بۇگىندە ورتالىق ازيا تاعى دا اينالاسىندا تىم كوپ نارسە وزگەرە باستاعان تاريحي كەزەڭگە تاپ بولدى: كۇش تەپە-تەڭدىگى، ساۋدا جولدارى، قاۋىپسىزدىك جانە ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۇبەگەيلى جاڭارۋدا.

مۇنداي كەزەڭدەردە ىشكى بولشەكتەنۋدىڭ باعاسى ەرەكشە جوعارى بولادى. ەگەر ايماقتاعى بەس ەل ءوزىنىڭ ورتاق نەگىزدەرىن ءوزى انىقتاۋدى ۇيرەنبەسە، سىرتقى كۇشتەر ءوز مۇددەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، ونى ءبىزدىڭ ورنىمىزعا ىستەيدى. سوندىقتان ورتاق تاريحىمىز تۋرالى پىكىرتالاس، سايىپ كەلگەندە، وتكەن شاق تۋرالى ەمەس، بولاشاق تۋرالى پىكىرتالاسقا اينالادى.

1991 جىلدان كەيىن بەس ەلدىڭ ارقايسىسى ءوز جولىن تاڭدادى. ءبىز ءارتۇرلى ەكونوميكالىق مودەلدەردى، ءارتۇرلى ساياسي جۇيەلەردى تاڭداپ، رەسەيمەن، قىتايمەن، باتىسپەن جانە كورشىلەرىمىزبەن ءارتۇرلى قارىم-قاتىناس ورناتتىق. سونىمەن قاتار، ءار ەل ءوزىنىڭ وتكەنىن قايتا جيناقتاي باستادى: وزىندىك باستاپقى نۇكتەسىن ىزدەپ، ۇلتتىق تاريحي بايانىن ء(نارراتيۆىن) قالىپتاستىرۋعا كىرىستى.

دەگەنمەن، ءتىپتى ەلدەردىڭ ءوز ىشىندە دە بىرىڭعاي نۇسقا جوق:

• قىرعىزستاندا قىرعىزداردىڭ قايدان شىققانى ءالى دە تالقىلانۋدا: ەنيسەي وزەنى بويىنان با، الدە قازىرگى قىرعىز قاۋىمداستىعى نەگىزىنەن وسىندا، تيان-شاندا قالىپتاستى ما؟

• قازاقستاندا پىكىرتالاس قازىرگى زامانعى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەندىگى توڭىرەگىندە وربۋدە. ەسكى تاريحنامالىق مەكتەپ ونى قازاق تاريحىنان ءبولىپ، اق وردا مەن قازاق حاندىعىنا كوبىرەك كوڭىل بولگەن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا جوشى ۇلىسىنان قازاق مەملەكەتتىلىگىنە دەيىنگى مۇراگەرلىك ساباقتاستىعى الدەقايدا سەنىمدى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

• وزبەكستاندا دا وسىنداي سۇراق تۋىندايدى: قازىرگى وزبەك مەملەكەتتىلىگى مەن بىرەگەيلىگىنىڭ تامىرىن قايدان ىزدەگەن ءجون؟ XV-XVI عاسىرلارداعى شايبانيلەر مەن كوشپەلى وزبەكتەردەن بە، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ۇلتتىق تاريحي باياندا باستى ورىنعا شىققان تەمىر اۋلەتىنەن بە، الدە ماۆەرانناحردىڭ ەجەلگى وركەنيەتتەرىنەن بە؟

• تاجىكستاندا سامانيلەر مەملەكەتى تاجىك مەملەكەتتىلىگىنىڭ «التىن عاسىرىنىڭ» سيمۆولى رەتىندە ەرەكشە ورىن الدى. سونىمەن بىرگە، تاجىك ۇلتى ءۇشىن ەجەلگى «اريلىك» نەگىز يدەياسى دامىدى. مۇندا تاريح، ءسوزسىز، كورشىلەس وزبەكستان تاريحىمەن قيىلىسادى، سەبەبى ورتاعاسىرلىق ماۆەرانناحردى بۇگىنگى مەملەكەتتىك شەكارالارمەن ناقتى ءبولۋ مۇمكىن ەمەس.

• تۇركىمەنستاندا بۇل پروتسەسس، مۇمكىن، ەڭ شۇعىل (راديكالدى) سيپات الدى. س.نيازوۆتىڭ تۇسىندا «رۋحناما» رەسمي تاريحي باياننىڭ نەگىزىنە اينالدى، ال وعىز حان، ەجەلگى تۇركىمەندەر مەن ەپيكالىق باتىرلار ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى تۇركىمەن مەملەكەتتىلىگىنە دەيىن تىكەلەي ساباقتاستىق جەلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن پايدالانىلدى.

وسىلايشا، بۇكىل ايماقتا «كىمنىڭ تاريحى ەجەلگىرەك» دەگەن جاسىرىن باسەكەلەستىك ءورشىپ تۇر. كىمنىڭ مەملەكەتتىلىگى ءبىرىنشى پايدا بولدى، كىمنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى شىنىمەن «بىزدىكى»، كىمنىڭ حالقى بۇل جەردە بۇرىنىراق ءومىر ءسۇردى دەگەن تالاستار تولاستار ەمەس.

الايدا بۇدان دا ماڭىزدىراق ماسەلە بار: حالىقتىڭ تاريحي جاسى قازىرگى مەملەكەتتىڭ ساپاسى، ازاماتتارىنىڭ بوستاندىعى، ءبىلىمى، تەحنولوگياسى نەمەسە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايدى. وسى جەردە ورەسكەل سۇراق تۋىندايدى: ەگەر ءبىز ءبارىمىز سونشالىقتى ەجەلگى، دانا ءارى ۇلى بولساق، نەگە ايماعىمىزدىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ءالى دە سالىستىرمالى تۇردە كەدەي؟

ماسەلە ءوز تاريحىڭدى سۇيۋدە ەمەس. ءوز وتكەنىڭدى قۇرمەتتەۋ مەن زەرتتەۋ — تابيعي قۇبىلىس. ماسەلە تاريح «ەجەلگىلىك ءۇشىن باسەكەگە» اينالعاندا جانە ورتاق مۇرانى بولشەكتەي باستاعاندا تۋىندايدى:

• ءامىر تەمىر تەك ءبىر حالىققا تيەسىلى بولۋى كەرەك;

• سامانيلەر — ەكىنشىسىنە;

• التىن وردا — ۇشىنشىسىنە;

• ۇلى جىبەك جولى — تورتىنشىسىنە.

ال شىن مانىندە بۇل مەملەكەتتەر، مادەنيەتتەر مەن ساۋدا جولدارى قازىرگى زامانعى شەكارالار مەن ۇلت-مەملەكەتتەر پايدا بولعانعا دەيىن الدەقايدا بۇرىن ءومىر سۇرگەن.

كەيدە مۇنداي كوزقاراسقا ءبىر حالىقتىڭ ەكىنشىسىنەن ەرەكشەلىگىن اتاپ كورسەتكىسى كەلەتىن سىرتقى زەرتتەۋ ورتالىقتارى، يدەولوگتار مەن تاريحشىلار وت ماي تامىزىپ وتىرادى. مۇندا ءبىز ەرەكشە ساق بولۋىمىز قاجەت. ءبىر ورتالىق ازيا حالقىنىڭ ەكىنشىسىنەن تاريحي تۇرعىدان جوعارى، وركەنيەتتى نەمەسە ماڭىزدىراق ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىساتىن كەز كەلگەن تۇجىرىمداما، سايىپ كەلگەندە، ايماقتى بولشەكتەۋگە قىزمەت ەتەدى. بۇل جەردەن تەك قاستاندىق ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق — «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر» قاعيداسى سىرتقى باقىلاۋسىز-اق ىسكە اسا بەرەدى، ول ءۇشىن وتكەندى ءوز ارامىزدا شەكسىز بولىسكە سالساق تا جەتكىلىكتى.

جاڭا كەزەڭدەگى ورتاق تاريحي قاجەتتىلىك

بىزگە 1991 جىلدان كەيىنگى ورتالىق ازيانىڭ ورتاق تاريحىن پايىمداۋ قاجەت. مۇندا XV عاسىردا قاي حاننىڭ قايدا بيلىك جۇرگىزگەنى تۋرالى داۋلاسۋدىڭ رەتى جوق. ءبىز ءبارىمىز ءبىر يمپەريادان ءبىر مەزگىلدە دەرلىك شىعىپ، وتە ۇقساس ماسەلەلەرگە تاپ بولدىق:

1. بىرىڭعاي كەڭەستىك ەكونوميكا مەن وندىرىستىك بايلانىستاردىڭ كۇيرەۋى.

2. 1990 جىلدارداعى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ كۇرت تومەندەۋى، جەكەشەلەندىرۋ جانە جاڭا ەليتالاردىڭ پايدا بولۋى.

3. ءتول ۆاليۋتامىزدى، ارميامىزدى، ديپلوماتيامىز بەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قۇرۋ.

4. بۇرىنعى ىشكى اكىمشىلىك شەكارالاردى مەملەكەتتىك شەكارا رەتىندە ايقىنداۋ، جاپپاي ەڭبەك ميگراتسياسى.

5. جاڭا تىلدىك جانە ۇلتتىق ساياساتتى ىزدەۋ، مەملەكەت پەن ءدىن قاتىناسى، راديكاليزمنەن قورقۋ.

6. سىرتقى بيلىك ورتالىقتارىنا تاۋەلدىلىك جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى، مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى، سۋ رەسۋرستارىن ءبولىسۋ ماسەلەلەرى.

دەگەنمەن، سوڭعى وتىز بەس جىل ءار ەل ءۇشىن ءارتۇرلى ءوتتى:

• تاجىكستان ازاماتتىق سوعىستى باستان كەشىردى.

• قىرعىزستان رەۆوليۋتسيالار مەن نارازىلىقتار ارقىلى بيلىكتىڭ بىرنەشە رەت اۋىسۋىن باستان وتكەردى.

• وزبەكستان يسلام كاريموۆ تۇسىنداعى جابىق جۇيەدەن سوڭعى جىلدارى اشىق ايماقتىق ساياساتقا ءوتتى.

• تۇركىمەنستان ساياسي وقشاۋلانۋدىڭ ەرەكشە مودەلىن تاڭدادى.

• قازاقستان ۇزاق مەرزىمدى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قۇرىپ، 2022 جىلعى وقيعالار مەن وزگەرىستەردى باستان كەشىردى.

كورشىلەر اراسىندا دا قاقتىعىستار بولدى: جابىق شەكارالار، انكلاۆتار، جەر مەن سۋ ءۇشىن داۋلار. 2021 جانە 2022 جىلدارداعى قىرعىزستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى قاقتىعىستار شەشىلمەگەن شەكارا داۋىنىڭ قانشالىقتى قايعىلى بولاتىنىن كورسەتتى.

بىراق ءدال وسى سەبەپتى تاريحىمىزدىڭ جاعىمدى بەتتەرىن دە ەستە ۇستاعان ءجون: 2025 جىلى قىرعىزستان مەن تاجىكستان مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. سونىمەن قاتار قىرعىزستان، تاجىكستان جانە وزبەكستان ءۇش شەكارانىڭ تۇيىسكەن نۇكتەسىن كەلىستى. ونجىلدىقتار بويى شەشىلمەي كەلگەن ماسەلەلەر اقىرىندا ايماق ەلدەرىنىڭ ءوز كۇشىمەن شەشىمىن تاپتى. وسىنداي وقيعالار ورتاعاسىرلىق بيلەۋشىلەر تۋرالى شەكسىز داۋلاردان دا ماڭىزدىراق.

سوڭعى وتىز بەس جىلداعى تاريح — ەڭ ەجەلگى اتا-بابا ءۇشىن باسەكەلەسەتىن بەس حالىقتىڭ ەمەس، يمپەريا ىدىراعاننان كەيىن ءوز بەتىنشە مەملەكەت قۇرۋ قاجەتتىلىگىنە تاپ بولعان بەس قوعامنىڭ تاريحى.

بولاشاققا كوزقاراس

تاريح تەك اتا-بابامىزدىڭ ۇلىلىعىن دالەلدەۋ قۇرالى بولماۋى ءتيىس. بۇرىن جىبەرگەن قاتەلىكتەرىمىزدى، اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردى سىرتقى كۇشتەردىڭ قالاي پايدالانعانىن ءتۇسىنۋ جانە ونىڭ قايتالانباۋىن قامتاماسىز ەتۋ الدەقايدا ماڭىزدى.

جەكە-جەكە العاندا، ارقايسىمىز ءىرى بيلىك ورتالىقتارىنىڭ جانىنداعى شاعىن نەمەسە ورتا ەل بولىپ قالا بەرەمىز. بىرلەسكەن جاعدايدا ورتالىق ازيا مۇلدەم باسقا ساياسي، ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق سالماققا يە بولادى.

ورتالىق ازيانىڭ ورتاق زاماناۋي تاريحىن جازۋدى ۇيرەنسەك، بۇل مىڭداعان جىلدىق وتكەنىمىزگە دە سالاۋاتتى كوزقاراسپەن قاراۋعا جول اشادى. سوندا بىزگە بۇگىنگى شەكارالاردى XV نەمەسە X عاسىرلارعا تاڭۋدىڭ، تاريحي تۇلعالارعا زاماناۋي تولقۇجات تاراتۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. بۇل كەڭىستىكتى عاسىرلار بويى ارالاسىپ، ىقپالداسىپ كەلگەن حالىقتاردىڭ، مادەنيەتتەر مەن ساۋدا جولدارىنىڭ توعىسى رەتىندە قابىلداي الامىز.

قورىتىندىلاي كەلە، ورتاق تاريح بىزگە نە بەرەدى؟

1. ءتۇپ-تامىردى ءتۇسىنۋ: عاسىرلار بويى ساۋدا جاساپ، مادەني داستۇرلەردى بىرگە دامىتقان كورشىلەر ەكەنىمىزدى ۇعىنۋ.

2. مادەني ساباقتاستىق: تىلدىك، مۋزىكالىق، اسپازدىق جانە ءدىني ۇقساستىقتاردىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنۋ.

3. شەكارالارعا دۇرىس قاراۋ: قازىرگى كارتانىڭ جاقىندا قالىپتاسقانىن جانە ونىڭ تاريحي بايلانىستاردان تەرەڭىرەك ەكەنىن ءتۇسىنۋ.

4. ستەرەوتيپتەردەن ارىلۋ: وتكەننىڭ كۇردەلى بولعانىن جانە ول تەك ءبىر حالىققا عانا تيەسىلى ەمەستىگىن ۇعىنۋ.

5. ىنتىماقتاستىق ورناتۋ: ورتاق مۇرانى ەكونوميكالىق، ءبىلىم بەرۋ جانە ساياسي ينتەگراتسيانىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالدىرۋ.

ورتاق تاريح ءبىزدىڭ بىردەي ەكەنىمىزدى بىلدىرمەيدى، ول بىزگە ورتاق مۇرامىزدى دا، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەرەكشەلىكتەرىمىزدى دە قاتار قۇرمەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz