قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى جايلى ءسوز قوزعالعان سايىن ەكى ۇعىم قاتار ايتىلادى: الەۋەت پەن پروبلەما. ءبىرى — شەكسىز، ەكىنشىسى — سوزىلمالى. ۇكىمەت ماقۇلداعان 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى وسى ەكى ۇعىمنىڭ اراسىنا ناقتى كوپىر سالۋعا باعىتتالعان. بۇل جولى ماسەلە تەك مال سانىن كوبەيتۋ تۋرالى ەمەس، اۋىلداعى ەكونوميكالىق جۇيەنى قايتا ىسكە قوسۋ جونىندە بولىپ وتىر.

جوسپارعا سايكەس الداعى بەس جىلدا ءىرى قارا مال سانى 7,9 ميلليوننان 12 ميلليون باسقا، ۇساق مال 20,2 ميلليوننان 28 ميلليون باسقا دەيىن ءوسۋى ءتيىس. ەت ءوندىرىسى جىلىنا 1,2 ميلليون توننادان 1,8 ميلليون تونناعا دەيىن ارتىپ، ەكسپورت كولەمى ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايماق. قاعاز جۇزىندە بۇل اسەرلى كورىنەدى. بىراق ۇكىمەت بۇل جولى قۇرعاق سوزبەن شەكتەلمەي، سول كورسەتكىشتەرگە جەتكىزەتىن ناقتى ەكونوميكالىق تەتىكتەردى العا تارتىپ وتىر. نەگىزگى ايىرماشىلىق تا وسىندا.

نەگىزگى باعىتتار:

• اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ اسىل تۇقىمدى مال باسىن ساتىپ الۋعا جىلدىق 6% جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل – تابىننىڭ جاڭارۋىن جەدەلدەتۋگە جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
• شالعايداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە جايىلىمدىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بيىل جىلدىق مولشەرلەمەسى 6%-بەن بىرىڭعاي جەڭىلدىكتى نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن.
• قوسىمشا مال ازىعىن دايىنداۋ تەحنيكاسى مەن جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا جىلدىق مولشەرلەمەسى 5%-بەن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلعان.
• مال شارۋاشىلىعىنىڭ باعىتتارى بويىنشا اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ ءۇشىن جىلدىق مولشەرلەمەسى 5%-بەن جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. قارجىلاندىرۋدى قولجەتىمدىلىگىن ۇامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «دامۋ» قورى ارقىلى قارىزدارعا كەپىلدىك بەرۋ تەتىگىن قولدانۋ كوزدەلگەن.
• جوبادا سالانى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ، مال شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعدايلار جاساۋ، ونىڭ ىشىندە شوپاندار مەن باقتاشىلاردىڭ 55 جاسقا تولعاننان كەيىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ، ماماندار ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ جانە تاعى دا باسقا شارالار قاراستىرىلعان.

مال شارۋاشىلىعىنىڭ بۇگىنگى باستى — قارجىعا قولجەتىمدىلىكتىڭ تومەندىگى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. شارۋالار مال الۋعا دا، جايىلىمدى دامىتۋعا دا، تەحنيكا جاڭارتۋعا دا قىمبات نەسيەنىڭ قۇرساۋىندا كەلدى. ەندى بۇل تىزبەك ءۇزىلۋى مۇمكىن. اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋعا، شالعاي جايىلىم ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا جىلدىق 6 پايىزبەن نەسيە بەرۋ، ال مال ازىعىن دايىندايتىن تەحنيكا مەن اينالىم قاراجاتىنا 5 پايىزدىق مولشەرلەمە ۇسىنۋ — اۋىل ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي. بۇعان قوسا، «دامۋ» قورى ارقىلى كەپىلدىك بەرۋ تەتىگىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ۇساق جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردى بانكتىڭ تابالدىرىعىندا سارىلتپايتىن شەشىم7

الايدا قارجى ءوز الدىنا، ادام فاكتورى ەسكەرىلمەسە، كەز كەلگەن باعدارلاما ورتا جولدا  قالادى. وسى تۇرعىدا جوسپاردىڭ الەۋمەتتىك بولىگى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. شوپان مەن باقتاشىعا 55 جاستان كەيىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم قاراستىرۋ، ماماندارعا تۇرعىن ءۇي سالۋ — بۇل جاي عانا الەۋمەتتىك پاكەت ەمەس، اۋىلداعى ەڭ اۋىر ەڭبەكتىڭ قادىرىن مويىنداۋ. ەگەر اۋىلدا ادام قالماسا، مال دا، ءوندىرىس تە بولمايتىنىن ۇكىمەت اقىرى تۇسىنگەندەي.

جوسپاردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى — اسىلداندىرۋ مەن عىلىمعا باسىمدىق بەرىلۋى. بۇگىندە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ ۇلەسى 11 پايىزعا جەتكەن. 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش نەبارى 5,6 پايىز بولعانىن ەسكەرسەك، ىلگەرىلەۋ بار. بىراق ەندىگى مىندەت — سىرتتان اكەلىنەتىن مالعا عانا يەك ارتپاي، وتاندىق گەندىك قوردى ساقتاۋ. قازاقتىڭ اقباس، اۋليەكول سياقتى تۇقىمدارىن دامىتۋ، سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا عىلىمي ۇيىمداردى تىكەلەي تارتۋ — سالانى ۇزاقمەرزىمدى تۇرعىدا تۇراقتاندىراتىن قادام. عىلىم وندىرىستەن الشاق بولماۋى ءتيىس دەگەن تالاپ تا وسىدان تۋىندايدى.

مال بار جەردە جەر ماسەلەسى قاتار جۇرەدى. ۇكىمەت وتىرىسىندا جەردى ماقساتسىز پايدالانۋ ماسەلەسىنىڭ قايتا كوتەرىلۋى دە تەگىن ەمەس. استىق ەگەتىن ءۇش وڭىردە 330 شارۋاشىلىقتىڭ جوعارى باقىلاۋعا الىنۋى — جەردى الىپ، يگەرمەي وتىرعاندارعا بەرىلگەن ناقتى بەلگى. ەگەر ۋچاسكە پايدالانىلماسا، ول مەملەكەتكە قايتارىلادى. بۇل — اۋىلداعى ادىلەتسىزدىكتى تەجەۋگە باعىتتالعان، بىراق ورىندالۋى قاتاڭ باقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن شەشىم. سەبەبى بۇرىن دا وسىنداي تاپسىرمالار بەرىلگەن، بىراق ناتيجە ماردىمسىز بولعانى جاسىرىن ەمەس.

جالپى العاندا، 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار — مازمۇنى جاعىنان بۇرىنعى باعدارلامالاردان الدەقايدا ناقتى ءارى پراگماتيكالىق. مۇندا ۋادە بار، بىراق ودان دا ماڭىزدىسى — قۇرال بار. ارزان نەسيە، الەۋمەتتىك قولداۋ، عىلىممەن ۇشتاسقان ءوندىرىس جانە جەرگە قاتىستى ساياسي ەرىك قاتار كورسەتىلگەن. ەندىگى ەڭ ۇلكەن قاۋىپ — وسىنىڭ ءبارى كابينەت دەڭگەيىندە قالىپ قويماۋى.

بۇل جوسپار اۋىلعا قاعاز جۇزىندەگى ادەمى فورمۋلا ەمەس، ناقتى ناتيجە اكەلۋى ءتيىس. ەگەر ايتىلعان شارالار تولىق ورىندالسا، مال شارۋاشىلىعى شىنىمەن دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگىنە اينالادى. ال ەگەر ورىنداۋ بوساڭسىسا، بۇل دا كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. اۋىل بۇگىن سوزگە ەمەس، ىسكە قاراپ وتىر.

Abai.kz