قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك سوڭعى جىلدارى جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ كەلەدى. اسىرەسە سيرەك جەر مەتالدارى، كولىك-لوگيستيكا، ينۆەستيتسيالار جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى. بۇل ماسەلەلەر اقش پرەزيدەنتىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى سەردجيو گوردىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا دا كەڭىنەن تالقىلاندى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق الەۋەتى، قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ونى ۆاشينگتون ءۇشىن وڭىردەگى نەگىزگى سەرىكتەستەردىڭ بىرىنە اينالدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ديالوگتى دامىتۋعا، بىتىمگەرلىك جانە گۋمانيتارلىق باستامالاردى ىلگەرىلەتۋگە قوسىپ وتىرعان ۇلەسى دە ەرەكشە نازار اۋدارتادى.

قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قازىرگى قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزگى باعىتتارى، ستراتەگيالىق ماڭىزى جانە الداعى پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ساياساتتانۋشى تاير نيگمانوۆپەن اڭگىمەلەستىك.

- اقش پرەزيدەنتىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا جونىندەگى ارنايى وكىلى سەردجيو گورمەن كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اقش-پەن كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا بەيىلدى ەكەنىن راستادى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى ۆاشينگتون ساياساتى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە بولۋىن قانداي فاكتورلار ايقىندايدى؟

- قازاقستاننىڭ اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدا ماڭىزدى ءرول اتقارۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار — ەكونوميكا، گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جانە قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىق تاريحى. ەڭ الدىمەن، قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. اقش-پەن ءبىزدىڭ ەل ونداعان جىلدار بويى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا سەرىكتەستىك ورناتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە قازاقستان اۋماعىندا قىزمەت جۇرگىزىپ وتىرعان Chevron جانە ExxonMobil سياقتى ءىرى امەريكالىق كومپانيالاردى اتاپ وتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اقش-پەن ساۋدا اينالىمى مەن امەريكادان تارتىلاتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمىن قاراستىراتىن بولساق، ونىڭ ەلەۋلى بولىگى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەنىن كورەمىز. ياعني، قازاقستان وڭىردەگى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ ءىرى سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى رەتىندە اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋدا ماڭىزدى بۋىن قىزمەتىن اتقارىپ وتىر.

- مەملەكەت باسشىسى سەردجيو گوردىڭ C5+1 فورماتىنداعى اسا ماڭىزدى پايدالى قازبالار جونىندەگى ديالوگقا قاتىسۋىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بۇل باعىت اقش پەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتىنا اينالىپ كەلە مە؟ وسى سالادا قازاقستاننىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار؟

- سيرەك جەر مەتالدارى تۋرالى ايتقاندا، ولاردى كەيدە «جاڭا ءداۋىردىڭ التىنى» دەپ تە اتايدى. مۇنىڭ سەبەبى – جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ ۇزدىكسىز ارتۋىندا. اتاپ ايتقاندا، عارىش ونەركاسىبى، زىمىران جاساۋ، مەديتسينا، كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار، ميكروچيپتەر ءوندىرىسى جانە باسقا دا وزىق سالالار سيرەك جەر مەتالدارىن كەڭىنەن پايدالانادى. سوندىقتان بۇل مەتالدارسىز زاماناۋي تەحنولوگيالىق ونىمدەردى ءوندىرۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس.

وسىعان بايلانىستى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر وندىرىسىندە كوشباسشىلىققا ۇمتىلاتىن مەملەكەتتەر، ەڭ الدىمەن اقش، سيرەك جەر مەتالدارى شيكىزاتىنا تۇراقتى قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇددەلى. الايدا بۇل باعىتتا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار بار. سەبەبى سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ باسىم بولىگى قىتايدا وندىرىلەدى ءارى تۇتىنىلادى. سوندىقتان اقش سياقتى ەلدەر اتالعان ستراتەگيالىق رەسۋرستىڭ بالامالى كوزدەرىن ىزدەۋدە. سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ الەۋەتتى قورلارى ورتالىق ازيا اۋماعىندا، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا بار. سول سەبەپتى اقش بۇل كەن ورىندارىن بارلاۋ جۇمىستارىنا جانە بولاشاقتا ولاردى يگەرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

- سەردجيو گور سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە اقش پەن ءوڭىر مەملەكەتتەرى اراسىندا جالپى قۇنى 20 ميلليارد دوللاردان اساتىن كەلىسىمدەر مەن مامىلەلەر جاسالعانىن مالىمدەدى. مۇنى اقش-تىڭ ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق قاتىسۋىنىڭ كۇشەيۋى رەتىندە باعالاۋعا بولا ما؟ بۇل جاعداي قازاقستان ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر اشادى؟

- قازاقستانداعى اقش-تىڭ ەكونوميكالىق قاتىسۋىنىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى اقش تەك ءوندىرۋشى ونەركاسىپكە عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتىن دامىتۋعا دا ينۆەستيتسيا سالىپ كەلەدى. بۇل اسا ماڭىزدى باعىت، سەبەبى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىگىن، اسىرەسە مۇنايعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا مۇددەلى.ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الاتىن ستراتەگيالىق سالالاردىڭ ءبىرى – كولىك جانە لوگيستيكا. وسى باعىتتا سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن اقش اراسىندا بەلسەندى ىنتىماقتاستىق قالىپتاستى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان بىرنەشە ميلليارد دوللار كولەمىندەگى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى امەريكالىق ينۆەستورلاردى قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىنا، اتاپ ايتقاندا اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە شاقىرىپ كەلەدى. بۇل پورتتاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ، تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، قويما ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ سياقتى جوبالاردى قامتيدى. اتالعان باستامالاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ترانزيتتىك توراپ رەتىندەگى ءرولىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە جانە ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىندەگى ورنىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.

- كەزدەسۋ بارىسىندا بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ قىزمەتى مەن قازاقستاننىڭ گۋمانيتارلىق باستامالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ديالوگ الاڭى ءارى بىتىمگەرلىك جانە گۋمانيتارلىق باستامالاردى ىلگەرىلەتۋشى مەملەكەت رەتىندەگى ءرولى قانشالىقتى سۇرانىسقا يە؟

- قازاقستان ءوزىن ديپلوماتيا قاعيداتتارىن بەرىك ۇستاناتىن، حالىقارالىق داۋلاردى كۇش قولدانۋ ارقىلى شەشۋدى قۇپتامايتىن جانە كەز كەلگەن ماسەلەدە كەلىسسوزدەر مەن ديالوگتى قولدايتىن مەملەكەت رەتىندە تانىتىپ كەلەدى. ءدال وسى ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا تەڭگەرىمدى ساياسات جۇرگىزىپ، كوپتەگەن ەلدەرمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتا الدى. بۇل ساياسات تەك اقش تاراپىنان عانا ەمەس، سونداي-اق الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى مەن قازاقستاننىڭ كورشىلەس ەلدەرى تاراپىنان دا تۇسىنىستىكپەن قابىلدانۋدا. مۇنىڭ ماڭىزى قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. بۇگىندە حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە سەنىمسىزدىك كۇشەيىپ، مەملەكەتتەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك پەن قايشىلىقتار تەرەڭدەي تۇسۋدە. اسىرەسە الەمدىك جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ءىرى ويىنشىلار اراسىندا شيەلەنىستەردىڭ ارتۋى بايقالادى.وسىنداي جاعدايدا قازاقستان ءوزىنىڭ بايىپتى ءارى كوپۆەكتورلى ديپلوماتيالىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءوزارا باسەكەلەس نەمەسە قارىم-قاتىناسى كۇردەلى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن دەرلىك جاقسى بايلانىس ساقتاپ كەلەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى مەن ديپلوماتيالىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.

- سەردجيو گور پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا: «ءسىزدىڭ اق ۇيدە دوسىڭىز بار ەكەنىنە سەندىرە الامىن. پرەزيدەنت ترامپ ءسىزدىڭ قىزمەتىڭىزدى جوعارى باعالايدى»، – دەپ مالىمدەدى. بۇل سوزدەردى تەك ديپلوماتيالىق يشارا عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ اقش ءۇشىن ماڭىزىن بىلدىرەتىن ساياسي سيگنال رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولا ما؟

- ارينە، مۇنى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ديپلوماتيالىق ءىلتيپات دەپ باعالاۋعا بولادى. دەگەنمەن ونى جاي عانا اسەرلى ءسوز نەمەسە رەسمي حاتتاما اياسىنداعى كومپليمەنت رەتىندە قابىلداماعان ءجون. سەبەبى دونالد ترامپتىڭ ساياسي ستيلىنە نازار اۋدارساق، ول مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردا كوشباسشىلاردىڭ جەكە بايلانىسىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تىكەلەي قارىم-قاتىناسى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتە الادى. سوندىقتان ول قاي ەلمەن بولماسىن بايلانىس ورناتۋدا جەكە ديپلوماتيانى بەلسەندى قولداناتىن ساياساتكەر رەتىندە تانىمال.

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى امەريكالىق تاراپپەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. ەگەر العاشقى كەزدەسۋلەرگە دەيىنگى كەزەڭدى ەسكە الساق، بۇل ۇدەرىستە قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ءتىپتى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ جەكە كەزدەسۋلەرىنە دەيىن-اق دونالد ترامپ قازاقستان باسشىسى تۋرالى وڭ پىكىر ءبىلدىرىپ وتىرعان.

اسىرەسە سوڭعى جىلدارى قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ اقش-قا جاساعان جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلارى جانە «س5+1» فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر ەكىجاقتى قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. بۇل قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ديپلوماتيالىق جەتىستىك بولدى. ارينە، قازاقستان تاراپى دا امەريكالىق كوشباسشىعا قاتىستى قۇرمەت پەن ءىلتيپات تانىتتى. الايدا مۇنىڭ ناتيجەسىندە ناقتى ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا، تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ، اۆياتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ءوندىرۋ باعىتتارىندا ماڭىزدى جوبالار جۇزەگە اسا باستادى.

ياعني ديپلوماتيالىق ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ساياسي ديالوگ ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەلەرمەن ۇشتاسىپ وتىر. كەيىننەن دونالد ترامپ تا قازاقستانعا جانە ونىڭ باسشىلىعىنا قۇرمەت بىلدىرەتىن بىرقاتار سيمۆولدىق قادامدار جاسادى. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا سەنىم مەن سەرىكتەستىك قاتىناستاردىڭ نىعايا تۇسكەنىن كورسەتەدى.

Abai.kz