اعىمداعى جىلدىڭ 23 تامىزىندا ونلاين فورماتتا ۆەتنامداعى The «Rosy Hub ءبىلىم بەرۋ» ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى ءارى اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى نگوك تحاو نگۋە(Ngọc Thảo Nguyễn)  جانە قازاقستانداعى اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى ماعجان قابدىل باۋىرجانۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «Customs of Love and Marriage in Kazakhstan» دەگەن اتاۋمەن حالىقارالىق ۆوركشوپ وتكەنى بارشامىزعا ءمالىم.

وسى سۇحبات اياسىندا ءبىز ۆەتنام تىلدەر وقىتۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى ءارى اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى نگوك تحاو نگۋە(Ngọc Thảo Nguyễn) جانە ماعجان قابدىلمەن  تانىسىپ، ۆەتنام مەن قازاقستان ادەبيەتى تۋرالى ءبىراز پىكىر الماسقان ەدىك. الدارىڭىزعا سول سۇحباتتى قۋانا-قۋانا ۇسىنامىز.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

– قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى قاسىم امانجولوۆ «وزگە ەمەس، ءوزىم ايتامىن ءوز جايىمدى، جۇرەگىم جالىن اتقان ءسوز دايىندا» دەگەندەي، كوپشىلىككە وزدەرىڭىزدى تاعى ءبىر رەت كەڭىرەك تانىستىرىپ وتسەڭىزدەر...

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

– سالەمەتسىزدەر مە! وقىرماندارعا ءوزىمدى تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەندەرىڭىز ءۇشىن راقمەت. مەنىڭ ەسىمىم – Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên. مەن اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمىمىن جانە ۆەتنامنىڭ حوشيمين قالاسىندا ورنالاسقان «The Rosy Hub» ءتىل ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىسىمىن. ءبىزدىڭ ورتالىق نەگىزىنەن اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋعا جانە IELTS سياقتى حالىقارالىق ەمتيحاندارعا دايىنداۋعا باعىتتالعان. IELTS ەمتيحانىنان جالپى 8.5 بالل جينادىم جانە جۇزدەگەن ءبىلىم الۋشىعا وزدەرىنىڭ IELTS ماقساتتارىنا جەتۋ جولىندا قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىن.

ساباق بەرۋمەن قاتار، كاسىبي جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ بىرقاتار جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەمىن. ەكى جىلدان استام ۋاقىت بويى MTS UK ۇيىمىنىڭ IELTS ەلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدامىن. سونىمەن قاتار، IDP Vietnam ۇيىمىنىڭ بىرنەشە ءبىلىم بەرۋ ءىس-شاراسىندا سپيكەر بولدىم جانە بىرقاتار حالىقارالىق TESOL كونفەرەنتسيالارىندا عىلىمي بايانداما جاساپ، ارىپتەستەرىممەن جانە ءتىل ۇيرەنۋشىلەرمەن پەداگوگيكالىق يدەيالارىم مەن تاجىريبەممەن ءبولىستىم.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سونداي-اق، اقش-تا دوكتور لين فۋنگ نەگىزىن قالاعان «Eduling» ءموبيلدى ءتىل ۇيرەنۋ قوسىمشاسىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتىم. وسى سەرىكتەستىك اياسىندا ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ ءتىل مەڭگەرۋ ۇدەرىسىن نەعۇرلىم ينتەراكتيۆتى ەتۋگە باعىتتالعان كوپتەگەن كۋرستار مەن تاپسىرمالاردى ازىرلەۋگە اتسالىستىم. اكادەميالىق تۇرعىدان العاندا، بيىل قىركۇيەك ايىندا مەن ءۇشىن جاڭا كەزەڭ باستالماق. ويتكەنى مەن University College London (UCL) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ MA Education باعدارلاماسى بويىنشا ماگيستراتۋرادا وقۋىمدى باستايمىن. بۇل مەنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جاھاندىق تۇرعىدان تەرەڭىرەك تۇسىنۋىمە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى بەلەس دەپ بىلەمىن. اسىرەسە، نەگىزگى زەرتتەۋ قىزىعۋشىلىقتارىمنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن وقۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ (Curriculum Development) باعىتىنا ەرەكشە كوڭىل بولگىم كەلەدى. مەنىڭ ۇستازدىق قىزمەتىمە ۇنەمى باعىت-باعدار بەرىپ كەلە جاتقان ۇستانىمىم بار: «ءبىلىمدى تەك كىتاپتان ەمەس، جۇرەكتەن ۇيرەت». مەنىڭ ويىمشا، ءبىلىم بەرۋ دەگەنىمىز – ءبىلىمدى مۇعالىمنەن وقۋشىعا جاي عانا جەتكىزۋ ەمەس. مۇعالىم وقۋشىعا ءوزىنىڭ قابىلەتىن اشۋعا، ىنتاسىن ارتتىرۋعا جانە ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىعىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەتىن باعىتتاۋشى ءارى قولداۋشى بولۋى كەرەك.

ماعجان قابدىل:

– الدىڭعى سۇحباتتارىمدا ايتىپ وتكەنىمدەي، بيىل مەن ءۇشىن زور قۋانىشتى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حانچجوۋ قالاسىنداعى Hangzhou Dianzi University ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋرا باعدارلاماسىنا تەگىن گرانت نەگىزىندە ءتۇسۋىم بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتە English Language and Literature, ياعني «اعىلشىن ءتىلى جانە ادەبيەتى» باعىتى بويىنشا ءبىلىم الامىن. بۇل مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى تاڭداۋ، سەبەبى باكالاۆرياتتا العان اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى باعىتىنداعى ءبىلىمىمدى ءارى قاراي جالعاستىرىپ، ونى اكادەميالىق تۇرعىدان تەرەڭدەتكىم كەلەدى. ەڭ باستىسى، ۋنيۆەرسيتەتكە تولىق گرانت نەگىزىندە قابىلداندىم.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  ۆەتنام مادەنيەتى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز. ۆەتنامدا  قانداي ۇلتتىق مەيرامدار بار؟

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

– ۆەتنامنىڭ باي ءارى سان قىرلى مادەنيەتى بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ول ەلدىڭ ۇزاق تاريحى، بەرىك وتباسىلىق قۇندىلىقتارى جانە ەجەلگى داستۇرلەرگە دەگەن تەرەڭ قۇرمەتى نەگىزىندە قالىپتاسقان. ۇلتتىق مەرەكەلەرىمىزدىڭ ىشىندە «Tết Nguyên Đán»، ياعني ۆەتنامنىڭ اي كۇنتىزبەسى بويىنشا جاڭا جىلى، ءسوزسىز ەڭ ماڭىزدى مەرەكە بولىپ سانالادى. ول اي كۇنتىزبەسىنە بايلانىستى ادەتتە قاڭتاردىڭ سوڭى مەن اقپاننىڭ ورتاسىنا سايكەس كەلەدى جانە جىلدىڭ ەڭ ۇزاق ءارى اسىعا كۇتەتىن مەرەكەسى بولىپ تابىلادى. تەت مەرەكەسىنە بايلانىستى كوپتەگەن ءداستۇرلى راسىمدەر ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ، بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. مىسالى، وتباسىلار «bánh chưng» – جاسىل بۇرشاق پەن شوشقا ەتى سالىنعان، جابىسقاق كۇرىشتەن جاسالعان ءداستۇرلى ءتورتبۇرىشتى تاعامدى دايىندايدى. سونىمەن قاتار، اتا-بابا رۋحىنا ارنالعان قۇرباندىق ۇستەلدەرىن تازالاپ، بەزەندىرەدى، بەرەكە مەن باق-داۋلەتتىڭ نىشانى سانالاتىن بەس ءتۇرلى جەمىستەن ارنايى تاباق ازىرلەيدى. بالالار مەن وتباسىنىڭ كىشى مۇشەلەرىنە قىزىل كونۆەرتكە سالىنعان اقشا – ساتتىلىك پەن اق جولدىڭ بەلگىسى رەتىندە بەرىلەدى. ادامدار ءبىر-بىرىنە دەنساۋلىق، باقىت پەن مولشىلىق تىلەيدى. تەت مەرەكەسىن ەرەكشە ەتەتىن نارسە – ونىڭ تەك كوڭىل كوتەرىپ، مەرەكەلەيتىن ۋاقىت قانا ەمەس، سونىمەن قاتار وتباسىنىڭ باس قوسىپ، قايتا جاڭعىراتىن كەزەڭى بولۋى. مەن ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار تاعى ءبىر ءداستۇرلى مەرەكە – «حۋنگ پاتشالارىن ەسكە الۋ كۇنى». بۇل مەرەكە ۆەتنام حالقىنىڭ ءداستۇرلى تۇسىنىگىندە ەلدىڭ نەگىزىن قالاعان ارعى اتالارى سانالاتىن حۋنگ پاتشالارعا قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىندا وتكىزىلەدى. كوپتەگەن ادامدار فۋ تحو پروۆينتسياسىنداعى حۋنگ عيباداتحاناسىنا بارىپ، ولارعا تاعزىم ەتەدى جانە ەل تاريحىنىڭ باستاۋىنا وي جۇگىرتەدى. مەنىڭشە، بۇل مەرەكە ۆەتنامدىق مادەنيەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرىن – وتكەن ۇرپاققا دەگەن ريزاشىلىق پەن ءوز تامىرىڭا دەگەن قۇرمەتتى بىلدىرەدى. بۇل ۇعىم ۆەتنامنىڭ «Uống nước nhớ nguồn» دەگەن ماقالىمەن وتە ادەمى جەتكىزىلەدى. ونىڭ سوزبە-ءسوز ماعىناسى – «سۋ ىشكەندە، ونىڭ باستاۋىن ۇمىتپا». كەڭ ماعىناسىندا بۇل ماقال بۇگىنگى بولمىسىمىزدى قالىپتاستىرعان ادامداردى، داستۇرلەر مەن تاريحتى ەشقاشان ۇمىتپاۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. 

التىنشاش قۇرماناەۆا:

– قازىرگى ۆەتانام جاستارى قانداي مۋزىكانى تىڭداۋعا بەيىم؟ قازاق اندەرىن تىڭدايسىزدار ما؟

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  قازىرگى تاڭدا ۆەتنامدىق جاستار مۋزىكانىڭ ءارتۇرلى جانرلارىن تىڭدايدى. ولاردىڭ قاتارىندا يندي-پوپ، پوپ-باللادا، R&B, رەپ/حيپ-حوپ جانە ەلەكتروندى مۋزىكا سىندى جانرلار بار. جەكە ءوزىم يندي-پوپ پەن R&B جانرلارىنا ەرەكشە قىزىعامىن. سەبەبى بۇل جانرلاردا شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ۆەتنامدىق انشىلەر پوەتيكالىق ماتىندەردى ەستە قالارلىق اۋەندەرمەن ۇيلەستىرىپ، ماحاببات، جاستىق شاق جانە جەكە تۇلعالىق بولمىس سياقتى زاماناۋي تاقىرىپتاردى قوزعايدى. مەن جەكە ۇسىنار ەدىم – marzuz جانە Changg ورىنداعان «Và Thế Giới Đã Mất Đi Một Người Cô Đơn» («الەم ءبىر جالعىز ادامىنان ايىرىلدى») اتتى يندي-پوپ ءانىن. بۇل ءاندى «عاشىقتار گيمنى» دەپ اتاۋعا بولادى. ماعان ونىڭ جالعىزدىق كەزەڭىنەن كەيىن قايتادان عاشىق بولۋ سەزىمىن نازىك ءارى وپتيميستىك تۇرعىدا سۋرەتتەيتىنى ۇنايدى. ونى تىڭداعان سايىن ءوزىمدى تىنىش ءارى كوتەرىڭكى سەزىنەمىن. مەنىڭشە، بۇل شىعارما ادامنىڭ قايتادان جۇرەگىن اشىپ، ماحاببات پەن ەموتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىككە دايىن بولۋعا باتىلى جەتكەن ەرەكشە سەزىمىن ءدال جەتكىزەدى.

سوڭعى جىلدارى ۆەتنامدىق مۋزىكاداعى تاعى ءبىر ايقىن ءۇردىس – جاستار اراسىندا «حالىق اۋەندەرىن»، «ايماقتىق دىبىستار مەن مادەني ەرەكشەلىكتەردى» زاماناۋي مۋزىكامەن ۇيلەستىرەتىن شىعارمالارعا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋى. ءداستۇرلى ەلەمەنتتەردى تەك وتكەننىڭ مۇراسى رەتىندە قابىلداماي، كوپتەگەن جاس ونەرپازدار ولاردى زاماناۋي دىبىستار مەن فورمالار ارقىلى شىعارماشىلىق تۇرعىدا جاڭاشا تۇسىندىرۋگە تىرىسادى.

وعان Hòa Minzy ورىنداعان «Bắc Bling» ءانىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. ءاننىڭ اسەرلى بەينەلەرى مەن ورىنداۋشىنىڭ ۆوكالدىق مانەرى باكنين پروۆينتسياسىنىڭ مادەنيەتىن جان-جاقتى تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل شىعارماعا Quan họ ءداستۇرلى حالىق ءان ايتۋ ونەرى ۇلكەن ىقپال ەتكەن. Quan họ – باكنين وڭىرىنە ءتان ءداستۇرلى ءان ايتۋ ۇلگىسى جانە ونى «يۋنەسكو ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا» رەتىندە تانىعان. سونىمەن قاتار، ءاننىڭ بەينەكليپىندە ايماقتىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى، ۇلتتىق كيىمدەرى جانە باسقا دا وزىندىك داستۇرلەرى كورسەتىلگەن.

مەن ءۇشىن بۇل ءۇردىستىڭ ءمانى وتە زور. سەبەبى تانىمال مۋزىكا جاس ۇرپاقتىڭ ءوز مادەني تامىرلارىن قايتا تانىپ، ۆەتنامدىق بولمىسىنا دەگەن ماقتانىشىن ءبىلدىرۋىنىڭ تاعى ءبىر تاسىلىنە اينالىپ كەلەدى.

قازىرگى زاماندا مۋزىكا تەك ويىن-ساۋىق قۇرالى عانا ەمەس. ول ءداستۇر مەن زاماناۋيلىقتى بايلانىستىراتىن كوپىر قىزمەتىن دە اتقارا الادى. وسى ارقىلى جاستار وزدەرىنىڭ مادەني مۇراسىمەن قازىرگى زامانعا ساي ءارى وزدەرىنە جاقىن فورمادا تانىسا الادى.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  قازىرگى ۆەتنام جاستارى قانداي ادەبيەتتى وقۋعا قىزىعادى؟ ۆەتنام جاستارىن قانداي جانر قىزىقتىرادى؟ 

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  ۆەتنامدىق جاس وقىرماندار اراسىندا كەڭ تاراعان ادەبي باعىتتاردىڭ ءبىرى – تاريحي جانە سوعىس تاقىرىبىنداعى ادەبي شىعارمالار. سوڭعى جىلدارى ۆەتنام كينوسى سوعىستىڭ قاسىرەتى مەن ۆەتنامدىق ساربازداردىڭ ەرلىك رۋحىن باياندايتىن بىرقاتار جوعارى باعالانعان فيلمدەردى جارىققا شىعاردى. ولاردىڭ تانىمالدىعى كوپتەگەن جاس كورەرمەندەردى ەكراننان تىس تاقىرىپقا دا قىزىعىپ، وسى وقيعالارعا بايلانىستى ادەبي شىعارمالار مەن تاريحي دەرەكتەردى ىزدەپ وقۋعا ىنتالاندىردى. وسىنداي سوعىس تاقىرىبىنداعى شىعارمالاردىڭ ءبىرى – چۋ لايدىڭ «Mưa Đỏ» («قىزىل جاڭبىر») رومانى. ونىڭ فيلمگە بەيىمدەلگەن نۇسقاسىنىڭ 2025 جىلى كاسسا جيناۋ بويىنشا ەڭ ءىرى جەتىستىككە جەتۋى تۇپنۇسقا رومانعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىردى. سونىمەن قاتار، كوپتەگەن جاستار 1972 جىلى « كۋانگچي تسيتادەلىن قورعاۋ ءۇشىن بولعان 81 كۇندىك شايقاس» تۋرالى كوبىرەك بىلۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان تاعى ءبىر شىعارما – حوانگ نام تيەننىڭ «Thư Cho Em» («ساعان حاتتار») كىتابى. بۇل كىتاپ اۆتوردىڭ اتا-اناسى سوعىس پەن ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ايىرىلىسۋ كەزەڭىندە ءبىر-بىرىنە جازعان حاتتارىنا نەگىزدەلگەن. مەن بۇل كىتاپتى ءوزىم دە وقىدىم جانە ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن نازىك سەزىمدەرىن جەتكىزگەن سوزدەرى ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. مەنى تاڭعالدىرعان تاعى ءبىر نارسە – ماحاببات، ساعىنىش پەن ءۇمىت سياقتى جەكە سەزىمدەردىڭ ەل الدىنداعى تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قاتار ءورىلۋى. بەيبىت زاماندا دۇنيەگە كەلىپ، ءوسىپ كەلە جاتقان ادام رەتىندە وسىنداي شىعارمالاردى وقۋ مەنى الدىڭعى بۋىننىڭ باسىنان وتكەرگەن وقيعالارى مەن جاساعان قۇرباندىقتارى تۋرالى تەرەڭىرەك ويلانۋعا جەتەلەيدى. ولار بىزگە بەيبىتشىلىكتى ەشقاشان وزدىگىنەن بەرىلگەن نارسە دەپ قابىلداماۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. مەنىڭ ويىمشا، جاس وقىرماندار ءۇشىن مۇنداي ادەبي شىعارمالار تاريحتى اناعۇرلىم جاندى، شىنايى ءارى «ادامدىق» تۇرعىدان تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاريحتى وقۋلىقتارداعى جىلدار مەن وقيعالار ارقىلى عانا ەمەس، سول كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن كەيىپكەرلەردىڭ سەزىمدەرىنە ورتاقتاسۋ ارقىلى قابىلدايمىز. وسىلايشا وقىرمان وتكەندى وزىنە تۇسىنىكتى ءارى ەموتسيالىق تۇرعىدان اسەرلى تۇردە قايتا سەزىنە الادى.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  ۆەتنام مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق تاعامدارى جايىندا ايتساڭىز.

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  مەن ءۇشىن ۆەتنام اسحاناسى – تەك الەمگە تانىمال تاعامداردىڭ جيىنتىعى ەمەس. تاعام ەلدىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن كۇندەلىكتى ءومىرىن بەينەلەيدى. سوندىقتان ۆەتنام بويىنشا ساياحاتتاۋ ءبىر جاعىنان ەلدىڭ ءارتۇرلى اسپازدىق مادەنيەتتەرىمەن تانىسۋعا ساياحات جاساۋمەن تەڭ. شەتەلدىك قوناقتار ءۇشىن phở (فو) مەن bánh mì (بان مي) ۆەتنامنىڭ ەڭ تانىمال تاعامدارىنىڭ قاتارىندا ەكەنى ءسوزسىز. جەكە ءوزىم ءۇشىن حانويدا سالقىن تاڭەرتەڭ ىستىق ءارى حوش ءيىستى فو ىشۋدەن ارتىق ەشتەڭە جوق. بۇل ۆەتنام استاناسىنىڭ ەرەكشە تىنىسىن تاماشا سەزىندىرەدى: تاڭعى اس ءىشىپ وتىرىپ، قالانىڭ بىرتىندەپ ويانىپ كەلە جاتقانىن باقىلاۋ – ەرەكشە اسەر. ءومىرىمنىڭ كوپ بولىگىن حوشيمين قالاسىندا، ياعني سايگوندا وتكىزگەن ادام رەتىندە بۇل قالانى ەڭ الدىمەن كوشە تاعامدارى مەن تروتۋارداعى كوفە مادەنيەتىمەن بايلانىستىرامىن. كىشكەنتاي كوشە بويىنداعى ءدامحانادا بان ءميىن ءبىر كەسە ۆەتنام كوفەسىمەن بىرگە ءىشۋ – سايگون تاڭعى ءومىرىنىڭ ەڭ ءتان كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. تۇسكى نەمەسە كەشكى اسقا مەن مىندەتتى تۇردە cơm tấm (كوم تام) تاعامىن ۇسىنار ەدىم. بۇل – گريلدە دايىندالعان شوشقا ەتىمەن ۇسىنىلاتىن ۇساقتالعان كۇرىش. ونى قاراپايىم trà đá (چا دا), ياعني ۆەتنامدىق مۇزدى شايمەن بىرگە ءىشۋ سايگوننىڭ ىستىق ءارى ىلعالدى كليماتىندا ەرەكشە سەرگىتەدى. مەنىڭ تۋعان قالام دالات ۆەتنامنىڭ ورتالىق تاۋلى ايماعىندا ورنالاسقان جانە ونىڭ وزىندىك اسپازدىق ەرەكشەلىگى بار. مۇندا اۋا رايى سالقىنداۋ بولعاندىقتان، ادامدار كەشكى ۋاقىتتا جىلى كوشە تاعامدارىن ءجيى جەيدى. جەرگىلىكتى تانىمال تاعامداردىڭ ءبىرى – bánh tráng nướng (بان چانگ نونگ). شەتەلدىك دوستارىما ونى ازىلدەپ «ۆەتنامدىق پيتستسا» دەپ سيپاتتايمىن. بۇل تاعام كومىردىڭ ۇستىندە گريلدە دايىندالادى جانە ونىڭ بەتىنە ءارتۇرلى قوسپالار – شايقالعان جۇمىرتقا، كەپتىرىلگەن اسشاياندار، تۋرالعان شۇجىقتار جانە The Laughing Cow ىرىمشىگى سالىنادى. سالقىن كەشتە سيۋان حىونگ كولىنىڭ جاعاسىندا ءبىر كەسە جىلى سويا ءسۇتىن ءىشۋ – دالاتتىڭ اتموسفەراسىن شىن مانىندە سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قاراپايىم، بىراق مىندەتتى تۇردە جاساپ كورۋگە تۇرارلىق نارسەلەردىڭ ءبىرى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

قازاقستان جانە ۆەتانام مادەنيەتى

–  قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايۇلى: «كۇلاقتان كىرىپ، بويدى الار، جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي. كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار، ءاندى سۇيسەڭ، مەنشە ءسۇي» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. قازاق تىلىندە اندەر تىڭدايسىزدار ما؟ قانداي قازاقشا اندەردى بىلەسىزدەر؟

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  شىنىمدى ايتسام، ازىرگە قازاق مۋزىكاسى تۋرالى ءبىلىمىم اسا تەرەڭ ەمەس. دەگەنمەن كەزدەيسوق تانىسقان قازاق اندەرىنىڭ ءبىرى – Sadraddin-ءنىڭ «جاۋاپ بار ما؟» ءانى. بۇل ءاندى العاش رەت TikTok-تاعى ءبىر ۆيدەودان ەستىدىم. اۋەنى بىردەن نازارىمدى اۋداردى. اندە ءارتۇرلى اسپاپتاردىڭ ۇندەرى ءبىر-بىرىمەن وتە ۇيلەسىمدى ۇشتاسىپ، وعان وزىندىك قازاقى بوياۋ بەرىپ تۇرعانى ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. مۋزىكالىق تۇرعىدان العاندا، ءان وتە جەڭىل ءارى تارتىمدى ەستىلەدى. الايدا وسى ىرعاقتىڭ استارىنان ءانشىنىڭ داۋىسىمەن بەرىلەتىن ساعىنىش، مۇڭ مەن اڭساۋدى سەزىنۋگە بولادى. سونىمەن قاتار اندە ءۇمىتتىڭ دە نازىك لەبى بار سەكىلدى. ءانشى جاۋاپ كۇتەتىندەي، جاۋاپسىز ماحابباتىنىڭ ءبىر كۇنى ءوزارا سەزىمگە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىنە ءۇمىت ارتاتىنداي اسەر قالدىرادى. وسىنداي كۇردەلى ءارى سان قىرلى سەزىمدەردىڭ ۇيلەسۋى بۇل ءاندى مەن ءۇشىن ەرەكشە ءارى تىڭداۋعا دا، ماعىناسىن پايىمداۋعا دا قىزىقتى شىعارماعا اينالدىردى.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  قازاقتىڭ ۇلتتىق مەيرامدارى تۋرالى نە بىلەسىزدەر؟ ناۋرىز مەيرامىن تويلاپ كوردىڭىزدەر مە؟ ناۋرىزعا ۇقساس مەيرام ۆەتنامدا بار ما؟ 

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەرەكەلەرىنىڭ ىشىندە ناۋرىز تۋرالى كوبىرەك بىلەمىن دەپ ايتار ەدىم. بۇل مەرەكە ماعان ەرەكشە قىزىق، ويتكەنى ناۋرىز بەن ۆەتنامدىق Tết Nguyên Đán مادەني تۇرعىدان ءارتۇرلى بولعانىمەن جانە ءار كۇندەرى اتالىپ وتەتىنىنە قاراماستان، ولاردىڭ اراسىندا كوپتەگەن ءماندى ۇقساستىقتار بار. ەكى مەرەكە دە جاڭارۋمەن، جاڭا باستامالارمەن جانە وتباسىلىق باس قوسۋدىڭ قۋانىشىمەن تىعىز بايلانىستى. نەگىزگى مەرەكەلىك شارالاردان بولەك، ەكى مەيرامعا دا ايتارلىقتاي دايىندىق جاسالادى: ادامدار ۇيلەرى مەن اينالاسىن تازالايدى، جاڭا كيىم ساتىپ الادى، كورشىلەر مەن تۋىستارعا بارۋدى جوسپارلايدى. مەنىڭ ازىرگە ناۋرىز مەرەكەسىن ءوز كوزىممەن كورىپ، اتاپ وتۋگە مۇمكىندىگىم بولعان جوق. دەگەنمەن ونىڭ ىشىندە مەنى ەرەكشە قىزىقتىراتىن داستۇرلەردىڭ ءبىرى – ناۋرىز كوجە. مەن ونىڭ ءداستۇرلى تۇردە جەتى ءتۇرلى دامنەن ازىرلەنەتىنىن ءبىلدىم. جەتى سانى اپتانىڭ جەتى كۇنىن بىلدىرەدى، ال ونىڭ قۇرامىنداعى تاعامدار باقىت، داۋلەت، دانالىق پەن مولشىلىق سەكىلدى ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى بەينەلەيدى ەكەن. بۇل ماعان ۆەتنامدىق بەس ءتۇرلى جەمىستەن تۇراتىن تاباقتى، ياعني mâm ngũ quả ءداستۇرىن ەسكە سالادى. ول تەت مەرەكەسى كەزىندە اتا-بابا قۇرمەتىنە ارنالعان قۇرباندىق ۇستەلىنە قويىلادى. ۆەتنامنىڭ وڭتۇستىگىندە بەس جەمىستىڭ قاتارىندا كوبىنە قانتتى الما، كوكوس، پاپايا، مانگو جانە ءىنجىر تاڭدالادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى –  ولاردىڭ ۆەتنام تىلىندەگى اتاۋلارى «cầu sung vừa đủ xài» دەگەن ءسوز تىركەسىنە ۇقساس ەستىلەدى. بۇل كەلەر جىلى مولشىلىق بولىپ، جايلى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى نارسەنىڭ ءبارى جەتكىلىكتى بولسىن دەگەن ىزگى تىلەكتى بىلدىرەدى.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  قازاقستان مەن ۆەتنام مادەنيەتى اراسىندا قانداي ۇقساستىقتار بار؟

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  ەكى ەلدىڭ دە باي مادەني داستۇرلەرى، ۇلتتىق بولمىستى تەرەڭ سەزىنۋى جانە ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستەردەن قالىپتاسقان ۇزاق تاريحى بار. وتباسى دا ەكى حالىقتىڭ ومىرىندە ماڭىزدى ورىن الادى. تۋىستارمەن بىرگە ۋاقىت وتكىزۋ، ۇرپاقتار اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى ساقتاۋ، اتا-اناعا، اتا-اجەلەرگە جانە قوعامداعى ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋ – ەكى مادەنيەتكە دە ورتاق ماڭىزدى قۇندىلىقتار. وسىنداي ورتاق قۇندىلىقتار گەوگرافيالىق قاشىقتىققا قاراماستان، قازاق جانە ۆەتنام مادەنيەتتەرىن ءبىر-بىرىنە تاڭعالارلىقتاي جاقىن ءارى تانىس ەتىپ كورسەتەدى. سوڭعى جىلدارى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس كۇندەلىكتى مادەني الماسۋ دەڭگەيىندە دە ايقىنىراق بايقالا باستادى دەپ ويلايمىن. قاراپايىم تولقۇجات يەلەرى ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ۆيزاسىز كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن ۆەتنام اراسىندا ەركىنىرەك ساياحاتتاي الادى. بۇل تۋريزم مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ مادەنيەتىن تانىپ-بىلۋگە جول اشتى. قازاقستان ۆەتنام ساياحاتشىلارى ءۇشىن بارعان سايىن تارتىمدى باعىتقا اينالىپ كەلەدى. ولاردى قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر دالاسى، ءمولدىر سۋى بار كوركەم كولدەرى، كيىز ءۇي ءداستۇرى مەن كوشپەلى مادەني مۇراسى قىزىقتىرادى. مەن دە سولاردىڭ ءبىرىمىن. ال ءوز كەزەگىندە كوپتەگەن قازاقستاندىقتار ۆەتنامنىڭ فۋكۋوك، نياچانگ جانە دانانگ سياقتى تەڭىز جاعالاۋىنداعى قالالارىن دەمالىس ءۇشىن تاڭداۋلى باعىتتاردىڭ ءبىرى دەپ سانايدى.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  ۆوركشوپ بارىسىندا قازاقستان مەن ۆەتانام اراسىندا قانداي ۇقساستىقتاردى بايقادىڭىزدار؟

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

ماعجان قابدىل:

–  نگوك تحاو نگۋەننىڭ باستاماسىمەن ۆەتنام ستۋدەنتتەرىنە الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىن تانىستىرۋعا باعىتتالعان «The Rosy Passport» جوباسى قولعا الىندى. جوبانىڭ باستى ماقساتى – ستۋدەنتتەرگە تەك اعىلشىن ءتىلىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرۋ ەمەس، سونىمەن قاتار الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىنەن كەلگەن مۇعالىمدەرمەن جانە سپيكەرلەرمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاساپ، مادەني تاجىريبە الماسۋ ارقىلى دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋ بولدى. بۇل جوبانىڭ العاشقى سپيكەرى رەتىندە مەن قازاقستاندى تانىستىردىم. ياعني «The Rosy Passport» مادەني ساياحاتى قازاقستاننان باستالدى. بۇل مەن ءۇشىن زور مارتەبە ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بولدى، سەبەبى شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە وسى جوبانىڭ اياسىندا ءوز ەلىمنىڭ مادەنيەتىن العاش بولىپ تانىستىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم.

ۆورشوپ بارىسىندا مەن «قۇدا ءتۇسۋ»، «سىرعا سالۋ»، «ۇيلەنۋ تويى» سياقتى سالت-داستۇرلەرگە توقتالىپ، ولاردىڭ قازىرگى قازاقستانداعى كورىنىسى تۋرالى دا ءبولىستىم. الايدا ۆوركشوپ تەك مەنىڭ قازاقستان تۋرالى اڭگىمەممەن شەكتەلگەن جوق. ءىس-شارا بارىسىندا كوپتەگەن ينتەراكتيۆ ۇيىمداستىرىلدى: ستۋدەنتتەر قازاق مادەنيەتىنە بايلانىستى ۆيكتوريناعا قاتىسىپ، سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى، پىكىر الماستى جانە ءتۇرلى تاقىرىپتاردى تالقىلادى. ەڭ قىزىعى ۆەتنامدىق ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى دە ۆەتنامداعى ۇيلەنۋ سالتتارى مەن داستۇرلەرى تۋرالى ءبولىستى. ولار ءوز ەلدەرىندەگى ۇيلەنۋ راسىمدەرى، وتباسىلىق قۇندىلىقتار جانە قازىرگى جاستار اراسىنداعى نەكە داستۇرلەرى جونىندە ايتىپ بەردى.

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  ماعجان كابدىل مىرزامەن بىرگە وتكىزگەن The Rosy Passport سەرياسىنداعى سەميناردى ەسكە السام، مەنىڭ ەسىمدە ەرەكشە قالعان نارسەلەردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا ماحاببات پەن نەكە ۇعىمدارىنىڭ ءتىل مەن ءداستۇر ارقىلى قالاي كورىنىس تاباتىنىن ءبىلۋىم بولدى. ماعان اسىرەسە قازاقتىڭ «مەن سەنى جاقسى كورەمىن» دەگەن ءسوزى قىزىق بولدى. بۇل ماعان ماحابباتتىڭ جاي عانا سوزبەن جەتكىزىلەتىن سەزىم ەمەس، سونىمەن قاتار باسقا ادامدى ءتۇسىنۋ، قابىلداۋ جانە ونىڭ جان دۇنيەسىن تەرەڭ تاني بىلۋگە بايلانىستى ۇعىم ەكەنىن ويلاندىردى. جالپى العاندا، قازاق جانە ۆەتنام مادەنيەتتەرىنىڭ ەكەۋىندە دە ماحاببات وتباسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن بايقادىم. نەكە تەك ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس رەتىندە قاراستىرىلمايدى. ول سونىمەن قاتار ەكى اۋلەتتىڭ، ەكى وتباسىنىڭ باس قوسۋىن بىلدىرەدى. بۇل ەكى مادەنيەتتە دە وتباسىلىق بايلانىستار مەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنىن كورسەتەدى. مەنى ەرەكشە قىزىقتىرعان تاعى ءبىر ۇقساستىق  – قۇدا ءتۇسۋ جانە ۇيلەنۋ داستۇرلەرىندەگى التىن اشەكەيلەردىڭ ءرولى. قازاقتىڭ سىرعاتا سالۋ راسىمىندە كۇيەۋ جىگىتتىڭ وتباسى مۇشەلەرى قالىڭدىققا سىرعا تاعادى. بۇل ءداستۇرلى تۇردە ونىڭ جاڭا وتباسىنىڭ مۇشەسى بولعانىن بىلدىرەدى. بۇل ماعان بىردەن ۆەتنامدىق قۇدا ءتۇسۋ ءراسىمىن، ياعني «lễ ăn hỏi» ءداستۇرىن ەسكە ءتۇسىردى. بۇل ءراسىم كەزىندە كۇيەۋ جىگىتتىڭ وتباسى قالىڭدىققا سىرعا، القا نەمەسە بىلەزىك سەكىلدى التىن اشەكەيلەر سىيلاۋى مۇمكىن.

ماعان بۇل ۇقساستىقتىڭ ءمانى ەرەكشە قىزىق كورىندى. سەبەبى ەكى داستۇردە دە اشەكەيلەر جاي عانا ساندىك بۇيىم ەمەس، ودان الدەقايدا تەرەڭ ماعىنانى ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ولار جاڭا وتباسىنا قابىلدانۋدى، ۇلكەندەردىڭ اق باتاسىن جانە ءومىردىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى. 

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

التىنشاش قۇرماناەۆا:

–  بولاشاقتا قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ جوسپارلارىڭىزدا بار ما؟

Nguyễn Ngọc Thảo Nguyên:

–  ارينە، بار. ءارتۇرلى مادەنيەتتەرگە قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىن، جاڭا دۇنيەنى تانىپ-بىلۋگە قۇشتار ادام ءارى ءوزىم ءتىل مامانى بولعاندىقتان، جاڭا ءتىلدى ۇيرەنۋ – باسقا ەلدى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋدىڭ ەڭ جاقسى جولدارىنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن.

وسى ۋاقىتقا دەيىن تانىسقان قازاق تىلىندەگى ءسوز تىركەستەرى مەن اندەرگە قاراپ، قازاق ءتىلى ماعان وزىندىك اۋەزى بار، پوەتيكالىق تەرەڭدىگى ەرەكشە ءتىل بولىپ كورىنەدى. كاسىبي تۇرعىدان العاندا دا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ مەن ءۇشىن وتە پايدالى بولار ەدى. ويتكەنى بۇل ماعان ءارتۇرلى تىلدەردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاق ءتىلىن ۆەتنام جانە اعىلشىن تىلدەرىمەن، اسىرەسە سويلەم قۇرىلىمى، ءسوزجاسام، ەموتسيانى ءبىلدىرۋ تاسىلدەرى جانە زاتتار مەن قۇبىلىستاردى سيپاتتاۋ ەرەكشەلىكتەرى تۇرعىسىنان سالىستىرعىم كەلەدى. قازاق ءتىلىن ءتىپتى باستاپقى دەڭگەيدە مەڭگەرۋدىڭ ءوزى لينگۆيستيكا تۋرالى تۇسىنىگىمدى كەڭەيتىپ، ءارتۇرلى تىلدەردىڭ ماعىنانى قالاي ۇيىمداستىراتىنىن جانە مادەني قۇندىلىقتاردى قالاي جەتكىزەتىنىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە كومەكتەسەر ەدى. الدىمەن قاراپايىم ءسوز تىركەستەرى مەن كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستان باستاۋىم مۇمكىن. بىراق بولاشاقتا قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن تىلدەرىمنىڭ بىرىنە اينالدىرسام، مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش بولار ەدى.

سۇحباتتاسقان، التىنشاش قۇرماناەۆا,

«قازاق فەنتەزيىنىڭ پوەتيكاسى مەن كەيىپكەرلەر تيپولوگياسى» مونوگرافياسىنىڭ اۆتورى،

كوكشەتاۋ قالاسى

Abai.kz