ساياسي-ەسسە

وسى سۇراقتان مىنانداي جاۋاپتار شىعىپ كەلدى. كونستيتۋتسيا ءاربىر ەلدىڭ بۇكىل زاڭىنىڭ نەگىزى ەكەنى اكسيوما. وندا، وسىنداي زاڭ-مەن زاڭسىزدىق جاساۋعا استە، بولمايدى.

سودان دا، ءبىز قازاق حالقى وسى «كونستيتۋتسيا» دەگەن حالىقارالىق تەرميندى «اتا زاڭ» دەپ، وتە ءدوپ اتادىق قوي. وندا «اتا زاڭ» ەڭ ءادىل، ەڭ شىنشىل، ەڭ ادال بولۋعا كەرەك.

بىزبەن تۋىستاس  بىرنەشە تاۋەلسىز ەلدەن مىسال كەلتىرەيىن: موڭعول ەلى «كونستيتۋتسيانى» «ۇندسەن حۋل» دەپ اتايدى. ماعىناسى «تامىر زاڭ، دىڭگەك زاڭ» دەگەنگە كەلەدى. ياعني، اعاشتىڭ تامىرىنان ءدىڭ مەن بۇتاقتىڭ جايىلاتىنىن مەڭزەپ تۇر، تامىر مىقتى بولسا، ءبارى مىقتى دەگەن ءسوز.

تۇركيا ەلى كونستيتۋتسيانى «انا ياسا» دەپ اتاپ، زاڭنىڭ ماقساتىن سول ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى قورعانىشى مەن ازاماتتارىنىڭ ازاتتىعىن پاش ەتكەن ەڭ ۇستەم ءماتىن، باسقا ماتىندەر تەك وسىنى قۇپتايتىن باعىنىشتى ماتىندەر، دەيدى. ارينە، بۇل بارلىق ەلدە سولاي بولۋعا ءتيىس ەكەنى انىق. بىزبەن تۋىس حالىق تۇرعىسىندا ولار «كونستيتۋتسيانى» «انا زاڭ» دەپ اتاعانى، ءبىزدىڭ «اتا زاڭ»-عا ۇقساپ تۇرعانى، «اتا-انا» ءسوزىنىڭ سونشا قۇرمەتىن كورسەتەدى.

باسىنداعى سۇراقتىڭ كەلەسى جاۋابى بىلايشا جالعاسادى. كونستيتۋتسيانى تاۋەلسىز ەلدەر عانا جازا الادى، بۇل دا اكسيوما. ال، تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز، ءوز شەكاراسى بار ەل ەكەنى ءمالىم. الەم تاريحىنا جانە قازىرگى كەزدە قاراپ وتىرساق بۇكىل شەكارالار ءتىل ارقىلى عانا سىزىلعان ءارى ەلدىڭ اتاۋى دا سول ەلدىڭ تىلىمەن اتالعان. فرانتسيا، يسپانيا، كورەيا.... فەدەراتسيا قۇرامىنداعى ەلدەر دە ءدال سونداي. رەسەيدە، التاي رەسپۋبليكاسى، تاتارستان، باشقۇرتستان، ياكۋتيا... قىتايدا تيبەت، ىشكى موڭعوليا، قازاق، ۇيعىر...

ولاي، بولسا ءدال قازىرگى كەزەڭدە قازاق ەلىندە رۋحاني-قوعامدىق قىزۋ تالقىعا تۇسكەن «كونستيتۋتسيانى تالقىلاۋ» دەگەن ماسەلەدە، ەڭ كوپ اۋىزعا الىنعان وسى قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى. قازاق ءتىلىن «اتا زاڭ» بويىنشا «مەملەكەتتىك ءتىل» دەپ، اتاي تۇرا ورىس ءتىلىن رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى دەۋ، كونستيتۋتسيا بويىنشا زاڭسىزدىق. ويتكەنى، ءبىز رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنان تىس موڭعوليا، كورەيا، جاپونيا سياقتى ەلمىز. (رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى ياكۋتيا، تاتارستان، التاي، تۋۆالار ءوز زاڭدارىندا وسىلاي جازسا، ولاردىكى زاڭدى)

ال، قازاق ەلى ءوز كونستيتۋتسياسىندا ولاي جازۋىنىڭ زاڭسىز بولاتىنى، ەلىمىزدەگى ورىس ەتنوسىنىڭ تاريحي جەر-سۋى جوق، قازاقستانداعى باسقا دياسپورا سەكىلدى ەل ىشىندە تەڭ قۇقىلى جەكە ازامات رەتىندە ءومىر سۇرەدى. ولاي بولسا، ەلىمىزدەگى باسقا ەتنوستاردان بولە جارىپ ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك تىلمەن تەڭ قۇقىلى ەتىپ قويۋ، زاڭسىزدىق بولماي نە بولادى؟!

ءارى، ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە وسىنداي باپ ارقىلى كەسىر كەلتىرۋ دە زاڭسىزدىق ەمەس پە؟!

ءيا، بيلىك باسىنداعى كوپتەگەن تۇلعالار اشىق تا، تۇسپالداپ تا ايتىپ جاتقان رەسەيدىڭ شوۆينيستىك پيعىلىن الداي تۇرۋ دەسەك، وندا قازاق ءتىلىمىزدى ۋاقىتشا ساياساتتىڭ ويىنشىعى بولدىرۋ دەگەن ءسوز.

وتكەن وتىز بەس جىلدىڭ ناتيجەسىندە، ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز ساياساتتىڭ ويىنشىعى بولدىرۋدىڭ اششى جەمىسىن تاتقانىمىزدى كورىپ وتىرعان جوقپىز با؟!

مەملەكەتتىك ءىس قاعازدارى 99 پايز ورىس تىلىندە بولدى، تاۋەلسىزدىك كەزەڭدە تۋعان اۋىلدان كەلگەن ورىسشا بىلمەيتىن جاستارىمىزدىڭ ءوزى وسىنىڭ كەسىرىنەن قالاي ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇستى سولاي ورىسشا سويلەي باستايدى، ولاردا ەش كىنا جوق، ءىس قاعازى مەن مەملەكەتتىك قىزمەت ورىندارى تۇگەل ورىسشا سويلەگەن سوڭ، ولار «اۆتوماتتى» تۇردە سولاي سويلەۋگە ءتيىس. جانە، ەلىمىزدەگى وزگە ءتىلدى ەتنوستار دا ءدال سولاي، ولاردىڭ دا ەش كىناسى جوق، رەسمي قولدانىستاعى ءتىل قاي ءتىل بولسا، كىم بولسا دا سول تىلدە سويلەي جونەلەدى عوي.

ودان دا وكىنىشتىسى، «مەملەكەتتىك ءتىل» دەگەن قاعاز قالپاعى بار قازاق ءتىلىن وسى ەلدە، بىرەۋگە سويلە دەسەڭ، ەڭ ازى كىنالى بولاسىڭ، ارى كەتسەڭ قىلمىسكەر بولىپ شىعا كەلەسىڭ. ويتكەنى، ءسىز زاڭ بويىنشا «مەملەكەتتىك تىلدە سويلەڭىز!» دەسە، الگى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن وتانداسىڭ «مەن رەسمي تىلدە سويلەپ تۇرمىن عوي، مەندە نە شارۋاڭ بار» دەپ، اۋىز جابادى.

مىنە، «اتا زاڭ» بويىنشا وسىنداي، زاڭسىزدىق جاساۋدىڭ سوڭى ەتنوسارالىق الاۋىزدىق تۋدىراتىن پالەلى فاكتورعا اينالعانىن حالىق كورىپ، كۋا بولىپ وتىر.

ەگەر، تۋ-باستا، توقسانىنشى جىلدىڭ باسىندا جوعارعى كەڭەستە شەراعاڭ شەرحان «ەي، حالايىق! جىلاندا عانا ايىر ءتىل بولادى، ەندى جىلان بولايىن دەدىڭدەر مە؟!» دەپ، زارلاپ تۇرعاندا «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل» دەپ،  اتا زاڭعا تاۋەكەلمەن جازىپ جىبەرگەندە، بۇگىنگىدەي ونبەيتىن داۋ بولماس ەدى، بالكىم. وسى وتىز بەس جىلدا ەلىمىزدەگى ورىستار دا، باسقالار دا قازاقشا سويلەپ ءجۇرۋى ءسوزسىز ەدى.

ال، قازاقستانداعى بۇكىل قازاق جۇرتى ورىسشا بىلەدى، سويلەپ ءجۇر، ء(تىپتى، موڭعوليادان كەلگەن مالشى قازاقتار دا تاعى باسقا ەلدەن كەلگەن قانداستار قازىر ورىسشا قارا-جاياۋ ەمەس), سوندا دەيمىن قازاقتىڭ ەلىندە جۇرگەن باسقا ەتنوستاردىڭ قازاقشا بىلمەۋى، سويلەمەۋى اتا زاڭعا سىيا ما؟ (ال، ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەيتىن قازاقتاردىڭ بولۋى جەكە ادامداردىڭ ساناسىزدىعى، نامىسسىزدىعى دەسەك تە، سول «رەسمي ءتىلدىڭ» سالقىنى ەكەنى ايدان انىق.

مىنە، قازاق ءتىلىن اتا زاڭ ارقىلى رەسمي تىلمەن جانشىپ، شەكتەۋ، زاڭ ارقىلى زاڭسىزدىق جاساۋ، دەلىنگەن تاقىرىپتاعى سۇراقتى بۇلتارتپاي دالەلدەپ تۇر.

كوپشىلىك قاۋىمنىڭ وسىلايشا دالەلمەن دە، ەموتسيامەن دە ايتىپ جاتقان پىكىرلەرى ءدال وسى «زاڭ اتىمەن زاڭسىزدىق جاساۋ» دەگەن ۋاجبەن تىكە كەلىپ توعىسادى.

ەگەر، وتىز بەس جىل بويعى «ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق ءتىلى مەن تەڭ» دەگەن اششى تاجىريبەنى ارى قاراي جالعاستىرار بولساق، ىشكى تاتۋلىق، اۋىزبىرلىكتى ەمەس الاۋىزدىقتى جالعاستىرعان بولامىز.

كوپشىلىكتىڭ تۇگەلگە جۋىق ءبىر پىكىرگە كەلىپ جاتقان ۇسىنىسى «قازاق ەلىندە ورىس ءتىلى جانە باسقا ەتنوستاردىڭ ءتىلى قوعامدا ەركىن قولدانىلادى» دەۋى بۇل زاڭدىلىق ءارى ادىلدىك.

اباي ماۋقاراۇلى

Abai.kz