«ورتا ءدالىز» لوگيستيكا تامىرى بولا الا ما؟

كەزىندە – ەاەو قۇرۋ بارىسىندا – «وداقتىڭ پايداسى» تۋرالى قانداي ماداق سوزدەر ايتىلمادى دەسەشى ‑ سو كەزدە قىتاي «ءبىر جول – ءبىر بەلدەۋ» جوباسىن ۇسىندى. ول بويىنشا «بەلدەۋ بويىندا جاتقان ەلدەر ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرى ارقاسىندا بايلىققا باتىپ قالاتىن» بولعان‑دى: قازاقستان‑رەسەي‑بەلارۋس اۆتوترانسپورت جولى، تەمىر جولدار، قىتاي‑قازاقستان‑ورتا ازيا جولىنىڭ وڭتۇستىك باعىتى جانە ت.ت. بۇل ماقتانىش ەاەو قۇرىلۋىن تەزدەتتى. ناتيجەسىندە كوپتەگەن اسىعىس شەشىمدەر قابىلدانىپ، ەندى ونىڭ زاردابىن قىتاي دا، قازاقستان دا، ورتالىق ازيا دا مولىنان تارتۋدا.

وداق شارتىندا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردىڭ زاردابى كوپ ۇزاماي‑اق    كورىندى: شارت نەگىزىنەن تەك رەسەيدىڭ مۇددەسىنە ساي ەكەندىگىن وزگەلەر سەزە باستادى. سوڭىندا بىرنەشە بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكالار (وزبەكستان، ۋكراينا) بۇل وداققا كىرۋدەن باس تارتتى. ناتيجەسىندە رەسەي مەن ۋكراينا اراسى شيەلەنىستى جانە ۋكراينا تەرريتوريالارىن رەسەيدىڭ اننەكسيالاۋ قيمىلى باستالدى: رف قىرىمدى «قايتاردى»، دنر مەن لنر سياقتى كۆازي رەسپۋبليكالاردى قۇردى، سوڭىندا وزىنە قوسىپ الدى. وسى شيەلەنىس 2022 ج. 24‑اقپاندا رف اسكەرىنىڭ ۋكرايناعا باسا‑كوكتەپ كىرۋىمەن جالعاستى. ءسويتىپ، «ءبىر جول ء–بىر بەلدەۋ» جوباسىنىڭ باستى سۋبەكتىسى سانالاتىن رەسەي الەمدىك سانكتسيالار قۇشاعىنا ەندى...

ورتا دالىزگە ويىسۋ

رەسەيدىڭ قارجى جۇيەسىنە قارسى سالىنعان سانكتسيالاردىڭ قاتاڭداتىلۋى، سوعان بايلانىستى قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى «ورتا ءدالىزدى» ىسكە اسىرۋدىڭ جەدەلدەۋى ‑ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جاڭا شىندىقتى قالىپتاستىرىپ وتىر.  ويتكەنى،  ەۋرووداق قىتايدىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا‑ساتتىق سەرىكتەسى بولىپ وتىرعاندىقتان، ەكى اراداعى ترانزيتتىك تابىستان اجىراۋ قاي ەلدىڭ بولماسىن ەكونوميكاسىنا ءتيىمسىز. ءسويتىپ، سوڭعى ونداعان جىلدا العاش رەت ترانزيت ماسەلەسى تەك گەوگرافيا مەن ينفراقۇرىلىم شەڭبەرىنەن شىعىپ، تىكەلەي قارجى جۇيەلەرىنە، رەتتەۋشىلەرگە، تسيفرلىق پلاتفورمالارعا جانە كومپلاەنس (بيزنەستەگى ۇيلەسىمدىلىك) ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمگە تىرەلدى.

رف-ءتىڭ اقشانى جىلىستاتۋ مەن تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ قاۋپى جوعارى يۋريسديكتسيالار تىزىمىنە ەنگىزىلۋى ‑ ەۋروپالىق بانكتەردىڭ  «رەسەيلىك ءىز» بار دەگەن كەز كەلگەن وپەراتسياعا كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇنىڭ تەك تىكەلەي ترانزاكتسيالارعا عانا ەمەس، دەلدالدارعا، ترانزيتتىك مەملەكەتتەرگە جانە ولاردىڭ «ىشكى نارىقتارىنا» دا قاتىسى بار ەكەنى انىقتالدى.

ەسكە سالايىق، 28 قاڭتار كۇنى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىندە وتكەن القا وتىرىسىندا پرەزيدەنت توقاەۆ اگەنتتىك توراعاسى جانات ەليمانوۆتىڭ بايانداماسىنا سۇيەنە وتىرىپ، 2025 جىلى كورشى ەلدەردىڭ بىرىنەن قازاقستاندىق بانكتىڭ كومەگىمەن 7 ترلن تەڭگەدەن (14 ملرد اقش دوللارى شاماسىندا) استام قارجىنىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە شىعارىلعانىن ايتقان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنە، قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە جانە قازاقستان ۇلتتىق بانكىنە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەگەن. وسى جاعدايدا قارجىلىق ءترانزيتتىڭ كوپميللياردتىق كولەمى جۇيەلىك تاۋەكەلدەردىڭ ايقىن ينديكاتورى رەتىندە كورىنەدى.

ەندەشە، التەرناتيۆتى باعىتتار ىزدەۋ كەرەك پە؟

ءيا، ىزدەۋ كەرەك، ءارى، بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەگە اينالۋدا. «ورتا ءدالىز» اسكەري قاقتىعىس ايماقتارى ارقىلى وتەتىن باعىتتارعا جانە شامادان تىس جۇكتەلگەن تەڭىز جولدارىنا بالاما رەتىندە ويلاستىرىلعان.  الايدا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قارجىلىق جانە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمى سىرتقى ىقپالعا (مىسالى، رەسەيگە) وسال كۇيىندە قالسا، بۇل جوبا تۇراقتى بولا المايدى. ەو ينۆەستورلارى مەن رەتتەۋشىلەرى ءۇشىن جۇكتىڭ جەتكىزىلۋ جىلدامدىعى عانا ەمەس، ەسەپ ايىرىسۋلاردىڭ اشىقتىعى، كاپيتالدىڭ شىعۋ تەگى جانە نەگىزگى جۇيەلەردىڭ تاۋەلسىزدىگى دە اسا ماڭىزدى.

قازاقستان ورتا ءدالىزدىڭ قارجىلىق ءارى لوگيستيكالىق تورابىن اتقارۋعا ەڭ باستى ۇمىتكەر رەتىندە وبەكتيۆتى تۇردە قاراستىرىلدى.

ەكونوميكالىق اۋقىم، دامىعان بانك جۇيەسى جانە ترانزيتتىك ورنالاسۋ قازاقستانعا ەلەۋلى ارتىقشىلىق بەردى. الايدا سوڭعى جىلدارى بىرقاتار «تاۋەلدىلىكتەر» (ارينە، ەڭ الدىمەن، رەسەيگە) جيناقتالىپ، ولار بىرتىندەپ باسقارىلاتىن تاۋەكەلدەردەن ستراتەگيالىق شەكتەۋلەرگە اينالا باستادى.

ماسەلە تەك ەنەرگەتيكا مەن مۇناي ترانزيتىندە عانا ەمەس، مۇندا قر ءالى دە رەسەيلىك مارشرۋتتار مەن جانار-جاعارماي جەتكىزىلىمدەرىنە تاۋەلدى. تسيفرلىق قۇرامداس بولىك تە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاقستاننىڭ ينتەرنەت-ترافيگىنىڭ ەداۋىر بولىگى رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەدى، بۇل ونى سۇزگىلەۋگە، باياۋلاتۋعا جانە تەحنيكالىق باقىلاۋعا وسال ەتەدى. ءىس جۇزىندە ەل ءالى كۇنگە دەيىن سولتۇستىك كورشىنى اينالىپ وتەتىن جاھاندىق جەلىلەرگە بالاما تولىققاندى شىعۋ جولىنا يە ەمەس، ال گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك فاكتورى بولىپ وتىر.

قارجى سالاسى بۇعان تاعى ءبىر كۇردەلى سۇراق قوسادى.

ءتارتىپ ورناتۋ جانە كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس ۇراندارىمەن قازاقستاندا بىرقاتار سالالاردا، سونىڭ ىشىندە قۇمار ويىندار مەن ءباس تىگۋ نارىعىندا، ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپكە الۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا، ارحيتەكتۋراسى ساراپشىلار مەن دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا، رەسەيلىك ورتالىقتاندىرىلعان ەسەپ جۇيەسى — تسۋپيس مودەلىن كوپ جاعىنان قايتالايتىن بىرىڭعاي ەسەپكە الۋ جۇيەسى (بەج) تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر.

رەسەيدەگى تسۋپيس جۇيەسى 2016 جىلدان بەرى بۋكمەكەرلىك نارىقتىڭ قارجى اعىندارىن شوعىرلاندىرىپ كەلەدى، ال 2021 جىلدان كەيىن ۋمار كرەمليوۆپەن بايلانىستى قۇرىلىمداردىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى. بۇل ەكوجۇيەنىڭ قارجىلىق سەرىكتەسى — حالىقارالىق قاتاڭ سانكتسيالار سالىنعان رەسەيدىڭ ءىرى بانكتەرىنىڭ ءبىرى ۆتب.

ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك ءدال وسى تاۋەكەلگە نازار اۋدارىپ، بەج-ءدى جاي عانا رەتتەۋشى قۇرال ەمەس، رەسەيلىك ءىزى بار جەكەمەنشىك كومپانيانىڭ اقشا مەن دەرەكتەر اعىندارىن باقىلاۋعا الۋ ىقتيمال ارناسى دەپ اتادى. 

قازاقستاندا «ەكىنشى سانكتسيالار قاۋپى» تۋرالى جاريا ەسكەرتۋلەرگە قاراماستان، بۇل جۇيە ەنگىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان تاۋەكەلدەر تەك نارىق وپەراتورلارىنا عانا ەمەس، ەسەپ ايىرىسۋلار وتەتىن بانكتەرگە دە جۇكتەلدى. ەۋروپالىق سانكتسيالىق رەجيمنىڭ قاتاڭداۋى جاعدايىندا مۇنداي بايلانىستاردىڭ بارلىعى اۆتوماتتى تۇردە حالىقارالىق رەتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارادى.

سۇر يمپورت ماسەلەسى دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. سىرتقى ساۋدا ستاتيستيكاسى قازاقستان ارقىلى رەسەيگە ەكسپورتتىق شەكتەۋلەرگە جاتاتىن تاۋارلاردىڭ — ەلەكترونيكا، كومپونەنتتەر، قوسارلى ماقساتتاعى جابدىقتاردىڭ — جەتكىزىلۋى جۇزدەگەن پايىزعا كۇرت ارتقانىن كورسەتەدى. فورمالدى تۇردە بۇل اعىندار قازاقستاندىق ەكسپورت نەمەسە ترانزيت رەتىندە راسىمدەلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ەلدى سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋدىڭ بۋفەرىنە اينالدىرادى. بۇل قارجى جۇيەسىنە قىسىمدى كۇشەيتىپ قانا قويماي، اشىقتىق نەگىزگى تالاپ بولىپ تابىلاتىن جاڭا لوگيستيكالىق باستامالارعا قر-دىڭ قاتىسۋىن دا قاۋىپكە تىگەدى.

قىرعىزستاننىڭ تاجىريبەسى 

رەسپۋبليكا دا سۇر يمپورت، كەدەندىك ستاتيستيكاداعى الشاقتىقتار، رەسەيلىك قارجىلىق جانە تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ ارەكەتتەرى سياقتى ۇقساس سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولدى. الايدا بىرقاتار جاعدايدا اناعۇرلىم ساق ءارى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان ولشەنگەن شەشىمدەر قابىلداندى. سانكتسياعا ۇشىراعان بانكتەرمەن بايلانىستى جەكەلەگەن تەتىكتەردى ينتەگراتسيالاۋدان باس تارتۋ، سونداي-اق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق وپەراتوردى ۇلتتىق مەنشىككە الۋ اقپاراتتىق جانە قارجىلىق قاۋىپسىزدىك مۇددەسىنەن تۋىنداعان قادامدار بولدى.

قىرعىزستاننىڭ جەكەلەگەن بانكتەرىنە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ ءوزى رەفورمالاردى ىسكە قوسقان سترەسس-تەست ءرولىن اتقاردى. بانك جۇيەسى ەو، ۇلىبريتانيا جانە اقش تالاپتارىنا ساي AML/CFT راسىمدەرىن جەدەل ەنگىزە باستادى، تۇپكىلىكتى بەنەفيتسيارلاردى تالداۋ مەن ترانسشەكارالىق تولەمدەردى باقىلاۋ كۇشەيتىلدى. قىسقا مەرزىمدە بۇل اۋىر سوققى بولعانىمەن، ءدال وسىنداي قادامدار سەنىم قالىپتاستىرادى.

جالپى ورتالىق ازيا ءۇشىن جاڭا شىندىق قالىپتاسىپ كەلەدى.

ورتا ءدالىز — بۇل تەك كولىك باعىتى عانا ەمەس، قارجىلىق جانە تسيفرلىق جەتىلگەندىككە جاسالاتىن ەمتيحان. سانكتسياعا ۇشىراعان قۇرىلىمدارمەن شاتىسقان سحەمالاردى «زاڭداستىرۋدى» جالعاستىرعان ەلدەر جاڭا ەكونوميكالىق ءتارتىپتىڭ شەتىندە قالۋ قاۋپىنە ۇشىرايدى.

بۇگىن  سۇر ترانزيتتەن تۇسەتىن قىسقامەرزىمدى پايدا مەن ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىق اراسىنداعى تاڭداۋ شەشۋشى مانگە يە.

ايماقتىڭ بولاشاق قۇرلىقتىق لوگيستيكا ارحيتەكتۋراسىنداعى ءرولى دە ءدال وسى تاڭداۋعا بايلانىستى بولماق.

Abai.kz