رەداكتسيا: قازان ايىنىڭ 5-ىنەن بەرى ۆارشاۆا قالاسىندا (پولشا) وبسە-ءنىڭ جىل سايىنعى ءداستۇرلى كونفەرەنتسياسى وتۋدە. قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ەرمۇرات باپي سول كونفەرەنتسيانىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار ماسەلەسى جونىندە وتكەن سەسسياسىنا قاتىسىپ، ءسوز سويلەگەن ەدى. ءبىز تومەندە ساياساتكەر ازاماتتىڭ سول بايانداماسىن ءسال-ءپال ىقشامداپ جاريالاپ وتىرمىز.

2000-جىلداردان بەرى وبسە-ءنىڭ بىرنەشە كونفەرەنتسياسىندا، ەۋروپارلامەنت پەن اقش كونگرەسىندە وتكەن دەپۋتاتتىق تىڭداۋلاردا، جوعارى دارەجەلى حالىقارالىق جيىندارعا قاتىسىپ، ءسوز سويلەۋ مەن ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. بىراق مەن ول كەزدەردە دەموكراتيالىق ءرومانتيزمنىڭ جەتەگىمەن تەك قانا پروتەستىك ۇستانىمدا بولعان، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە-دارا بيلىگىنە قارسى كۇرەسكەن سىڭارجاق وپپوزيتسيالىق كۇرەسكەر ەدىم.

ال قازاقستاننىڭ قازىرگى الەمدەگى ىشكى-سىرتقى جاعدايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە بايلانىستى مەن ەل تاعدىرىنا جاناشىر مەملەكەتشىل ساياساتكەردىڭ پوزيتسياسىندا جۇرگەن ازامات رەتىندە ءسوز الدىم. مەن ەڭ الدىمەن ەكى ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى.

بىرىنشىدەن، مەن وسى جىلعى ناۋرىز ايىندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى نەگىزىندە جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتىك-كونسۋلتاتيۆتىك ورگان – حالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسىمىن. بۇل جاڭا ينستيتۋت ۇلتتىق (ەتنيكالىق تۇرعىدا تۇسىنبەۋدى سۇرايمىن) ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى جالپىۇلتتىق ديالوگتى، ىنتىماق پەن بىرلىك پروتسەسىن قالىپتاستىرۋ الاڭى رەتىندە قۇرىلدى. سوندىقتان مەن سۇرانىپ ءسوز العان بۇل سپيچ قوس تاراپتىڭ ورتاسىنداعى تاۋەلسىز پىكىر رەتىندە قابىلدانۋى قاجەت دەگەن ۇسىنىسىم بار.

ەكىنشىدەن جانە ەڭ الدىمەن، كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان قازاقستاندا ءبىر جىلدا ەدەل-جەدەل ەكى بىردەي سايلاۋ وتكىزۋ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى دەگەن سۇراق بولۋى مۇمكىن. ءيا، قازاقستاندا بيىل ەكى بىردەي سايلاۋ ءوتتى: ءبىرى – كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم; ەكىنشىسى – قازاقستانداعى وكىلەتتى بيلىك ورگانى – قۇرىلتاي (پارلامەنت) سايلاۋى.

ەسكەرتە كەتەيىن، قازاقستانداعى بۇرىنعى ساياسي رەجيم كەزىندەگىدەي ەمەس، بۇگىندە كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋ – رەفەرەندۋم ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. ەل پرەزيدەنتى دە، پارلامەنت تە كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋگە قۇزىرلى ەمەس، بۇل تەك جالپىحالىقتىق ەرىك-جىگەرىمەن عانا جۇزەگە اساتىن شەشىم!

ارينە، ەۆروپالىق جەكەلەگەن ەلدەردە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بىرنەشە سايلاۋ ءوتۋى قالىپتى جاعداي. بىراق بۇل كەشە عانا اۆتوكراتيالىق رەجيمنىڭ قۇرساۋىندا بولعان قازاقستان سياقتى ازيالىق ەل ءۇشىن ەرەكشە ءۇردىس. سەبەبى بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى – وزگەرىستەر مەن رەفورمالاردى جەدەل جۇرگىزۋگە مۇددەلى ترانزيتتىك دامۋ ۇستىندەگى ەل. سوندىقتان ءبىزدىڭ الدىمىزدا الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى بۇدان بىرنەشە ونداعان جىلدار بۇرىن ءوتىپ كەتكەن دەموكراتيالىق قاتىناستار مەن پروتسەستەردى قۋىپ جەتۋ، قۇرىپ كەتكەندە سول وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋ مىندەتى تۇر. بۇل مىندەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن جالپى نوبايى تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىقتا عانا گەرمانياعا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە ءبىرسىپىرا ءسوز ەتكەنىن حالىقارالىق قاتىناستارعا قۇلاعى تۇرىك ساياساتكەرلەر بىلسە كەرەك. قازاقستاننىڭ جاھاندىق كوش ۇدەرىسىندەگى دامۋى مەن بۇگىنگى اۋمالى-توكپەلى گەوساياسي كەزەڭدەگى ورىنى تۋرالى توقاەۆ مىرزا تىڭعىلىقتى پىكىرلەر ايتقان ەدى.

بۇگىنگى بۇكىلالەمدىك قارىم-قاتىناستار ءتارتىبى كۇرت وزگەرىپ، حالىقارالىق گلوبالدى جاعداي شيەلەنىسىپ تۇرعان جاعدايدا قازاقستان وسى تاۋەكەلدەرگە ىشتەي دايىن بولۋدىڭ قامىن كۇيتتەۋدە. ونىڭ ۇستىنە بۇعان دەيىنگى 30 جىلدىق اۆتوريتارلىق بيلىكتەن كەيىن، قازاقستانعا ءتونۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەرگە توتەپ بەرەتىن جاڭا ۇلتتىق ەليتانىڭ ساياسات ارەناسىنا شىعۋىنا ەركىن مۇمكىندىك جاسالدى!

الەمدە قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا قاتىناستار ءتارتىبى ۇزاق كەزەڭدى قامتۋى مۇمكىن. بۇعان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى حالقى عانا ەمەس، كەلەشەك ۇرپاعى دا دايىن بولۋى ءتيىس. سوندىقتان سىرتقى تاۋەكەلدەر تولقىپ تۇرعان وتپەلى كەزەڭدە (ترانزيتتىك) قازاقستان شۇعىل تۇردە ەكى بىردەي سايلاۋ وتكىزۋگە مۇددەلى بولعان سەبەبى وسى.

ءيا، بۇگىنگى دامىعان وركەنيەت الەمىندەگى سياقتى قازاقستانداعى دەموكراتيالىق پروتسەستەر دە ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ەركىن ەرىك-جىگەرى نەگىزىندە تىكەلەي سايلاۋ مەحانيزمدەرى ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسى ءۇردىستى جەتىلدىرۋ جانە كۇن سايىن وزگەرىپ جاتقان حالىقارالىق قاتىناستارعا لايىقتى ماسشتابتى مۇمكىندىكتەر قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا بيىلعى 2026 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ، ەلدىڭ ەڭ باستى زاڭى 1-شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەندى. بۇل كونستيتۋتسيا ازاماتتىق قۇقىقتىڭ باسىمدىلىعىن (ۆەرحوۆەنستۆو), قوعامدىق ديالوگتىڭ دامۋىن جانە بيلىك ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پرينتسيپتەرىن بەكىتتى.

ال تامىز ايىندا وسى جاڭا كونستيتۋتسيالىق نەگىزدە جانە پروپورتسيونالدى-پارتيالىق جۇيە بويىنشا ءبىرپالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي سايلاۋى ءوتتى. بەس جىلدىق قۇزىرەتتى مەرزىمگە بەلگىلەنگەن 145 دەپۋتاتاتتىق مانداتتان قۇرالعان بۇل قۇرىلتاي ەلدەگى زاڭ بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىن جوعارعى وكىلەتتى ورگان سانالادى.

سونىمەن بىرگە سول جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە حالىق مۇددەسىن قورعايتىن، قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى جالپىحالىقتىق ديالوگتى قالىپتاستىراتىن جوعارعى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان – حالىق كەڭەسى قۇرىلدى. بۇل كەڭەس ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا قاتىستى نەگىزگى باعىتتاردى ايقىنداۋ، زاڭشىعارۋشىلىق جانە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم تاعايىنداۋ جونىندەگى باستاماشىلىق قۇزىرەتكە يە بولدى.

تاعى دا سول جاڭا كونستيتۋتسيا تالابى بويىنشا، پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلەتىن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى تاعايىندالدى. ەلدەگى كۇشتىك قۇرىلىمداردى مۇمكىن بولارلىق تاۋەكەلدەرگە توتەپ بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن جۇمىلدىرۋشى ورگان – پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن ونىڭ اپپاراتى قۇرىلدى.

مىنە، وسىنداي كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك وكىمەت يەرارحياسىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسى جاساقتالدى. قورىتا كەلگەندە، مەنىڭ ويىمشا، مۇنىڭ بارلىعى الەمدىك ءتارتىپتىڭ (ميروپوريادوك) كۇرت وزگەرۋى مەن قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى دامۋ جاعدايىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ۆەكتورىنا دايىندىقتىڭ قام-قارەكەتى دەپ ايتا الامىن.

ءبىرپالاتالى قۇرىلتايدى قۇرعان پارلامەنتتىك سايلاۋ كەزىندە مەن ءبىرتوپ قوعامشىل ازاماتتاردىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان «حالىق ءۇنى» باقىلاۋشىلار قاتارىنا ءوز قالاۋىممەن كىرىپ، سايلاۋ بارىسىن بايقاۋ پروتسەسىنە قاتىستىم. جالپى، سايلاۋدا داۋىس بەرۋ پروتسەسىن 51 مىڭ ۇلتتىق، 777 حالىقارالىق بايقاۋشىلار باقىلادى.

داۋىس بەرۋ كەزىندە (23.08.2026) الماتى قالاسىنداعى بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ارالاپ، تاۋەلسىز ۇيىمدار مەن پارتيالاردىڭ باقىلاۋشىلارىمەن كەزدەسىپ، زاڭ بۇزۋشىلىقتار جونىندە سۇراستىردىم. ولاردىڭ بىردە-ءبىرى ەشقانداي وعاش زاڭسىزدىقتار بولماعانىن ايتتى.

ءيا، سايلاۋدى باقىلاۋعا وبسە تاراپىنان كەلگەن دەلەگاتسيانىڭ جەكەلەگەن سىن-ەسكەرتپەلەرى بولدى. بىراق سايلاۋ بارىسىندا ورىن العان بىرەن-ساراڭ لوكالدى قايشىلىقتار سايلاۋدىڭ سوڭعى ناتيجەسىنە اسەر ەتپەگەنىن ازاماتتىق تۇرعىدا جاۋاپكەرشىلىكپەن مالىمدەي الامىن.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىنا ءبىر فاكتىنى ايتقىم كەلەدى. رەفەرەندۋم كامپانياسى كەزىندە «قر سايلاۋ تۋرالى زاڭىن» بۇزدى دەگەن ايىپپەن قوعام بەلسەندىسى ورازالى ەرجانوۆ قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلدى. بۇل قوعامشىل بەلسەندى ازاماتتى جاقسى تانيتىندىقتان جانە 2023 جىلعا دەيىن ءبىر قوعامدىق ۇيىمدا مۇشە بولعاندىقتان، پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە مەن وعان اراشا ءتۇسۋ ءۇشىن، قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورىنا دەيىن باردىم.

بىراق ەرجانوۆ مىرزاعا قاتىستى قوزعالعان ىسپەن تانىسۋ بارىسىندا ونىڭ زاڭ بۇزعانىنا (ۆوسپرەپياتستۆوۆانيە يزبيراتەلنومۋ پراۆۋ گراجدان س ۋچاستيەم ينوستراننىح رەسۋرسوۆ) باس پروكۋرور كوزىمدى جەتكىزدى. ول شەتەلدەردىڭ بىرىندە اشىلعان ونلاين اككاۋنت ارقىلى سايلاۋشىلاردى بويكوت جاساۋعا شاقىرعان ەكەن. سايلاۋشىنىڭ سايلاۋعا قاتىسۋ جانە داۋىس بەرۋ ەرىك-جىگەرىنە سىرتتان كەدەرگى جاساۋ – قازاقستان زاڭى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلاتىن جاعداي ەكەنى تۇسىنىكتى ءجايت بولسا كەرەك.

كەيىننەن و.ەرجانوۆقا قاتىستى سوت بولىپ، وعان شارتتى تۇردە جازا تاعايىندالدى. ونى تۇرمەگە قاماماي، الدەقايدا جەڭىل جازامەن قۇتىلۋىنا دەپۋتات رەتىندە ارالاسقانىمدى وسى جەردە ءبىرىنشى رەت ايتىپ وتىرمىن.

جالپى، الەم ەلدەرىندەگى سايلاۋ پروتسەستەرىنە الدەبىر سىرتقى كۇشتەردىڭ زاڭسىز ارالاسۋ جاعدايى سوڭعى جىلدارى ەتەك الىپ بارا جاتقانى وسىنداعى بارلىق قاتىسۋشىلارعا بەلگىلى ءجايت دەپ بىلەم. اقش-تاعى سوڭعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ينتەرنەت رەسۋرستار ارقىلى قاي ەلدىڭ ارالاسقانى اشىق اقپارات كوزدەرىندە جاريالاندى.

سول سياقتى گەرمانيا، ۆەنگريا، رۋمىنيا، گرۋزيا جانە مولدوۆا مەملەكەتتەرىندەگى پارلامەنتتىك سايلاۋلار مەن ول سايلاۋلاردىڭ ناتيجەسىنە قاي مەملەكەت ىقپال ەتۋگە تىرىسقانى تاعى دا بەلگىلى. برازيلياداعى سايلاۋعا قاي ەلدىڭ سىرتتان زاڭسىز ارالاسقانى ءبىر اپتا بۇرىن عانا جاريا بولعان جاعداي!

سول سياقتى گلوبالدى اقپاراتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر كۇشەيگەن جاعدايدا ەۆرازيا كونتينەنتىندەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق ارالىنا اينالعان قازاقستانعا جانە ونىڭ وكىمەتىنە ىقپال ەتۋگە مۇددەلى كۇشتەر بار ەكەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. بۇل ەندى جاھاندانۋ ينتەرنەت-تەحنولوگيا شارىقتاپ دامىعان زامانىندا الدەبىر مەملەكەت جەكەلەي شەشە الاتىن ماسەلە بولماسا كەرەك.

بۇگىندە جاھاندىق ۇرەيلى ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقان مۇنداي اقپاراتتىق اگرەسسيا مەن ونلاين ينتەرۆەنتسيا پروبلەماسىن وون مەن وبسە سياقتى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ شەڭبەرىندە تالقىلاۋ كەرەك شىعار. قازىرگى الەمنىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى جەكە ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ دەربەس جانە تىنىشتىق جاعدايىندا دامۋىنا بايلانىستى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس!

ەرمۇرات باپي,

قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. ۆارشاۆا (پولشا),

12 قازان، 2026 جىل

Abai.kz