سەيسەنبى, 26 قازان 2021
جاڭالىقتار 2711 0 پىكىر 30 جەلتوقسان, 2013 ساعات 13:59

جاڭا جىلدى تۇركىلەرشە تويلاۋعا بولماي ما؟

بۇكىل الەم بولىپ تويلاناتىن جاڭا جىل مەرەكەسى حاقىندا تانىمدى كەڭەيتىپ، ونىڭ مازمۇنىن تۇركىلىك ەرەكشەلىكتەرمەن تولىقتىرا تۇسپەسەك، ەۋروپالىق ءھام حريستياندىق سيپاتتا جاڭا جىلدى قارسى الىپ ءدۇبارا كۇيدە قالا بەرەمىز. كەڭەس كەزىندە جاڭا جىلدى پراۆوسلاۆ ۇلگىسىندە ورىس ەرتەگىلەرىنىڭ جەلىسىمەن تويلاپ كەلسەك، كەيىن كاتوليكتىك قالىپپەن ەلدىڭ ءبارىنىڭ قىزىل كۇرتەشەلى، قىزىل تەلپەكتى سانتا-كلاۋس بولىپ كيىنۋى سانگە اينالىپ كەتتى. ورىستىڭ ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ورنىن مۋلتفيلمدەردىڭ قاھارماندارى شرەكتەر، حالكتار، ءحوببيتتىڭ سيقىرشىلارى ىعىستىرىپ، ءتۇپ قازىعىمىزدىڭ قايدا قالعانىن تاپپاي قالدىق. سوڭعى كەزدەرى جاڭا جىلدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە قاتىستى ءجيى ايتىلا باستاعان جاڭاشا كوزقاراستاردى ءومىر شىندىعىنا اينالدىراتىن كەز جەتتى.

بۇكىل الەم بولىپ تويلاناتىن جاڭا جىل مەرەكەسى حاقىندا تانىمدى كەڭەيتىپ، ونىڭ مازمۇنىن تۇركىلىك ەرەكشەلىكتەرمەن تولىقتىرا تۇسپەسەك، ەۋروپالىق ءھام حريستياندىق سيپاتتا جاڭا جىلدى قارسى الىپ ءدۇبارا كۇيدە قالا بەرەمىز. كەڭەس كەزىندە جاڭا جىلدى پراۆوسلاۆ ۇلگىسىندە ورىس ەرتەگىلەرىنىڭ جەلىسىمەن تويلاپ كەلسەك، كەيىن كاتوليكتىك قالىپپەن ەلدىڭ ءبارىنىڭ قىزىل كۇرتەشەلى، قىزىل تەلپەكتى سانتا-كلاۋس بولىپ كيىنۋى سانگە اينالىپ كەتتى. ورىستىڭ ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ورنىن مۋلتفيلمدەردىڭ قاھارماندارى شرەكتەر، حالكتار، ءحوببيتتىڭ سيقىرشىلارى ىعىستىرىپ، ءتۇپ قازىعىمىزدىڭ قايدا قالعانىن تاپپاي قالدىق. سوڭعى كەزدەرى جاڭا جىلدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە قاتىستى ءجيى ايتىلا باستاعان جاڭاشا كوزقاراستاردى ءومىر شىندىعىنا اينالدىراتىن كەز جەتتى.

تاريحشى-مادەنيەت­تانۋ­شى عالىمدار شىرشا اينالۋ مەيرامىنىڭ كوشپەلى تۇركى­لەرگە ءتان ەجەلگى عۇرىپ ەكەنىن دالەلدەدى. كۇننىڭ قىس­قارۋى­نىڭ توقتاپ، ۇزارا باستاۋىنا قۋانىپ، قىزىل شەكپەن كيگەن ۇلكەن دەگەن اقساقالدى ادامعا العىستارىن بىلدىرگەن، ونىڭ سۇيىكتى اعاشى – شىر­شانى قاستەرلەپ، شۇبەرەك بايلانىپ، قول ۇستاسىپ اينا­لاتىن ءداستۇرى بولعان. كۇننىڭ قايتا ۇزارۋى – ۇلى تۋىلىس سەكىلدى اسپان الەمىندەگى قۇبى­لىس­تار­مەن، جاراتى­لىس­تىڭ زاڭدىلىعىنا باي­لا­نىستى تۋىنداعان ءداستۇردىڭ وسىنداي يدەيالىق مازمۇنى ناۋ­رىزبەن ۇقساس كەلەدى. دەمەك، قازاقستانعا جاڭا جىلدىڭ باستى اتريبۋتى – تابيعاتپەن ساباقتاسىپ، جارات­قانعا شۇكىر­شىلىك ايتىپ، تىلەك-لەبىزدەر بىلدىرۋمەن استا­سىپ جاتسا دۇرىسىراق بولار ەدى. زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ پىكىرىنشە، عۇنداردىڭ ەۋرو­پاعا ۇلى قونىس اۋدارۋى كەزىندە شىرشا اينالۋ سالتى كارى قۇرلىققا ءسىڭىستى بولىپ، ولار بۇعان وز­دەرىنىڭ ەتنو­گرا­فيالىق جانە ءدىني جورال­عى­لارىن ەنگىزگەن. جاڭا جىلدى روجدەستۆو مەي­رامى رەتىندە اتاپ ءوتىپ، وسى نۇسقا، باس­قاشا اتريبۋت بۇكىل الەمگە جايىل­دى، ءبىز دە سولاي تويلاپ كەلەمىز. باتىستىق قۇندى­لىق­تاردى قابىلداي وتىرىپ، روجدەستۆولىق جاڭا جىلدىڭ پراۆوسلاۆيەلىك ۇلگىسىمەن كاتوليكتىك سيپاتىن ۇستاناتىن بولدىق. جاڭا جىلدىڭ ءمانى باتىستىقتار ءۇشىن يسا پاي­عام­­باردىڭ تۋعان كۇنى بولسا، تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى ءبىز ءۇشىن جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىعى – «ۇلى تۋىلىس كۇنى» رەتىندە تۇجىرىمداماسى ويلاس­تى­رى­لىپ، اتريبۋتتارى ايشىق­تا­لۋى قاجەت.

ويتپەيىنشە، جاڭا جىلدى حريس­­­تياندىق تۇرعىدا، باتىستىق تۇر­پاتتا تۇتىنۋشى، ەلىكتەۋشى حالىق رە­تىندە تويلاپ، تۇپكى مازمۇنىنان الىس­تاپ كەتەرىمىز حاق. مادەنيەت­تا­نۋ­شى سەرىك ەرعالي اعامىز جازعانداي، «تۇر­كىلەر بار­لىق قادىر-قاسيەتتى جەرگە ءومىر سىيلاپ تۇرعان كۇنمەن شەندەستىرۋدى داس­تۇرگە اي­نال­دىرعان بولاتىن. سون­دىق­تان اتالمىش كۇن­دى باسقا جۇرتتار پاي­عام­بار ءۇشىن ۇرلاپ الدى دەۋدەن گورى، سول ەجەل­گى پاك ءافسانانى قايتا جاڭعىرتىپ، تا­ريحي تۇلعالاردى، پايعامباردى قا­سيەت­تەپ وتىرۋعا تۇر­كى­لەر­دىڭ وزدەرى وسىلايشا تى­كەلەي كىرىسكەن دەگەن ابزال. سەبەبى تۇر­كىلەر ادامنىڭ تۋىلعان كۇنىن ەمەس، الگى تا­نىم ارقىلى عالامنىڭ تۋعان كۇنىن مە­رە­كەلەۋمەن بار ماسەلەنى بىردەن شەشكەن!».

تۇركىلەر ءۇشىن جاڭا جىلدىڭ ءمانى قان­داي بولعان؟

بىرىنشىدەن، جاراتىلىستى جاساعان جا­راتقانعا تاۋبە قىلۋ، دۇعا-تىلەكتەر تىلەۋ.

ەكىنشىدەن، عالامنىڭ تۋعان كۇنى.

ۇشىنشىدەن، اسپان الەمىنە زەر سالىپ، ۋاقىتتى مەجەلەۋ.

تورتىنشىدەن، تابيعاتپەن ەتەنە ەكەنىن، ءبىر جاراتىلىس ەكەنىن سەزىنۋ.

بەسىنشىدەن، جاراتىلىستىڭ ەرەكشە كۇ­نىن­دە اق داستارحان باسىندا بىرلىك پەن ىن­تى­ماققا كەلۋ.

التىنشىدان، وتكەنگە شۇكىرشىلىك ەتىپ، كەلەشەككە پىكىر ءتۇيۋ، سەنىممەن العا باسۋ.

جەتىنشىدەن، اسپان الەمى، ورتاڭعى الەم – جەر­ۇستىلىك تىرلىك الەمى، جەراستىلىق الەم­مەن قاتىستى ميفولوگيالىق، پالساپالىق دۇ­نيەتانىم جيىنتىعى.       

جاڭا جىلدا بار تابيعات الەمى ۇلپىل­دەك اق ۇلپا جامىلىپ، قىراۋدان ورىلگەن ويۋ-ور­نەك­تەر جالت-جۇلت ەتىپ شاعىلىسقان ساتتە ادام جانىن ەرەكشە كوڭىلگە بولەپ، عاجايىپ ەرتەگىلەر ەلىنە جەتەلەي جونە­لەتىن قۇدىرەتتى سەزىنەرىمىز ءسوزسىز. پاك ءسابي كوڭىلى، ءبۇلدىرشىن بالاڭ ساناسى جا­ڭا­جىل­دىق شىرشا مەي­را­مىندا با­تىس­تىڭ يدەو­لو­گياسىن قاز-قال­پىن­دا قا­بىلداپ، دۇ­نيە­تا­نىمى دا ەۋ­رو­پا­شا، حريستيان ءدىنى تۇر­­عىسىندا قا­لىپ­تا­سادى. ۇلكەن الاڭ­داردا، ويىن-سا­ۋىق ور­تالىق­تا­رىن­دا، مەكتەپتەردە، مە­كە­مە­لەردە وتەتىن جاڭا جىل شىرشالار­دى ايازاتا مەن اقشاقار ورىس تىلىندە جۇر­­گى­زەدى، قويىلىمدار ورىس ەرتە­گى­لەرى مەن با­تىستىق مۋلت­فيلم كەيىپ­كەر­لەرىن سوم­داۋدان اسپاي­دى. قازاق ەر­تەگىلەرىندەگى تاز­شا بالا، قو­جا­نا­سىر، الدار كوسە، ەر­توستىك ەر­تە­گى­سىنىڭ كەيىپكەرلەرى ورىن السا، قا­زاق ەر­تە­گى­لە­رىنىڭ موتيۆتەرى باستى نا­زارعا الىن­سا جاقسى بولار ەدى. ازىرگە مۇ­نى بىرەن-ساران جاڭا جىل شىر­شا­لا­رى­نان عانا كور­دىك. حريستيانشا جاڭا جىل­­دى اتاپ وتۋدە نەدەن ۇتىلىپ وتىر­مىز؟ بىرىن­شى­دەن، باتىستىق اتري­بۋت­تار مەن سيم­ۆول­دار سانامىزعا سىنا قاعا­دى. ەكىنشىدەن، جاڭا جىلدى تويلاۋ استا-توك مال شاش­پاق­تىق پەن داراقى­لىق­قا ۇلاسادى. ۇشىن­­شىدەن، جا­ڭا جىلعا جاڭاشا كوز­قا­راس قا­لىپتاس­تىر­مايىنشا وتارلىق جۇ­يە سى­ڭىر­گەن قاساڭ قالىپتار مەن ستە­رەو­تيپ­تەر­دەن تۇپكىلىكتى ارىلا المايمىز.

جاڭا جىلدى ءار ەل ارقالاي تويلايدى دە­سەك تە، ءبىز جاڭا جىلدى كوبىنەسە ورىس­­­تار­شا تويلايتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. رە­سەيدەن ءبولىپ الار ەرەكشەلىگىمىز جوق. تە­لە­ارنالاردىڭ جاڭاجىلدىق قو­يى­لىمدارى رەسەيدىڭ شوۋ باع­دار­لا­ما­لا­رىنا ەلىكتەۋدەن ءارى اسپاي جاتادى. كەي­بىر تەلەارنالاردىڭ ءوز جاڭاجىلدىق باع­دار­لامالارىن ەسترادا جۇلدىزدارى مەن ارتىستەرىن جيناپ الىپ، شىعىس ەرتە­گىلەرىنىڭ جە­لىسىمەن ەفيرگە ۇسىنعانى ءساتتى بولا قوي­ما­دى. ءار ارنا جاڭاجىل­دىق باعدارلاما جا­ساۋدا ىزدەنىس جاسا­عا­نىمەن، يدەيالىق، رۋ­حاني-مادەني قازى­عىن قا­عا الماي كە­لەدى. دەمەك، جاڭا جىل­دى اتاپ ءوتۋدىڭ تۇر­كىلىك يدەولوگياسىن ازىر­­لەۋ وزەكتى بولىپ وتىر. سوندىقتان كوپ ۇزات­پاي جاڭا جىل­دىڭ ىلكىدەگى تۇر­كى­لىك مازمۇنىنا ساي جال­پى­عا ورتاق زا­ما­نا­ۋي نۇسقاسىن، بىرىڭعاي ستسەناريىن جا­ساۋ قاجەت.

اۆتور: قۇباش ساعيدوللاۇلى

"الاش ايناسى" گازەتى

0 پىكىر