پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ەكونوميكالىق باعىتىنا جاڭا سەرپىن بەرگەن ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل ساپاردى تەك ديپلوماتيالىق حاتتاما دەڭگەيىندەگى شارا ەمەس، ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق تراەكتورياسىن قايتا قالىپتاستىراتىن قادام دەپ باعالايتىن ساراپشىلاردىڭ ءبىرى — ساياساتتانۋشى جانەركە قايرات.

ونىڭ پىكىرىنشە، ساپار بارىسىندا وتكەن كەلىسسوزدەر مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن جاسالعان ۋاعدالاستىقتار قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ارحيتەكتۋراسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە Mars, Boeing, مەديتسينالىق سەرىكتەستىك بويىنشا جەتەكشى Mount Sinai, سونداي-اق قارجىلىق ينستيتۋتتار Ashmore Group جانە DFC سىندى ۇيىمدارمەن كەلىسسوزدەر — قازاقستانعا تەك ينۆەستيتسيا ەمەس، تەحنولوگيا، ءبىلىم بەرۋ، مەنەدجمەنت ستاندارتتارى جانە جوعارى ساپالى سەرۆيستىك حابتار قۇرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.

جانەركە قايرات اتاپ وتكەندەي، بۇل ساپار قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىندا «جەكەلەگەن جوبالاردان — جۇيەلىك ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە» ءوتۋ كەزەڭىن باستادى. سەكتورلارعا بولىنگەن ينۆەستيتسيالىق قۇبىرلار (investment pipeline), كەلىسىلگەن قارجىلاندىرۋ مەحانيزمدەرى، جوعارى قوسىلعان قۇندى وندىرىستەردى دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى جوبالار — ساپاردىڭ ەڭ باستى ناتيجەلەرى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسىنداي كەشەندى ۆيزيتتەر قازاقستاننىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارىنىڭ تيىمدىلىگىن حالىقارالىق ورتادا دالەلدەپ، ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىن ارتتىرادى. ەگەر كەلىسىلگەن جوبالار پراكتيكالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسسا، قازاقستان الداعى جىلدارى وڭىرلىك ەكونوميكالىق حابقا اينالىپ، جوعارى تەحنولوگيالى سەكتورلاردى دامىتۋدى ەداۋىر جەدەلدەتە الادى.

سۋرەت: سپيكەردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

— ءسىز قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اقش ساپارىنىڭ ناتيجەلەرىن قالاي باعالايسىز، اسىرەسە ءىرى كورپوراتسيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارىمەن جۇرگىزىلگەن ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالارعا باعىتتالعان كەلىسسوزدەر تۇرعىسىنان؟

— پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ اقش-قا ساپارىن تەك ساياسي پروتوكولدىق ءىس-شارا رەتىندە ەمەس، ەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان جۇيەلى قادام دەپ قاراستىرۋعا بولادى. ال  كەزدەسۋلەردىڭ ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن جانە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتۋى قازاقستاننىڭ جاھاندىق كاپيتال نارىعىنداعى پوزيتسياسىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان قادام دەۋگە بولادى. جالپى مۇنداي ساپارلار مەن كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ەڭ باستىسى ستراتەگيالىق سەكتورلار بويىنشا جوبالار ايقىندالىپ، ينۆەستيتسيالىق قۇبىرلار (investment pipeline) قالىپتاسىپ، قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى كەلىسىلىپ، ارى قاراي ۇزاق مەرزىمدى ارىپتەستىك ارحيتەكتۋراسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋىندايدى. وسى شارالار جۇزەگە اسقان جاعدايدا ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە قوسىلىپ، ۇلتتىق ەكونوميكا مەن ەڭبەك نارىعىندا ناقتى وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى.  مەنىڭ ويىمشا، وسى جولعى ساپار بارىسىندا ءدال وسىنداي ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ارحيتەكتۋراسى قالاندى دەۋگە نەگىز بار. ەگەر قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار پراكتيكالىق دەڭگەيدە ىسكە اسسا، وندا وندىرىستىك قۋاتتاردى كەڭەيتۋگە، جوعارى قوسىلعان قۇندى سەكتورلاردى دامىتۋعا، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە كاسىپورىنداردى تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بولادى.

— Mars كومپانياسىمەن 180 ملن دوللارلىق كەلىسىم جانە الاتاۋدا ءوندىرىستى ىسكە قوسۋ اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن تەرەڭ وڭدەۋدى كوزدەيدى. مۇنداي جوبالار قازاقستاننىڭ جوعارى قوسىلعان قۇندى وندىرىستەردى دامىتۋ كۋرسىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋ دەپ باعالاۋعا بولا ما؟

— اۋىل شارۋاشىلىعى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن الەۋەتى بار سالا. ەلدىڭ كەڭ جەر رەسۋرستارى، استىق جانە مال شارۋاشىلىعى بويىنشا تاريحي ماماندانۋى، گەوگرافيالىق ورنالاسۋى بۇل سەكتوردى ستراتەگيالىق باعىتقا اينالدىرادى. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. گەوساياسي تۇراقسىزدىق، جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ ءۇزىلۋى جاعدايىندا ىشكى ءوندىرىستىڭ ورنى ەرەكشە. الايدا ەڭبەك ونىمدىلىگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستان اقش-پەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ارتتا قالىپ وتىر.  سالىستىرمالى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اقش-تا ءبىر اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرىنە شاققانداعى جىلدىق ءونىم كولەمى 150 مىڭ دوللاردان اسسا، قازاقستاندا شامامەن 10مىڭ دوللار. بۇل ايىرماشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى تەحنولوگيالىق جابدىقتانۋ دەڭگەيى، اگرويننوۆاتسيالاردىڭ ەنگىزىلۋى، تسيفرلاندىرۋ، يرريگاتسيا جۇيەلەرى، زاماناۋي تەحنيكاسى مەن اگروبيزنەستى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى مودەلدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. وسى تۇرعىدان اقش كومپانيالارىمەن جانە قارجى ينستيتۋتتارىمەن ارىپتەستىك ەڭ الدىمەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن (اوك) تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. زاماناۋي وڭدەۋ جابدىقتارى، ساپا ستاندارتتارى، لوگيستيكالىق جۇيەلەر جانە اگروتەحنولوگيالار ەنگىزىلسە، بۇل جالپى سەكتورعا جاڭا سەرپىن بەرەدى، ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كەڭەيتەدى. سوندىقتان Mars كومپانياسىمەن 180 ملن دوللارلىق جوبا وسى تۇرعىدا ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەگەر ءوندىرىس جەرگىلىكتى شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋگە باعىتتالسا، بۇل تەك باستاپقى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋمەن شەكتەلمەي، قوسىلعان قۇنى جوعارى دايىن ءونىم شىعارۋعا كوشۋگە، شيكىزاتتى سىرتقا تومەن باعامەن ەكسپورتتاۋدان گورى، ىشكى وڭدەۋدى ۇلعايتۋ ارقىلى تابىستى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك، اتالعان جوبا قازاقستاننىڭ جوعارى قوسىلعان قۇندى وندىرىستەردى دامىتۋ ساياساتىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋ دەپ باعالاۋعا تولىق نەگىز بار.

— Ashmore Group جانە Mount Sinai كومپانيالارىمەن حالىقارالىق كلينيكا قۇرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر قازاقستاننىڭ مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جانە مەديتسينالىق ءتۋريزمدى كوتەرۋگە دەگەن تالپىنىسىن كورسەتەدى. مۇنى الەۋمەتتىك جانە تەحنولوگيالىق سەكتورلارعا ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنىڭ ارتۋى رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟

— راسىمەن Ashmore Group جانە Mount Sinai ۇيىمدارىمەن حالىقارالىق كلينيكا قۇرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر قازاقستاننىڭ مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جانە مەديتسينالىق ءتۋريزمدى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. جانە مۇنى الەۋمەتتىك جانە تەحنولوگيالىق سەكتورلارعا ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنىڭ ارتۋى رەتىندە قاراستىرۋعا نەگىز بار. سەبەبى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيانى، تۇراقتى اكىمشىلىك ورتانى جانە ساپالى كادرلىق الەۋەتتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى سالا. قازىرگى تاڭدا مەديتسينا الەم بويىنشا قارقىندى دامىپ كەلەدى، سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق دياگنوستيكا، گەنومدىق زەرتتەۋلەر، جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى شەشىمدەر كەڭىنەن ەنگىزىلۋدە. اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى الەۋمەتتىك، قارجىلىق جانە باسقارۋشىلىق تۇرعىدان بەلگىلى ءبىر داعدارىستارعا تاپ بولعانىمەن، تەحنولوگيالىق دامۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينا سالاسىندا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. Mount Sinai سياقتى بەدەلدى اكادەميالىق مەديتسينالىق ورتالىقپەن ىقتيمال سەرىكتەستىك قازاقستان مەديتسيناسى ءۇشىن وراسان زور مۇمكىندىك اشادى. سونىڭ ىشىندە زاماناۋي كلينيكالىق پروتوكولداردىڭ، ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ، عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ جانە باسقارۋ ستاندارتتارىنىڭ ترانسفەرى جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. قازاقستان مەديتسيناسى بىرقاتار باعىتتار بويىنشا قازىردىڭ وزىندە جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. اسىرەسە كارديولوگيا جانە نەيروحيرۋرگيا سالالارىندا كۇردەلى وپەراتسيالار تابىستى جۇرگىزىلۋدە، زاماناۋي ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ساۋلەلى تەراپيا، ونىڭ ىشىندە پروتون تەراپياسى بويىنشا قازاقستان وڭىردەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل  ەلىمىزدە مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ مەن كادرلىق الەۋەتتىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان بىرلەسكەن حالىقارالىق كلينيكا قۇرۋ ىشكى مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ قانا قويماي، مەديتسينالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىزى.

— اۆياتسيا سالاسىندا Boeing كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، ونىڭ ىشىندە Air Astana ءۇشىن Dreamliner ۇشاقتارىن جەتكىزۋ جانە شىمكەنتتە سەرۆيس ورتالىعىن اشۋ تالقىلاندى. مۇنداي جوبالار قازاقستاننىڭ ترانسپورتتىق بايلانىسىن كۇشەيتىپ، ونى جاھاندىق نارىقتارعا ينتەگراتسيالاۋدا قانشالىقتى ماڭىزدى؟

— اۆياتسيا سالاسىنداعى Boeing كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ دە اسا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. Boeing  الەمدەگى جەتەكشى اۋە كەمەلەرىن وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى، ازاماتتىق اۆياتسيا نارىعىندا Airbus-پەن بىرگە جاھاندىق نەگىزگى ويىنشى. Air Astana ءۇشىن زاماناۋي Dreamliner ۇشاقتارىن جەتكىزۋ ماسەلەسىنىڭ تالقىلانۋى قازاقستاننىڭ الىس قاشىقتىقتاعى باعىتتارىن كەڭەيتۋگە، ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە اۋە تاسىمالىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال شىمكەنتتە تەحنيكالىق سەرۆيس ورتالىعىن اشۋ اۋە كەمەلەرىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ، جوندەۋ جانە كۇردەلى جاڭعىرتۋ بويىنشا ورتالىق ازياداعى جوعارى دەڭگەيدەگى قىزمەت كورسەتۋ حابىنا اينالۋ پەرسپەكتيۆاسىنا جول اشادى. بۇل البەتتە قازاقستاننىڭ جاھاندىق كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەگە ينتەگراتسيالانۋىن كۇشەيتەدى. جانە مۇنداي سەرۆيس ورتالىقتارى قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋعا جول اشادى. سەبەبى ولار تەك قازاقستاندىق اۋە كومپانيالارىنا عانا ەمەس، وزگە مەملەكەتتەردىڭ اۋە كەمەلەرىنە دە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتە الادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى ارتتىرىپ، قازاقستاندى وڭىرلىك اۆياتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بۇل سالا جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلەرمەن قاتار ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى تەحنيكالىق مامانداردى دا قاجەت ەتەدى. ياعني، ول ەڭبەك نارىعىندا ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى كاسىبي كادرلارعا سۇرانىس قالىپتاستىرىپ، ساپالى جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  دەمەك ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا، تەحنيكالىق قۇزىرەتتەردى ارتتىرۋعا جانە اۆياتسيا سالاسىنداعى قوسىمشا سەرۆيستىك باعىتتاردى كەڭەيتۋگە جاعداي جاسايدى.

— DFC وكىلدەرى قازاقستاندى ەۆرازياداعى نەگىزگى اقش سەرىكتەسى، اسىرەسە رەسۋرستاردى ءوندىرۋ جانە ترانسپورت ينفراقۇرىلىمى سالاسىندا دەپ اتاپ ءوتتى. مۇنداي باعالار قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ەكونوميكالىق سەرىكتەستىگىن نىعايتۋ مەن ساياساتىنىڭ بولجامدىلىعىن كورسەتەدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟

— DFC ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوبالاردى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن اقش ۇكىمەتىنىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان DFC وكىلدەرىنىڭ قازاقستاندى ەۋرازياداعى نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە اتاۋى راسىمەن ماڭىزدى ساياسي-ەكونوميكالىق سيگنال بولىپ تابىلادى. مۇنداي باعا قازاقستاننىڭ رەسۋرستىق الەۋەتىن عانا ەمەس، كولىك ينفراقۇرىلىمى مەن ترانزيتتىك باعىتتارداعى ءرولىن دە مويىنداۋ دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار DFC سياقتى ينستيتۋتتار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ الدىندا قۇقىقتىق ورتاعا، رەتتەۋ تۇراقتىلىعىنا جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزەدى. سوندىقتان بۇل مالىمدەمەنى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بولجامدىلىعى مەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

— UNCTAD مالىمەتتەرى بويىنشا، قازاقستان وڭىردە جيناقتالعان شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار بويىنشا (شامامەن 151 ملرد دوللار) كوشباسشى بولىپ وتىر. ۆيزيت ناتيجەلەرىن ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات پەن جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن قوسىمشا دالەلدەيتىن فاكتور دەپ قاراستىرۋعا بولا ما؟

— بۇل كورسەتكىش ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كاپيتال تارتۋ قابىلەتىن، ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن سيپاتتايدى. جيناقتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى  ءبىر رەتتىك قارجى اعىنى ەمەس، كوپتەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان سەنىم مەن ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدىڭ ناتيجەسى.

سونىمەن قاتار سوڭعى ساپار اياسىندا جاڭا جوبالار مەن ناقتى كەلىسسوزدەر باستاۋ الىپ جاتىر، دەمەك جۇرگىزىلىپ جاتقان ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار مەن ينۆەستيتسيالىق ساياسات تيىمدىلىگىن  دالەلدەۋدە. جالپى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ، ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ، سوت جانە اربيتراج جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى  ءىرى حالىقارالىق ويىنشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن نەگىزگى فاكتورلار بولىپ ەسەپتەلەدى. جانە سوڭعى جىلدارى قازاقستار بۇل ماسەلەلەردى قولعا الۋدا.

سونىمەن قاتار، قازاقستان ەكونوميكا كولەمى بويىنشا ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى نارىق سانالادى. ءجىو كولەمى مەن جان باسىنا شاققانداعى تابىس دەڭگەيى تۇرعىسىنان دا ەل ايماقتا الدىڭعى ورىندا. ادامي كاپيتال ساپاسى، جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى، تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك كادرلاردىڭ بولۋى  ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى ارتىقشىلىعىمىز دەۋگە بولادى.

وسى تۇرعىدان العاندا، حالىقارالىق كومپانيالار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستانعا قىزىعۋشىلىعى ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ مويىندالۋى دەپ باعالاۋعا بولادى. ەگەر باستالعان كەلىسسوزدەر ناقتى ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەرگە ۇلاسسا، بۇل قازاقستاننىڭ وڭىرلىك كوشباسشىلىق پوزيتسياسىن ودان ءارى نىعايتىپ، تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە نەگىز بولا الادى.

Abai.kz