سوڭعى ۋاقىتتا قازاق تەرمينولوگياسىندا جۇيەلى تۇردە كورىنىپ جۇرگەن ءبىر ماسەلە قايتا-قايتا العا شىعىپ وتىر. ول — ورىس تىلىنەن تىكەلەي كالكا ارقىلى جاسالعان، «… ەمەس» ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن تەرميندەردىڭ قازاق تىلىندە قالىپتى نورماعا اينالىپ بارا جاتقانى. بۇعان دەيىن جاريالانعان «بەيزاتتىق مادەني مۇرا»، «بەيۇكىمەتتىك ۇيىم» سياقتى ۇسىنىستار — جەكەلەگەن سوزدەرگە قاتىستى پىكىر ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنا سۇيەنگەن جۇيەلى كوزقاراستىڭ كورىنىسى. ول تۋرالى بۋدان بۇرىن جازدىقتا:

ءبىرىنشى جازبا:

ەكىنشى جازبا:

تەرمينجاسام — جەكەلەگەن ۇسىنىستارمەن شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. ول تىلدىك جۇيەگە، ەڭ الدىمەن، سول جۇيەنىڭ ەڭ جوعارعى ۇلگىسى سانالاتىن كونستيتۋتسيا تىلىنە تاۋەلدى. كونستيتۋتسيا — تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەڭ بيىك ستيلدىك ولشەمى. بارلىق زاڭ، قاۋلى، رەسمي تەرمين ءدال وسى ماتىنگە سۇيەنىپ قالىپتاسادى.

بۇگىندە تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قازاقشا ماتىنىندە ورىس ءتىلىنىڭ سينتاكسيستىك ۇلگىسىن قايتالايتىن قولدانىستار جۇيەلى تۇردە كەزدەسەدى. اتاپ ايتقاندا، «جول بەرىلمەيدى»، «جۇزەگە اسىرىلادى»، «قامتاماسىز ەتىلەدى»، «قۇقىلى ەمەس»، «شەكتەلمەۋگە ءتيىس» سياقتى قۇرىلىمدار ماتىندە ءجيى ۇشىراسادى. بۇل تىركەستەر جەكە تۇرعان كەزدە قاتە سانالماۋى مۇمكىن، الايدا جيىنتىق كۇيىندە ولار قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي ويلاۋ لوگيكاسىنان گورى ورىس ءتىلىنىڭ رەسمي ستيلىنە جاقىن ەكەنىن اڭعارتادى.

ماسەلەن، كونستيتۋتسيانىڭ 6,21, 23, 24, 27, 28, 41 باپتارىن دا كەزدەسەتىن «…جول بەرىلمەيدى» تىركەسى ورىس تىلىندەگى نە دوپۋسكاەتسيا قۇرىلىمىنىڭ تۋرا كالكاسى. قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي قۇقىقتىق نورماسىنا ساي مۇنداي جاعدايدا «تىيىم سالىنادى» دەپ ايتۋ الدەقايدا ناقتى ءارى جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىندايدى. سول سياقتى 4, 65-باپتاردا ۇشىراساتىن «جۇزەگە اسىرىلادى»، «قامتاماسىز ەتىلەدى» ءتارىزدى سۋبەكتسىز سويلەمدەر دە ورىس تىلىندەگى وسۋششەستۆلياەتسيا، وبەسپەچيۆاەتسيا ۇلگىلەرىنىڭ ءىزى ەكەنىن كورسەتەدى. قازاق تىلىندە قيمىل يەسى كوبىنە اشىق بەرىلەدى: «مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى»، «ۋاكىلەتتى ورگاندار قامتاماسىز ەتەدى» دەگەن نۇسقالار ويدى انىق ءارى بەلسەندى جەتكىزەدى.

«شەكتەلمەۋگە ءتيىس»، «قۇقىلى ەمەس» سياقتى قۇرىلىمدار دا قازاق ءتىلىنىڭ ىقشام نورماسىنا سايكەس كەلمەيدى. قازاقشا قۇقىقتىق ماتىندە «شەكتەلمەيدى»، «بولا المايدى» سياقتى دارا ەتىستىككە قۇرىلعان نۇسقالار الدەقايدا تابيعي. «… قىزمەتىنىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارى» ( 3-باپتا. دۇرىسى —... قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى), «... يەمدەنىپ كەتە المايدى» (4-باپتا،  دۇرىسى — ... يەمدەنە المايدى). ءدال وسى سياقتى قازاق ءتىلىنىڭ نورماسىنا كەلمەيتىن قولدانىستار كوپ كەزىگەدى. بۇعان قوسا، «قىزمەتىنىڭ نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتارى» ءتارىزدى اۋىر اناليتيكالىق تىركەستەردىڭ ورنىنا «قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى» دەپ بەرۋ تىلدىك جاعىنان ۇتىمدى.

ماسەلە جەكەلەگەن سوزدەردە ەمەس. ماسەلە — كونستيتۋتسيا ءتىلىنىڭ ۇلگىسىندە. ەگەر ءدال وسى دەڭگەيدە ورىس ءتىلىنىڭ سينتاكسيستىك ينەرتسياسى زاڭداستىرىلىپ جىبەرىلسە، ول كەيىن بارلىق زاڭدارعا، رەسمي تەرمينولوگياعا، وقۋلىق پەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تىلىنە سول كۇيى كوشەدى. ناتيجەسىندە «..ۇقىلى ەمەس»، «...مىندەتتى ەمەس»، «ۇكىمەتتىك ەمەس ءۇيىم»، «اقشالاي ەمەس تولەم»، «اكادەميالىق ەمەس باعىت»، «وندىرىستىك ەمەس ۇيىم»، «فورمالدى ەمەس»، «جول بەرىلمەيدى»، «كوزدەلمەگەن»، «شەكتەلمەۋگە ءتيىس» سياقتى قۇرىلىمدار تاعى دا قالىپتى نورما رەتىندە ورنىعا بەرەدى. ال قازاق تىلىندە بولىمسىزدىقتى بەي-, -سىز/-ءسىز جۇرناقتارى نەمەسە دارا ەتىستىكتەر ارقىلى بەرۋ — بۇرىننان بار، قالىپتاسقان ءارى تابيعي ءتاسىل. سوندىقتان «بەيزاتتىق مادەني مۇرا»، «بەيۇكىمەتتىك ۇيىم» سياقتى ۇسىنىستار دا، كونستيتۋتسيا ماتىنىندەگى سينتاكسيستىك كالكالاردى تۇزەتۋ ماسەلەسى دە ءبىر ماقساتقا قىزمەت ەتەدى: قازاق ءتىلىن اۋدارما ءتىلى ەمەس، ويلاۋ ءتىلى رەتىندە ورنىقتىرۋعا.

بۇل — ساياسي تۇزەتۋ نەمەسە مازمۇندى وزگەرتۋ ەمەس. بۇل — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تابيعي زاڭدىلىعىن ساقتاۋ. كونستيتۋتسيا ءتىلى — سول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ىرگەتاسى. ەگەر ىرگەتاستىڭ وزىندە وزگە تىلگە ءتان اۋدارمالىق ۇلگىلەر ورنىعىپ قالسا، ءتىلدى ءوز بولمىسىنا ساي دامىتۋ كەيىن الدەقايدا قيىن بولادى. سوندىقتان اتا زاڭ رەسمي قابىلدانباي تۇرىپ، ونىڭ قازاقشا ءماتىنى تىلدىك تۇرعىدان دا مۇقيات سۇزگىدەن وتسە، بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى قادام بولماق.

قايرات عابيتحانۇلى،

احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى

Abai.kz