وربۇلاق شايقاسى...
ي.ە. فيشەردىڭ «ءسىبىر تاريحى» ەڭبەگىندە سيپاتتالعان وربۇلاق شايقاسى (1643 جىل) — قازاق-جوڭعار سوعىستارىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ جارقىن بەتتەردىڭ ءبىرى.
بۇل شايقاس اسكەري تاكتيكا مەن ستراتەگيانىڭ دالالىق سوعىس ونەرىندەگى وزىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
فيشەردىڭ جازبالارىنا سۇيەنە وتىرىپ، شايقاستىڭ نەگىزگى دەتالدارىن كەلەسىدەي توپتاستىرۋعا بولادى:
- كۇشتەردىڭ اراسالماعى
بۇل شايقاس از عانا قولدىڭ ۇلكەن ارميانى جەڭۋىنىڭ كلاسسيكالىق مىسالى:
- جوڭعار حاندىعى
باتىر قونتايشى باستاعان 50 000 جاۋىنگەر.
- قازاق حاندىعى
جاڭگىر سۇلتاننىڭ (فيشەر ونى يانگير دەپ اتايدى) تىكەلەي قول استىندا نەبارى 600 جاۋىنگەر بولدى. كەيىنىرەك كومەككە سامارقان بيلەۋشىسى ءجالاڭتوس ءباھادۇر باستاعان 20 000 اسكەر جەتتى.
- «ور قازۋ» تاكتيكاسى
جاڭگىر سۇلتان كوشپەلىلەر ءۇشىن وتە سيرەك كەزدەسەتىن، بىراق تاۋلى جەرگە قولايلى قورعانىس تاكتيكاسىن تاڭدادى:
- شايقاس جوڭعار الاتاۋىنىڭ تار شاتقالىندا (وربۇلاق وزەنىنىڭ ماڭى) ءوتتى. مۇنداي جەردە جوڭعارلاردىڭ قالىڭ قولى جايىلىپ شابۋىل جاساي المادى.
- 600 ساربازدىڭ 300-ءى تاۋ وتكەلىندە تەرەڭ ور قازىپ، ونى تاستارمەن بەكىتىپ، ىشىنە بەكىندى. ولار جاۋدىڭ نەگىزگى سوققىسىن قابىلدادى.
- جاڭگىر سۇلتان باستاعان قالعان 300 سارباز تاۋدىڭ تاساسىندا جاسىرىنىپ، جوڭعارلار ورداعىلارمەن شايقاسىپ جاتقاندا، ولاردىڭ تۋ سىرتىنان سوققى بەرۋدى جوسپارلادى.
- وتتى قارۋدىڭ ءرولى
فيشەر قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ بىلتەلى مىلتىقتاردى شەبەر پايدالانعانىن ەرەكشە اتايدى:
- جوڭعارلار تار جەردە ورداعى بەكىنىسكە جاقىنداعاندا، قازاقتار ولاردى مىلتىقپەن اتقىلادى.
- بۇل سول زامانداعى اتتى اسكەر ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي جانە ۇلكەن شىعىن اكەلەتىن تاكتيكا بولدى.
- شايقاستىڭ بارىسى مەن ناتيجەسى
- ءبىرىنشى كەزەڭ
جوڭعارلار قازاقتاردىڭ بەكىنىسىن الۋعا تىرىسقانىمەن، وق استىندا قالىپ، بەتتەرى قايتتى. وسى كەزدە جاڭگىردىڭ جاسىرىن توبى سىرتتان شابۋىلدادى. فيشەردىڭ دەرەگى بويىنشا، جوڭعارلار شايقاستىڭ العاشقى ساعاتتارىندا-اق 10 000-عا جۋىق ادامىنان ايىرىلعان.
- ەكىنشى كەزەڭ
شايقاس قىزىپ جاتقان تۇستا كومەككە ءجالاڭتوس ءباھادۇر كەلدى. جاڭا كۇشتىڭ قوسىلعانىن كورگەن باتىر قونتايشى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى.
- ناتيجەسىندە قازاقتار ءوز جەرىن قورعاپ قالدى، ال بۇل جەڭىس جوڭعار حاندىعىنىڭ ىشكەرىلەي ەنۋىن ونداعان جىلدارعا توقتاتتى.
- فيشەردىڭ باعاسى
ي.ە. فيشەر جاڭگىر سۇلتاننىڭ اسكەري تالانتىن جوعارى باعالاعان. ول كوشپەلىلەردىڭ تەك اشىق دالادا شابۋىلداپ قانا قويماي، جەر بەدەرىن پايدالانۋدى جانە ينجەنەرلىك قورعانىس (ور قازۋ) جۇمىستارىن جەتىك مەڭگەرگەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ بەردى.
فيشەردىڭ ەڭبەگىندە ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ اسكەري كۇش-قۋاتى مەن بەدەلى ەرەكشە اتاپ وتىلەدى.
Abai.kz
