ دەپ قالۋىڭ دا عاجاپ ەمەس. بىراق بۇل مۇلدە ولاي ەمەس. بۇل — سىرعا ءتۇسىپ قالعان ارالشادان وتىن تەرە بارعان قىزدىڭ سىڭار سىرعا ارقىلى ءوزىنىڭ ەندى-ەندى بۇرشىك جارىپ كەلە جاتقان ۋىز ماحابباتىن ەلەستەتىپ، شارىق ۇرعان قيال الەمىنىڭ ساتتىك جارق ەتكەنىن، سەزىم قۇپياسىن، سەزىم الاۋىن ليريكالىق كەيىپكەر ۇستىندەگى وقيعاعا وراپ، ءاپ-ادەمى جەتكىزۋى.

بىراق بۇل — ءبىر روماننىڭ جۇگىن كوتەرگەن ماحاببات، سۇلۋلىق تۋرالى ليريكالى پوەزيا! تەك ازەكەڭ عانا ايتا العان ماحاببات ليريكاسىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا، ەشكىم قايتالاي المايتىن اسقارعا قول ارتۋى، وزىنەن مىقتىلارمەن ادەيى ۇزەڭگى قاعىستىرۋى!

ازەكەڭ باسىنداعى وسى وي مەن سەزىم بارا-بارا اقىرى:

يا، ول اققۋ اتتى حاننىڭ قىزى،

بايبۇقا ورداسىنىڭ تاڭ جۇلدىزى.

الەمگە اققۋداي دەپ اتى كەتكەن،

تەڭ كەلمەس گۇل كوركىنە سان قىرمىزى, —

دەپ باستالاتىن «اققۋلار ۇشىپ بارادى» دەگەن ولەڭ-رومانعا جالعاستى.

مارقۇم اقكوڭىل، ليريك اقىن ازىلبەك كىنازبەك ولەڭدەرىندەگى ايەل سەزىمىن، ايەل تابيعاتىن جىرلاۋداعى ەشكىم قايتالاي المايتىن وي مەن سەزىمنىڭ ۇشقىرلىعى، سۇلۋلىعى ونىڭ وزىندىك ءتىل كەستەسىنەن، ءسوزدى كورىكتەۋ امالدارىنان ايىرىلا المايدى. ازەكەڭ اسا مول، باي، كوركەم قازاق ءتىلىنىڭ قازىناسىنان قانىپ ءىشىپ، سونى ءوز سەزىمى مەن ويىنا قاراي شەبەرلىكپەن ورىندى، ءدال، وزىنشە قۇلپىرتىپ، تىڭنان تىركەس قۇراپ، سىرلاپ-سيپاتتاپ پايدالانعان مايتالمان، جۇيرىك اقىن!

بۇعان اقىننىڭ جوعارىداعى ولەڭدەرىندەگى مىنا ءسوز ورنەكتەرى كۋا:
«شىن سۇلۋ ايالاعان جان باقىتتى،
 كۇتەمىن قۇشاقتاعى سول ۋاقىتتى»,
«ءلۇپىل قاعا سىبىرلاپ قۇلاعىڭا،
سويلەپ تۇر ما جۇرەگىم الدە مەنىڭ»,
«تالعارىمنان تاسيدى تاسقىن جىرىم،
سەندەي سۇلۋ ارۋدىڭ قۇشاعىندا»,
«ساعان دەگەن قۇشتارلىق سەزىم ولسە,
بۇل دۇنيەدەن عايىپ بوپ مەن دە ولەمىن…»,
«سەنىڭ سىڭعىر اۋەنىڭ زارىقتىرىپ،
  شىدام دەگەن بولدى دا جىرتىلارداي»,
«جۇرەكتىڭ سەن دە ۇستا جىبەك ءجىبىن،
  سۇيسىنە ماعان سىلقىم قاراپ تۇرماي»,
«ناۋ شاق»,
«ءتۇسىرىپ ساعان سايا قولشاتىردان،
 جانىممەن جانىم بىرگە ءجۇرسىن دەدىم!»,
«—سىرعام ءتۇسىپ قالدى ما؟— دەپ مەنىڭ دە،
  ءالسىن-ءالسىن ۇستاي بەردى قۇلاعىن»,
«قاراي بەردى، سولاي وتكەن-كەتكەننەن،
  سىرعا قالعان ارالشانى قىزعانىپ».

- ولەڭ جولدارىنان كوركەمدەۋ امالدارىنىڭ جەكە تۇرلەرىن، وشارىلا شەبەر قولدانعان كۇردەلى تۇرلەرىن، وي مەن سەزىمگە ءدوپ تيەتىن ناقىشتى قىسقا-قىسقا ءسوز تىركەستەرىن كورەسىڭ. جۇرەكتىڭ ادامشا ءتىل قاتۋى — كەيىپتەۋ، «جۇرەك ءجىبى» — مەتافورا.

ازەكەڭنىڭ ولەڭدەرىنىڭ قىر-سىرى تۋرالى جۇيەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جوقتىڭ قاسى. بىراق تام-تۇمداپ، ءتيىپ-قاشىپ ايتىلعان جەكەلەگەن كوزقاراستار عانا بار. ازەكەڭ تۋرالى بەلگىلى اقىن جانەتحان تۇتقابەك ۇلى «ىلە ايدىنى» جۋرنالىنىڭ 2011 جىلعى 2-سانىنداعى «ازىلبەك شىعارمالارىنداعى ەكى ەرەكشەلىك» دەگەن ماقالاسىندا:
«ءومىردىڭ قاراپايىم، ەلەۋسىز ماتەريالدارىنان تەرەڭ قوعامدىق ءمانى بار وزەكتى ويدى تۋعىزىپ جازۋ — ونىڭ ءبىرىنشى ەرەكشەلىگى، ەندى ءبىرى — كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىن، تانىمىن، كوزقاراسىن، ارمانىن ىشكى ءتىل، مونولوگ ارقىلى سۋرەتتەپ جەتكىزەتىن ءتىل شەبەرلىگى» — دەسە،
بەلگىلى اقىن، سىنشى ى. ادىلقان «تاعىلىم جانە تارازى» اتتى سىن-ساراپ جيناعىنداعى «ونەردى سۇيگەن وت جۇرەك» دەگەن ماقالاسىندا:
«ازەكەڭ پوەزياسى — سىرشىل، سازدى ليريكالىق ولەڭدەرى مەن تىنىستى پوەمالارى قازاق پوەزياسىنىڭ جارقىن بەتتەرىن اشقانىن مويىنداۋعا حاقىلىمىز. ءاز اعاڭ جايلى، ونىڭ كوركەم پوەزياسى جايلى قالام تەربەۋ وڭاي-وسپاق ءىس ەمەس» — دەپ ەسكە الادى.

وسى تولعامدارعا قاراپ، ازەكەڭ پوەزياسىنداعى، اسىرەسە ماحاببات تاقىرىبىنداعى جىرلاردىڭ وزىندىك بوياۋىن قورىتىندىلاۋعا بولادى:

ازەكەڭ ولەڭدەرىنىڭ ورتاق ەرەكشەلىگى — قاراپايىمدىلىعى مەن كەڭ تىنىستىلىعى، اۋەزدى، سازدى، سىڭعىرلى، ويناقىلىعى. وندا قاس-كوزىن بوياپ، سۇرمەلەگەن جاساندى سۇلۋدىڭ بەينەسى ەمەس، تابيعي سۇلۋدىڭ كەلبەتى كورىنەدى جىرلارىنان. ونىڭ ءتىلى قاراپايىم، تۇسىنىكتى، باي، كوركەم — حالىق ءتىلىنىڭ قازىناسىنان سۋسىنداعان. كوبىندە ۇعىمعا جەڭىل، ويناقى بولىپ كەلەدى. بىراق سول سوزدەر پوەزياعا تۇسكەن كەزدە ءوز-ءوز ورنىن تاۋىپ، قۇلپىرا وينايدى. سوندا ءتىل نازىك، قىلىقتى قىزدىڭ بەينەسىنە ەنىپ، تۇلەپ، قۇلپىرا قالادى…

جاستىق ءداۋىر ءوتتى قالاي، سەزبەدىم،

وسى ەكەن عوي، وكىنىشكە توزگەنىم.

الا كەتتى ول, ساۋىق  پەنەن سايراندى,

 الا كەتتى ول، قىزدىڭ قارا كوزدەرىن.

ءبىز كۇندە ايتىپ، جازىپ، ومىردە قولدانىپ جۇرگەن سوزدەرىمىز، بىراق ولەڭگە تۇسكەن كەزدە، جاستىق ءداۋىردىڭ شاپقان اتتاي، قايتا ورالماس قىزىقتارىن سۋرەتتەگەندە،  قارا كوزدەرىمىزگە كوز سۇعىن قاداعان تاعدىردىڭ بايانسىزدىسى ولەڭگە قوسىلعانلا قابىرعاڭلى قايستىرماي قويمايدى.

ايەل تابيعاتى، ايەل سۇلۋلىعى، ونىڭ نازىك قۇپيا سىرلارىن زەرتتەپ كورسەتۋدەگى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىك «سىرعا قالعان ارالشا» ولەڭىندە ايقىن كورىنەدى.

ليريكالىق ولەڭدەرگە سىڭىرىلگەن ليريكالىق كەيىپكەرلىڭ باسىنلاعى وقيعا ارقىلى ولەڭگە جاڭا تىنىس،  جاڭالىق اكەلگەن ليريكتىگى.

ماحاببات تاقىرىبىنداعى ءان سوزدەرىندەگى ويناقىلىق، توگىلمەلىك،موللىرلىك.ساعىنىشتى سازعا قۇرىلاتىن مۋزىكالىق سەزىم يرىملەرى قۇلاق قۇرىشىڭدى قاندىرىپ، كوكەيىڭنەن كەتپەي قويادى. «قايدا سەنىڭ اۋىلىڭ»، «ءوزىڭ جوقتا» دەگەن اندەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساحنادان تۇسپەي كەلەدى.

مەن جوعارىدا ءسوز ەتكەندەرىم مارقۇم اقكەكىل، تالانتتى، ليريك اقىن ازىلبەك كىنازبەك ۇلىنىڭ ماحاببات تاقىرىبىنداعى ليريكالىق ولەڭدەرىنىڭ ءوزىم تانىپ-بىلگەن تۇستارى عانايۋ ونىڭ ەگجەي-تەگجەيىن، ۇڭعىل-شۇڭعىلىن زەرتتەۋ، تەرەڭىرەك تەكسەرۋ — شىڭجاڭ قازاق پوەزياسىندا وزىندىك ءبىر مەكتەپ بولىپ قالىپتاسقان اقىننىڭ قوعامدىق ورنىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ونىڭ پوەزياسىنىڭ قۋاتتى اسەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى، تاپتىرماس قازىنا سانالادى. سوندىقتان «ازيكەڭ تانۋ الەمى» سياقتى زەرتتەۋلەردى عىلىمي تالقىلاۋلارعا ەنگىزۋ — زامان، ۋاقىت تالابى بولماق.

شولىنبات جاراسبەكۇلى

Abai.kz