«سالىقتى تىم كوبەيتىپ جىبەرسەڭ ادامدار از وندىرەدى  - بۇل قاراپايىم اقيقات»

رونالد رەيگان

ەكونوميكادان حابارىم شامالى...

بىراق اقش-تىڭ 40-پرەزيدەنتى رونالد رەيگاننىڭ 1989 جىلعى 11 قاڭتارداعى حالىققا ارنالعان قوشتاسۋ ۇندەۋىن وقىپ، ءبىزدىڭ ۇكىمەت قوسىمشا قۇن سالىعىن ءوسىرىپ، ۇلكەن قاتەلىك جىبەردى-اۋ دەپ وتىرمىن.

ر. رەيگان:

امەريكالىق وتانداستارىم!

بۇل – سوپاقشا كابينەتتەن سىزدەرگە جاساپ وتىرعان 34-ءشى ءارى سوڭعى ۇندەۋىم. ءبىز سەگىز جىلدى بىرگە وتكىزدىك، ەندى كوپ ۇزاماي مەن كەتەمىن. بىراق سوعان دەيىن، كوپتەن بەرى كوكەيىمدە جۇرگەن كەيبىر ويلارمەن بولىسكىم كەلەدى.

سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز بولۋ مەن ءۇشىن زور مارتەبە بولدى. سوڭعى بىرنەشە اپتادا كوپشىلىگىڭىز العىس حات جولدادىڭىزدار، بىراق مەن دە سول العىستى وزدەرىڭىزگە ايتقىم كەلەدى.

نەنسي ەكەۋمىزگە سىزدەرگە قىزمەت ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرگەندەرىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن ريزامىز.

پرەزيدەنتتىك قىزمەتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ادام ءاردايىم ءسال الىستا جۇرگەندەي كۇي كەشەدى. كوبىنە ءوزىڭ باسقارمايتىن كولىكتە قاتتى جىلدامدىقپەن ءوتىپ بارا جاتىپ، ادامداردى قارا اينەكتىڭ ار جاعىنان كورەسىڭ.

بالاسىن كوتەرىپ تۇرعان اتا-انالاردى كەش بايقاپ، جاۋاپ قايتارا الماي قالعان سالەمدى كورەسىڭ. سونداي ساتتەردە تالاي رەت كولىكتى توقتاتىپ، اينەكتەن قول سوزىپ، بايلانىس ورناتقىم كەلگەن. بالكىم، بۇگىن كەشكە سونىڭ ءبىر پاراسىن ورىنداي الاتىن شىعارمىن.

كوپ ادام مەنىڭ كەتۋگە قالاي قارايتىنىمدى سۇرايدى. شىندىق مىنادا: «قوشتاسۋ – ءتاتتى مۇڭ». ءتاتتىسى – كاليفورنيا، رانچو جانە ەركىندىك. ال مۇڭى – قوشتاسۋ مەن وسى تاماشا ورىندى تاستاپ كەتۋ.

بۇل كابينەتتەن دالىزبەن ءوتىپ، باسپالداقپەن جوعارى كوتەرىلسەڭىز، پرەزيدەنت وتباسى تۇراتىن بولىككە باراسىز. سول جاقتا مەن ەرەكشە جاقسى كورەتىن بىرنەشە تەرەزە بار. تاڭەرتەڭ سول تەرەزەدەن اق ءۇي اۋلاسى، ۆاشينگتون مونۋمەنتى، ودان ءارى ۇلتتىق اللەيا مەن دجەففەرسون مەموريالى كورىنەدى. ال اۋا رايى اشىق كۇندەرى مەموريالدىڭ ار جاعىنان پوتوماك وزەنى مەن ۆيردجينيا جاعالاۋى دا كوزگە شالىنادى.

بىرەۋ بۇل كورىنىستى كەزىندە لينكولن بۋلل-ران شايقاسىنان كەيىن كوتەرىلگەن ءتۇتىندى كورگەندە تاماشالاعان دەگەن. ال مەن قاراپايىم كورىنىستەردى كورەمىن.

جاعالاۋداعى ءشوپ، زىمىراعان كولىكتەر، كەيدە وزەنمەن ءجۇزىپ وتكەن جەلكەندى قايىق.

سول تەرەزەگە قاراپ تۇرىپ، سوڭعى سەگىز جىل تۋرالى كوپ ويلاندىم. كوز الدىما قايتا-قايتا تەڭىزگە قاتىستى ءبىر بەينە كەلەدى.

بۇل – ۇلكەن كەمە، بوسقىندار مەن ءبىر تەڭىزشى جايلى شاعىن وقيعا.

سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا، قايىقتاعى بوسقىندار لەگى كۇشەيگەن شاقتا، «ميدۋەي» اۋە تاسىمالداۋشى كەمەسىندە قىزمەت ەتكەن ءبىر تەڭىزشى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندە پاترۋلدە جۇرگەن. ول دا كوپتەگەن امەريكالىق اسكەري قىزمەتشىلەر سياقتى جاس، زەرەك ءارى بايقاعىش ەدى. ولار كوكجيەكتەن اعىس الىپ بارا جاتقان شاعىن قايىقتى كورەدى. ىشىندە امەريكاعا جەتۋدى ءۇمىت ەتكەن ۇندىقىتاي بوسقىندارى بولعان. «ميدۋەي» ولاردى قۇتقارۋ ءۇشىن شاعىن قايىق جىبەرەدى. داۋىلدى سۋدا كەلە جاتقان بوسقىنداردىڭ ءبىرى پالۋبادا تۇرعان تەڭىزشىنى كورىپ، ورنىنان تۇرىپ «سالەم، امەريكالىق تەڭىزشى! سالەم، ەركىندىك ادامى!» - دەپ، ايعايلايدى.

كىشكەنتاي ءسات، بىراق ماعىناسى زور. بۇل وقيعانى حات ارقىلى جەتكىزگەن تەڭىزشى ونى ۇمىتا الماعان. مەن دە ۇمىتا المادىم.

سەبەبى 1980-جىلدارى امەريكالىق بولۋ ءدال وسىنداي ەدى. ءبىز قايتادان ەركىندىك جاعىندا تۇردىق. ءاردايىم سولاي بولعانىمىز راس، بىراق سوڭعى جىلدارى الەم دە، ءوزىمىز دە ەركىندىكتىڭ ءمانىن قايتا اشتىق.

بۇل ونجىلدىق وڭاي بولعان جوق، ءبىز تالاي داۋىلدى بىرگە وتكەردىك. اقىرىندا، بىرگە ماقساتقا جەتتىك.

گرەنادادان باستاپ ۆاشينگتون مەن ماسكەۋدەگى سامميتتەرگە دەيىن، 1981–1982 جىلدارداعى رەتسەسسيادان 1982 جىلدىڭ سوڭىندا باستالعان ءارى ءالى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق ورلەۋگە دەيىن – ءبىز جاعدايدى جاقسى جاققا وزگەرتتىك.

مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن ەكى جەتىستىك بار. ءبىرىنشىسى – ەكونوميكالىق قالپىنا كەلۋ - امەريكالىقتار 19 ميلليون جاڭا جۇمىس ورنىن قۇردى.

ەكىنشىسى – ۇلتتىق رۋحتىڭ قايتا جاندانۋى. امەريكا الەمدە قايتادان قۇرمەتكە يە بولىپ، كوشباسشى رەتىندە قاراستىرىلا باستادى.

1981 جىلى كانادادا وتكەن العاشقى ءىرى ەكونوميكالىق ءسامميتىم ەسىمدە. دامىعان جەتى ەلدىڭ باسشىلارى جينالعان رەسمي كەشكى اس ەدى.

مەن جاڭا كەلگەن وقۋشىداي وتىرىپ، ءبارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى اتىمەن «فرانسۋا»، «حەلمۋت» دەپ اتايتىنىن كوردىم.

ءبىر ساتتە مەن دە «مەنىڭ اتىم – رون»، – دەدىم.

سول جىلى ءبىز ەكونوميكانى كوتەرۋ ءۇشىن سالىقتى ازايتىپ، رەتتەۋدى جەڭىلدەتىپ، شىعىنداردى قىسقارتتىق. كوپ ۇزاماي قالپىنا كەلۋ باستالدى.

ەكى جىلدان سوڭ تاعى ءبىر سامميت ءوتتى. ءبىر ءسات ءبارى ماعان قاراپ قالعانداي بولدى. سوندا بىرەۋى «امەريكالىق عاجايىپ تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى»، – دەدى.

1980 جىلى مەن پرەزيدەنتتىككە تۇسكەندە، كوپتەگەن ساراپشىلار ءبىزدىڭ ساياسات اپاتقا اكەلەدى دەدى. ال شىن مانىندە، ولار «راديكال» دەگەن نارسە – «دۇرىس» بولىپ شىقتى، ال «قاۋىپتى» دەگەنى – «اسا قاجەت» ەدى.

مەنى «ۇلى كوممۋنيكاتور» دەپ اتادى. بىراق مەن ءۇشىن ماسەلە سوزدە ەمەس، مازمۇندا ەدى. مەن ۇلى ويلاردى جەتكىزدىم، ال ولار مەنىڭ ەمەس، ۇلى ۇلتتىڭ جۇرەگىنەن شىقتى.

مۇنى «رەيگان رەۆوليۋتسياسى» دەدى. ال مەن ءۇشىن بۇل – ءوز قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا اشۋ ەدى.

سالىقتى تىم كوبەيتىپ جىبەرسەڭ ادامدار از وندىرەدى – بۇل قاراپايىم اقيقات.

ءبىز سالىقتى تومەندەتتىك، ەكونوميكا گۇلدەندى. بۇل ساياسات بەيبىت كەزەڭدەگى ەڭ ۇزاق ەكونوميكالىق ورلەۋگە اكەلدى.

وتباسىلاردىڭ تابىسى ارتتى، كەدەيلىك ازايدى، كاسىپكەرلىك دامىدى، جاڭا تەحنولوگيالار سەرپىن الدى.

بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كۇشتى بولۋ كەرەك ەكەنىن دە تۇسىندىك. ءبىز قورعانىستى نىعايتتىق، ال قازىر يادرولىق قارۋ ازايىپ كەلەدى، ايماقتىق قاقتىعىستار باسىلىپ جاتىر. كەڭەس وداعى اۋعانستاننان شىعىپ جاتىر، ۆەتنام كامبودجادان اسكەرىن اكەتۋگە دايىن، كۋبانىڭ 50 مىڭ اسكەرى انگولادان قايتاتىن بولدى.

باستى ساباق – ءبىز ۇلى ۇلتپىز، سوندىقتان ماسەلەلەرىمىز دە كۇردەلى. بىراق ءوز قاعيدالارىمىزعا سەنسەك، بولاشاق بىزدىكى. ءبىز ۇلتتى وزگەرتەمىز دەپ باستاپ ەدىك، اقىرىندا الەمدى وزگەرتتىك.

بۇكىل الەمدە ەلدەر ەركىن نارىق پەن ءسوز بوستاندىعىنا بەت بۇرۋدا. دەموكراتيا – مورالدىق قانا ەمەس، پراكتيكالىق جۇيە ەكەنىن ءتۇسىندى.

مەن ساياساتقا كەزدەيسوق كەلدىم. بىراق العان يگىلىگىڭ ءۇشىن جاۋاپ بەرۋ كەرەك دەگەن سەنىممەن كەلدىم. مەن ۇكىمەت شەكتەلمەسە، ادام ەركىن بولمايتىنىن ەسكە سالعىم كەلدى.

كوممۋنيزم – ەركىندىكتىڭ ەڭ از ءتۇرى. ءبىز كەڭەس وداعىمەن قارىم-قاتىناستى ىسپەن، ۋادەمەن ەمەس، ارەكەتپەن قۇردىق. گورباچەۆ رەفورمالار جاساپ، تۇتقىنداردى بوساتتى. بىراق ساقتىق قاجەت.

مەنىڭ وكىنىشىم بار – بيۋدجەت تاپشىلىعى. دەگەنمەن، بارلىق جەڭىستى سىزدەرمەن بىرگە جەڭدىك. ەندى بۇل ءىستى بۋشتىڭ بريگادالارى جالعاستىرۋى ءتيىس.

سوڭىندا ءبىر ەسكەرتۋ ايتقىم كەلەدى.

پاتريوتيزم ويمەن، بىلىممەن بەكىمەسە، ۇزاققا بارمايدى.

ءبىز بالالارىمىزعا امەريكانىڭ نە ەكەنىن ۇيرەتۋىمىز كەرەك.

ەركىندىك – نازىك، ونى قورعاۋ كەرەك.

امەريكاداعى بارلىق ۇلى وزگەرىس اس ۇستەلىنەن باستالادى. اڭگىمە وتباسىندا باستالۋى ءتيىس.

مەن ءومىر بويى «توبەدەگى جارقىراعان قالا» تۋرالى ايتتىم. ول – ەركىندىككە ۇمتىلعاندار ءۇشىن شامشىراق. بۇگىن ول بۇرىنعىدان دا بەرىك، قاۋىپسىز، باقىتتى. ەكى عاسىر وتسە دە، سول كۇيىندە تۇر.

ءبىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوستىق. ءبىز ۋاقىتتى بوسقا وتكىزگەن جوقپىز. قالانى كۇشەيتتىك، ەركىن ەتتىك، سەنىمدى قولدارعا تاپسىردىق.

قوش بولىڭىزدار!

قۇداي سىزدەردى جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىن جارىلقاسىن.

ءومىر شىنىبەكۇلىنىڭ پاراقشاسىنان الىندى

Abai.kz