«حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنداعى كوپىر – ءماسليحات» دەپ ەسەپتەيمىن»، – دەيدى بوراش ارداق راببيمۇلى, ماڭعىستاۋ وبلىسى, بەينەۋ اۋدانىنىڭ ءماسليحات دەپۋتاتى. ول ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, اۋداندىق دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى تەك قانا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋ, پارتيالاردىڭ كۇشەيۋى جانە دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىنا جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە توقتالدى. سونىمەن قاتار دەپۋتات ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى, ەكونوميكالىق دامۋى جانە حالىق اراسىنداعى بىرلىكتىڭ ماڭىزى تۋرالى پىكىرىن دە ءبىلدىردى.

- پرەزيدەنت قازاقستاندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالانى تەرەڭ جاڭعىرتۋ باستالعانىن مالىمدەدى. بۇل ۇدەرىستە ماسليحاتتارعا ەرەكشە ميسسيا جۇكتەلىپ وتىر. وسى تۇرعىدا قانداي نەگىزگى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت?

- ماسليحاتتارعا ەندى ناقتى ەرەكشە جۇكتەلىپ وتىرعان ميسسيا – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ماسەلەلەرىن، ياعني ونىڭ قالاۋىن اتقارۋشى بيلىكتىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن بايلانىستىرۋ. ەڭ باستى ماسەلە وسى بولاتىن شىعار دەپ وتىرمىن. قازىر بارلىق وڭىردە دە سولاي شىعار. جالپى، كىشكەنە قارجى جاعىنان ماسەلە بار: ارتىق قارجى جوق. سوندىقتان ءبىز وسى جەردە ەرەكشە، كادىمگى ۇقىپتى جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. حالىقتىڭ ناقتى سۇرانىسىن ءبىلۋىمىز كەرەك، سونى سۋىرىپ الىپ، مەملەكەتتىڭ اتقارۋشى بيلىگىنىڭ مۇمكىندىگىنە قاراپ، ءدال سول ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك.

بۇرىنعىداي جالپىلاما كۇيدە ەمەس، ءار ءوڭىردىڭ قانداي ناقتى قاجەتتىلىكتەرى بار – سول باعىتتارعا جۇمىس جاساۋ كەرەك. سەبەبى قارجى كوبىرەك بولعان كەزدە ءارتۇرلى ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەردى دە شەشە بەرۋگە بولادى، كەيدە سولاي جاساۋعا بولاتىن ەدى. ال ەندى قارجى شەكتەۋلى ۋاقىتتاردا، مەنىڭشە، وسى ءبىر تىعىز بايلانىستى بۇرىنعىدان ءبىرشاما كۇشەيتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

حالىقتىڭ سۇرانىسىن جاساتۋ ءۇشىن، سول ارقىلى حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن ارتتىراتىن ورگان عوي نەگىزىندە. بىلاي ايتقاندا، كادىمگى حالىق پەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى كوپىر – ول جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەندى قارجى بولۋدە ماسەلەمىز سول: كىشكەنە ءماسليحاتتارعا كوبىرەك قۇزىرەت بەرسە ەكەن.

وبلىستان دا، استانادان دا قاراپ وتىرعان كەزدە: «مىنە، مىنا ءوڭىردىڭ دەپۋتاتتارى نەنى ءوزى ارقالاسا ەكەن، جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرى ارقالاپ، حالقىنا مىناۋ كەرەك دەپ كۇتىپ وتىر عوي، بەرەيىكشى»، – دەگەندەي. ايتپەسە ءبىز بەلگىلى ءبىر باعدارلامالارمەن عانا جۇمىس ىستەيمىز. تۋرا مەملەكەتتىك باعدارلامالار جوعارىدان باستالادى دا، تەك ءدال سوعان عانا قارجى بولىنەدى. ول قارجىنى ناقتى باسقا سالالارعا بۇرا المايمىز. ءبىر باعدارلامامەن كەلگەن قاراجات تەك سوعان عانا ارنالىپ قالادى.

مەنىڭشە، بىزگە وسى ءماسليحاتتاردىڭ وسى ماسەلەنى كوتەرۋى كەرەك. ءار جەردىڭ جەرگىلىكتى ماسەلەسىنە قاراي، سول جەردىڭ ءماسليحاتى باعدارلامالاردىڭ ورنىن كىشكەنە اۋىستىرا السا ەكەن. ارينە، ول جينالىستار ارقىلى، مىسالى، قاۋىمداستىقتاردىڭ جينالىسى ارقىلى سۇرانىستارىن كورە وتىرىپ، سولاردىڭ ءبارىن قۇجاتتاستىرىپ وتىرىپ: «مىنە، ءبىز وسىنداي بىرنەشە جينالىس وتكىزدىك، بىزگە وسى زاتتىڭ ورنىنا وسى زاتتى جاساساق ەكەن»، – دەگەن ماعىنادا. وسىنداي باعىتتا جۇمىس جاساۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن.

- توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە، تابىس ەڭ الدىمەن سول تابىس تابىلعان وڭىرلەردىڭ دامۋىنا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ءسىز بۇل ۇستانىمدى قولدايسىز با؟ بۇل مىندەتتى ىسكە اسىرۋدا ماسليحاتتارعا قانداي ءرول جۇكتەلەدى؟

- ءيا، بۇل دا وتە كەرەمەت ۇسىنىس. جالپى، ءبىز مۇنى اۋەلدەن ايتىپ ءجۇر ەدىك. بىراق تابىسى از وڭىرلەر بار عوي، مىسالى اۋداندار. سولار رەنجۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. دەگەنمەن ونىڭ دا ءبىر جاقسى شەشىمى بار. مىسالى، ءوندىرىستى الايىق. ۇلكەن كومپانيالار بار عوي، مىسالى مۇناي كومپانيالارى. ءوندىرىسى ءبىر اۋداندا ورنالاسقان، بىراق ءوفيسى وبلىس ورتالىعىندا نەمەسە استانادا وتىرادى. سونىڭ سالدارىنان سالىقتارىنىڭ ءبارى سول جاققا كەتىپ قالىپ تۇر.

ەندى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز – سول كومپانيالار ءبىزدىڭ اۋداندا ءبىر مەكەمەسىنىڭ فيليالىن نەمەسە ءبىر بولىمشەسىن تىركەسە. سوسىن سول وندىرىسكە بايلانىستى سالىقتارىن وسى جەرگە تولەسە. مىسالى، كولىكتەردىڭ سالىقتارى، بولماسا قىزمەتكەرلەردىڭ سالىقتارى دەگەن سياقتى. ەگەر سولاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن بولسا، تابىس تاۋىپ وتىرعان جەرىنە تولەيتىن سالىق كولەمى دە كوبىرەك بولادى.ايتپەسە، جاڭاعى ايتقانداي، جۇمىسى دا، ءوندىرىسى دە وڭىرلەردە، اۋدانداردا ورنالاسقان، بىراق سالىعى باسقا جاققا كەتىپ قالىپ وتىر. ال وندىرىستەن تۋىندايتىن زياندار، ەكولوگيالىق اسەرلەردىڭ ءبارى سول جەرگە تيەدى. بىراق سالىعى باسقا جاققا كەتىپ جاتىر.

سوندىقتان ونىڭ شەشىمى – تابىس تاپقان جەرىنە مەكەمەسىن تىركەۋ دەپ ويلايمىن. سونىڭ ءوزى كوپ تابىس الىپ كەلەدى. سوسىن سونىڭ ەسەبىنەن اۋداننىڭ بيۋدجەتى كوبەيەدى. بيۋدجەت كوبەيگەننىڭ ارقاسىندا بىزگە قوسىمشا جاڭا جۇمىستار جاساۋعا مۇمكىندىك اشىلادى.

- مەملەكەت باسشىسى جەرگىلىكتى بيلىك جۇيەسىندە ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى. وسى ماسەلەگە قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ پرەزيدەنت اتاپ وتكەن باعىتتاردىڭ قايسىسىن ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟

- جالپى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا پىكىرىمدى ايتاتىن بولسام، ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتى جوعارى عوي. بىلاي قاراساق، بيۋدجەتتى بەكىتەتىن دە – سول. بىراق بۇل جەردە ءبىر ماسەلە بار: بىزگە اتقارۋشى بيلىكتىڭ الدىمەن وڭ قورىتىندىسى كەرەك. مىسالى، بيۋدجەتتىڭ شىعىندارىن كوبەيتۋ كەرەك بولسا نەمەسە كىرىس جاعىن وزگەرتۋ قاجەت بولسا، وعان اتقارۋشى بيلىكتىڭ وڭ شەشىمى كەرەك دەگەن تالاپ بار. ياعني بۇل ماسەلە بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى بار ما، جوق پا دەگەنگە كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر بيۋدجەتتىڭ كۇشى جەتپەسە، ءماسليحات قانشا مىقتى بولسا دا ول ماسەلەنى جۇزەگە اسىرا المايدى. سوندىقتان بارلىق ماسەلە قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر قارجى كوبىرەك بولىنەتىن مۇمكىندىك بولسا، ءماسليحات تا سوعۇرلىم كۇشتىرەك بولادى عوي.

مەنىڭ ايتقىم كەلەتىن، بۇرىننان ايتىپ جۇرگەن ۇسىنىستارىمنىڭ ءبىرى – مىسالى ءبىر اۋداندا، ءبىزدىڭ اۋداندا ون ءتورت دەپۋتات بار. سول ون ءتورت دەپۋتاتتىڭ ارقايسىسىنا مينيمالدى ءبىر سۋمما بەرىلسە. مىسالى، ءوزىنىڭ وكرۋگى بويىنشا جاقسى اۋداندار ءۇشىن ون ميلليون بولسىن، مۇمكىن جيىرما ميلليون بولسىن. ەگەر سونداي قارجى بولىنسە جانە سوعان ءوزى جۇمىس جاساي السا، جۇمىس جاساتا السا. ارينە، ءبارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى، زاڭدى تۇردە جۇزەگە اسادى. بىراق ناقتى سول دەپۋتات ءوز وكرۋگى بويىنشا شەشىم قابىلداي السا. مىسالى، وسى كوشەگە بالالار وينايتىن الاڭ سالۋ كەرەك، مىنا كوشەگە تروتۋار كەرەك، تاعى ءبىر كوشەگە ايالداما كەرەك دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى ناقتى ءبولىپ شەشە السا. وسىنداي ءبىر قۇزىرەت بولسا، وتە جاقسى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سايلاۋشىلار الدىندا ۋادە بەرەتىن دە – سول دەپۋتات. ەرتەڭ سول ۋادەنى ورىنداۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل دەپۋتاتتىڭ دا ابىرويىن وسىرەدى، حالىقتىڭ وعان دەگەن سەنىمىن كۇشەيتەدى. ەگەر وسى ماسەلەنى جۇزەگە اسىرساق، دەپۋتاتتاردىڭ قۇزىرەتى دە ءبىرشاما كۇشەيەتىن ەدى دەپ ويلايمىن. مىسالى، ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز: ەگەر مەن جىلىنا ون ميلليون نەمەسە جيىرما ميلليون تەڭگەنى، اۋداندىق دەپۋتات دەڭگەيىندە ايتىپ وتىرمىن عوي، ءوز وكرۋگىمە بولە السام، وندا ناقتى ۋادە بەرە الامىن. مىسالى، وسى كوشەگە مىناداي جۇمىس جاسايمىن، انا كوشەگە بىلاي ىستەيمىن دەگەن سياقتى. ياعني سول دەپۋتات ءوز وكرۋگىندەگى ماسەلەلەردى ناقتى شەشۋى كەرەك. سوندا كەرەمەت بولار ەدى. ايتپەسە كەيدە مىقتى دەپۋتات ءوز كوتەرگەن ماسەلەسىنە قاراي كوبىرەك قارجى تارتىپ كەتەدى، ال السىزدەۋ دەپۋتاتتار ءسال قالىپ قويادى. وسىنداي جاعدايلار بار. سوندىقتان سول جاعىن ءبىر رەتتەسە دەگەن ۇسىنىسىم بار.

- پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، وڭىرلەردىڭ دامۋى، حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى جانە بيلىككە دەگەن سەنىمنىڭ نىعايۋى تىكەلەي ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. بۇل جونىندە ءسىز نە ويلايسىز؟

- جالپى بۇل تۇجىرىممەن دە كەلىسەمىن، وتە دۇرىس. جالپى وڭىرلەردىڭ دامۋى، حالىقتىڭ سەنىمىنىڭ ارتۋى – سول حالىقپەن تىكەلەي، كۇندەلىكتى ولاردىڭ اراسىندا جۇمىس جاساپ وتىرعان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا بايلانىستى عوي. اسىرەسە سونىڭ ىشىندە اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا بايلانىستى سياقتى. سەبەبى ولاردىڭ سانى كوپ، ياعني كوبىرەك سالانىڭ، كوبىرەك ورتانىڭ مۇددەسىن ايتادى، ەستيدى. مىسالى، وبلىسقا دەپۋتات بولۋ ءۇشىن ءبىر اۋداننان ەكى دەپۋتات باراتىن بولسا، جەتپىس مىڭ حالقى بار اۋداندىق ءماسليحاتتا سول جەتپىس مىڭ حالىققا، مىسالى، ون ءتورت دەپۋتات بار. ياعني ون ءتورت دەپۋتاتتىڭ نەگىزگى جۇمىستارى باسقا عوي، وزدەرىنىڭ كاسىپتەرى بار، وندىرىستەردە جۇمىس جاسايدى. ءار سالانىڭ ادامدارى بولعاننان كەيىن ءار سالانىڭ ماسەلەسى جان-جاقتى كوتەرىلەدى. سولار ۇسىنىلادى، سولاردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلەدى، سولاردىڭ اراسىندا سەنىمگە يە بولادى. ال جاڭاعى ايتقانداي، جەتپىس مىڭ حالىقتىڭ مۇددەسىن كەيدە ەكى ادام تولىق بىلدىرە الماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى كوبىرەك حالىقتىڭ مۇددەسىن ءبىلدىرەدى دەپ ايتقىم كەلەدى. ارينە، وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ماڭىزى از دەپ تۇرعان جوقپىن. ونىڭ دا ءوز ۇلەسى بار. ويتكەنى ەڭ ءبىرىنشى قارجى وبلىستان بولىنەدى عوي، سودان كەيىن جەرگىلىكتى بولىكتەرگە، ودان كەيىن اۋدانعا ءتۇسىپ بارىپ وزگەرەدى. سوندىقتان وبلىستىڭ دا ءرولى ماڭىزدى. دەگەنمەن، مەن ءوزىم اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى بولعاندىقتان شىعار، جالپى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىن كىشكەنە كوبىرەك جۇمىسقا تارتۋ كەرەك سياقتى. ولاردىڭ ايتقان ۇسىنىستارىن كوبىرەك ەسكەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. سول كەزدە ولارعا دەگەن سەنىم دە ارتادى. ياعني، بىلاي قاراعاندا بەس مىڭ ادامعا ءبىر دەپۋتاتتان كەلەدى. سوندىقتان ولارمەن ارالاسىپ تۇرۋعا بولادى، حالىقتىڭ مۇددەسىن تولىق بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بار. وسىعان بايلانىستى اۋداندىق دەپۋتاتتاردىڭ ماڭىزى وتە زور دەپ ويلايمىن. سوعان كوبىرەك ءمان بەرسە ەكەن دەگەن ۇسىنىسىم بار.

- مەملەكەت باسشىسى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت رەتىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق سالاسىنا وزىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتتى ەنگىزۋدى اتادى. بۇل ەلگە قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەدى؟ سونىمەن قاتار، قازىرگى تاڭدا دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبي دەڭگەيى مەن تسيفرلىق قۇزىرەتتەرىن قالاي باعالايسىز؟

- بۇعان ەندى وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ، جاساندى ينتەللەكتتى پايدالانۋ – قازىرگى ۋاقىتتىڭ، زاماننىڭ تالابى دەپ ويلايمىن. بۇنسىز ءبىز ەشقايدا كەتە المايمىز، بۇل قاجەت. اسىرەسە ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسىنا قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى بىزدە دەپۋتاتتار قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس جاسايدى عوي. سوندىقتان ولاردىڭ وزدەرىنىڭ نەگىزگى جۇمىستارى بار، نەگىزگى ۋاقىتتارىن دا سول جۇمىسىنا بولەدى. سول سەبەپتى قوعامدىق جۇمىسپەن كەيدە ءبىر قاتتى اينالىسا المايدى، تەك ناق ءوزىنىڭ سالاسى بولماسا. ال جالپى ماسەلەلەر بويىنشا كەيبىر نارسەلەردى بىلمەي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسىنداي جاساندى ينتەللەكت كومەكشىسى وتە قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى فورۋمدا وسى ماسەلەنى ءبىر ءىليا سەرگەەۆيچ دەگەن دەپۋتات ايتتى. قاي وڭىردەن ەكەنىن ناقتى ۇمىتىپ قالدىم، قوستانايدىكى مە الدە پاۆلوداردىكى مە، پاۆلودار بولۋى كەرەك. سول ءوڭىردىڭ ءماسليحات توراعاسى جاقسى ايتتى: جاساندى ينتەللەكت كومەكشىسى كەرەك دەپ.

ويتكەنى دەپۋتات ءوزىنىڭ سالاسىن جاقسى بىلەدى، بىراق باسقا سالالاردى تولىق بىلمەۋى مۇمكىن. ال حالىقتان كەلىپ تۇسەتىن سۇراقتار نەگىزىنەن ءبىر ءتيپتى، بىردەي سۇراقتار بولادى عوي. سولاردىڭ جاۋاپتارىن رەتتەپ وتىرۋ كەرەك. مىسالى، ناقتى زاڭدارعا سۇيەنە وتىرىپ، الدىن الا جاۋاپتارىن دايىنداپ قويۋعا بولادى. نەمەسە سول دەپۋتاتقا دايىنداپ بەرەتىندەي ءبىر پلاتفورما بولسا، دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسى ءبىرشاما جەڭىلدەر ەدى. بۇل وتە دۇرىس دەپ ويلايمىن. سەبەبى دەپۋتاتتار قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس جاسايتىن بولعاندىقتان، وسىنداي ءبىر كومەك بولعانى وتە ورىندى. جانە بۇل جاقىن ۋاقىتتا ىسكە اسادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى قازىر بارلىق سالادا سولاي بولىپ جاتىر، بارلىق جەرگە وزىق تەحنولوگيالار كىرىپ جاتىر. بۇدان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. سوندىقتان ونى دۇرىس پايدالانىپ، ءوز يگىلىگىمىزگە قولدانۋىمىز كەرەك.

- رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىندا جاڭا ءبىر پالاتالى پارلامەنت دەپۋتاتتارى پروپورتسيونالدى پرينتسيپ بويىنشا سايلاناتىنى قاراستىرىلعانىن قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ ءوتتى. بۇل باستاماعا ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟

- پارتيالار تۋرالى ايتاتىن بولساق، بۇل پارتيالاردى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ۇسىنىلعان شەشىم دەپ ويلايمىن. سەبەبى قازاقتا «جالعىزدىڭ شاڭى شىقپاس، جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەگەن ءسوز بار عوي. جالعىز ءجۇرىپ ءبىر ماسەلەلەردى شەشۋ قيىنىراق بولادى. سوندىقتان پارتيا ارقىلى بىرىگىپ، ماسەلەلەردى كوتەرسە، ول الدەقايدا ءوتىمدىرەك ءارى كاسىبيلىرەك بولادى. ياعني ءبارى ءبىر عانا ادامعا بايلانىپ قالمايدى، جان-جاقتى كوزقاراس بولادى، كۇش تە كوبەيەدى، ءار جەردەگى فيليالدار ارقىلى قولداۋ تابادى. جالپى پارتيالار كوپ بولعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. پارتيالار كوپ بولىپ، بەلسەندى بولىپ، ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەستىكتە وسسە – بۇل دا جاقسى. مىسالى، وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە قاراساق، ولاردىڭ كوبىندە پارتيالار وتە كۇشتى. سول پارتيالاردىڭ ىشىنەن مىقتى كادرلار ىرىكتەلىپ شىعادى. قاجەت بولعان جاعدايدا پارتيا ىشىندە اۋىسۋلار دا بولىپ تۇرادى. سوندىقتان پارتيانىڭ ءوزىنىڭ ارتىقشىلىقتارى بار.

ال جەرگىلىكتى دەڭگەيدە، مىسالى وبلىستىق نەمەسە اۋداندىق ءماسليحاتتاردا، جەكە ادامدار دا ماجوريتارلىق جۇيە ارقىلى، ءبىر مانداتتى وكرۋگ ارقىلى سايلانا بەرەدى. ول جەردە جەكە كانديداتتاردىڭ مۇمكىندىگى بار. ويتكەنى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى وكرۋگتەردىڭ اۋقىمى سالىستىرمالى تۇردە كىشىرەك. ال ۇلكەن دەڭگەيدەگى جۇمىستاردا، ياعني رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە، كاسىبيلىك قاجەت دەپ ويلايمىن. پارلامەنت – زاڭ شىعاراتىن ورگان عوي، سوندىقتان ول جەردە كاسىبي جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى. شىنىن ايتقاندا، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءبىر ادامنىڭ جەكە ءوزى كەلىپ، ۇلكەن ماسەلەلەردى شەشۋى قيىنىراق. ال پارتيا بولىپ كەلسە، ونى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى جوعارى بولادى. ۇلكەن پارتيا بولسا – ۇلكەن جۇمىستاردى اتقارا الادى، كىشى پارتيا بولسا دا بەلگىلى ءبىر باعىتتاعى ماسەلەلەردى كوتەرە الادى. سوندىقتان بۇل شەشىم پارتيالاردى كۇشەيتۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىرعان قادام دەپ ويلايمىن. ءوز باسىم بۇل ۇسىنىستى دۇرىس دەپ سانايمىن. پارتيا ارقىلى كەلگەن جۇيەنىڭ دە ارتىقشىلىقتارى بار.

- پرەزيدەنت رەفەرەندۋمدا ازاماتتار ۇسىنىلعان نەگىزگى زاڭ جوباسىن قولداسا، ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرايتىنىن ايتتى. جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلگە كوشۋ تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ بۇل جۇيە پروپورتسيونالدى جانە ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەلەرىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قالاي قامتاماسىز ەتەدى؟

- ەندى تەپە-تەڭدىك بالانسى بۇزىلمايدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى ماجىلىسكە ەندى ءماسليحاتتار قاتىسىپ وتىر عوي. ال پروپورتسيونال جۇيە جاڭاعى ايتقانداي تەك قانا پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى سايلانۋعا قاتىستى بولادى. ال وبلىستىق ءماسليحاتتا ەلۋگە ەلۋ بولۋى مۇمكىن دەپ ويلاپ وتىرمىن. ال اۋدان دەڭگەيىندە قازىرگىدەي ءجۇز پايىز ماجوريتارلىق جۇيە بولعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. سەبەبى اۋدان – كىشى بىرلىك قوي. كىشى بىرلىك بولعاننان كەيىن ازعانتاي حالىقتىڭ ىشىندە ناقتى سايلاپ، ادامدى تانۋعا مۇمكىندىك كوبىرەك بولادى.

ال ەندى وبلىس سياقتى ۇلكەن دەڭگەيدە ءبىر ادام سايلاناتىن بولسا، قازىرگىدەي ماجوريتارلىق جۇيەمەن، وندا ول ادامدى بۇكىل وبلىس تولىق تانۋى قيىنداۋ بولادى. ارينە، اتى-ءجونىن سىرتتاي تانىعانمەن، شىن مانىندە ءبارى بىردەي جاقسى بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان ونداي جاعدايدا پارتيا ارقىلى جىبەرىپ، پارتيا ءوزىنىڭ ەڭ مىقتىسىن ىرىكتەپ ۇسىنعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. ال اۋدان دەڭگەيىندە جاعداي باسقاشا. مىسالى، بەس مىڭ ادامعا ءبىر دەپۋتاتتان كەلەتىن بولسا، ول ادامدى حالىق جاقسى تانيدى. قانداي ادام ەكەنىن، نەمەن اينالىساتىنىن، قايدا جۇمىس ىستەيتىنىن، قانداي كاسىپپەن جۇرگەنىن – ءبارىن بىلۋگە مۇمكىندىك بار. ال بىرلىك ۇلكەيگەن سايىن، ياعني حالىق سانى كوبەيگەن سايىن، ناقتى ءبىر ادامدى جاقىننان تانىپ-ءبىلۋ قيىنداي تۇسەدى. سوندىقتان وسىنداي جۇيە تەپە-تەڭدىكتى ساقتايدى دەپ ويلايمىن: ءماسليحاتتار – ماجوريتارلىق جۇيە ارقىلى، ال ءماجىلىس – پروپورتسيونال جۇيە ارقىلى.

- قازاقستاننىڭ دامۋى مەن رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلۋى مۇمكىن قانداي وزگەرىستەردى ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟

- وسى جالپى وزگەرىستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرىنىڭ ءبىرى، اسىرەسە ءبىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىمىزدى كوتەرەتىن وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسياعا وزگەرىس تەك قانا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسۋى دەپ ويلايمىن. بۇل وتە دۇرىس. قازىرگى زاڭىمىز بويىنشا ونىڭ ەكى جولى بار عوي: ءبىرىنشىسى – پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا بەرۋ، ەكىنشىسى – رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋ. بىراق كونستيتۋتسيانى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا بەرىپ، سول ارقىلى وزگەرتە بەرۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن.

سەبەبى پارلامەنت – كونستيتۋتسيا شىعاراتىن ورگان ەمەس، ول زاڭ شىعاراتىن ورگان. ياعني ول كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيتىن زاڭداردى قابىلدايتىن ورگان نەگىزىندە. ال بۇكىل حالىقتىڭ تاعدىرىن، مەملەكەتتىڭ بۇكىل دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن نەگىزگى زاڭدى بۇكىل حالىق بولىپ قابىلداعانى دۇرىس. سوندىقتان كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەردىڭ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى – ەڭ ۇلكەن ءارى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇكىل حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ قۇزىرەتى دە بيىك بولادى. سونىمەن قاتار ونىڭ مىزعىماستىعى دا كۇشەيەدى. سەبەبى ونى ازعانتاي ادامنىڭ كەلىسىمىمەن وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى. سوندىقتان بۇل وتە دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن.

- پرەزيدەنت مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن ساياسي-ديپلوماتيالىق قۇرالداردى بارىنشا پايدالاناتىنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇنداي ۇستانىمى نەنى بىلدىرەدى دەپ ويلايسىز؟

- وزگەرىستەردىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ حالىقارالىق ارەنادا ابىرويىمىزدى كوتەرەتىن قادامداردىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسياعا ادۆوكاتتىق قىزمەتتىڭ ەنۋى دەپ ويلايمىن. ياعني قازىرگى كونستيتۋتسيامىزدا تەك سوت تورەلىگى مەن پروكۋراتۋرا عانا كورسەتىلگەن ەدى. ال ەندى سولارمەن ءبىر دەڭگەيدە ادۆوكاتتىق قىزمەت تە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلىپ وتىر.

بۇل – ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا وتە ماڭىزدى قادام، جاقسى ىلگەرىلەۋ دەپ سانايمىن. سەبەبى ادۆوكاتتىق قىزمەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە تانىلۋى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار جاڭا «مەيرامدى ەرەجەسى» دە ەنگىزىلىپ وتىر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندە وسىنداي نورمالار بار. سوندىقتان ونىڭ ءبىزدىڭ كونستيتۋتسياعا دا ەنگىزىلۋى – قۇپتارلىق ءىس. بۇل وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن نىعايتىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىمىزدى ارتتىرادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن.

- توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ باستى فاكتورلارى — بىرلىك پەن تۇراقتىلىق. بۇل فاكتورلاردىڭ ماڭىزى قانشالىقتى جوعارى؟

- ەندى جالپى مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ساياسي، ديپلوماتيالىق قۇرالداردى پايدالانۋ – وتە دۇرىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇل سول سالانىڭ كاسىبى، وسى باعىتتا مول تاجىريبەسى بار. ول جاعىنان بىزگە، قازاقشا ايتقاندا، پوۆەزلو. سەبەبى ول كىسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا جۇمىس جاساعان تاجىريبەسى بار. سول تاجىريبەسىنىڭ ءبارىن پايدالانىپ، مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن بار كۇشىن سالامىن دەپ وتىر عوي. بۇل وتە دۇرىس. جالپى ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى اسا ماڭىزدى. ءبىز بەيبىتشىلىك ساياساتىن ۇستانىپ، سول باعىتتا جۇمىس جاساي بەرۋىمىز كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي سىن ايتاتىنداي جاعداي جوق دەپ ويلايمىن. ءبىز شىعىستاعى كورشىلەرمەن دە، سولتۇستىكتەگى كورشىمىزبەن دە، باتىس ەلدەرىمەن دە، اقش-پەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا وتىرمىز. سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى الماعايىپ زاماندا تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇءرىپ وتىرمىز، قۇدايعا شۇكىر. ويتكەنى بىلەسىزدەر، تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەتتەرگە قاۋىپ تە كوپ بولادى. وسىنداي جاعدايدا دۇرىس شەشىم تاۋىپ، قيىننان قيىستىرىپ، تەپە-تەڭ ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانى – وتە دۇرىس. بۇل ونىڭ ساياسي كاسىبيلىگىنىڭ ناتيجەسى دەپ ويلايمىن. الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتاعى ساياسات جالعاسا بەرەدى دەپ سەنەمىن.

- پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ ءجىو كولەمى 306 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل — تمد ەلدەرى اراسىنداعى ەكىنشى كورسەتكىش جانە ايماقتاعى ەڭ جوعارى ناتيجە. قازاقستاننىڭ بيىل الەمدەگى ەڭ ءىرى 50 ەكونوميكانىڭ قاتارىنا ەنۋىنە قانداي فاكتورلار اسەر ەتتى دەپ ويلايسىز؟

- بىرلىك پەن تاتۋلىق – ءبىزدىڭ وسى كۇنگە دەيىن دامۋىمىزدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. ارقاشان وسى ماسەلەنى الدىڭعى كەزەككە قويىپ، بىرلىكتىڭ ارقاسىندا تىنىش زاماندا بىرقالىپتى دامىپ كەلدىك دەپ ايتۋعا بولادى. اسىرەسە مەملەكەتتىك ىستەردە پوپۋليزمگە بەرىلۋگە بولمايدى. بىرلىكتە، سابىرمەن، جۇيەلى تۇردە ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت.

ءبىز ءاردايىم تۇتاستىعىمىزدى، بىرلىگىمىزدى ويلاۋعا ءتيىسپىز. سەبەبى ءبىز ۇلانعايىر تەرريتوريادا تۇراتىن ازعانتاي حالىقپىز. ەگەر بىرلىك كەتىپ قالسا، قاۋىپتەر كوبەيە تۇسەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان حالىق سانى الپىس جەتپىس ميلليونعا جەتكەنشە دە، ودان كەيىن دە بىرلىكتە بولۋ – باستى پريوريتەت بولىپ قالۋى كەرەك. بىزدە بىرلىكتى بۇزۋعا جول جوق. جاڭا جوبادا دا بۇل جاقسى كورسەتىلگەن – كىرىسپەدە «ءبىز ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى» دەپ باستالادى. بۇل وتە كەرەمەت. قازىرگىشە «تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى» دەپ ەمەس، ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس حالىق ەكەنىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك، ءوزىمىزدى سولاي ساناۋىمىز قاجەت. باسقا ۇلت دەپ ەشكىمدى كەۋدەسىنەن يتەرمەي، ءاربىر ازاماتتى – كەڭ قۇقىلى، وزىمىزبەن تەڭ، وسى ەل ءۇشىن بارىن سالىپ ەڭبەك ەتەتىن ادام دەپ ساناۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى ءبىز ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسامىز. بۇل وتە دۇرىس جانە ماڭىزدى قادام دەپ ويلايمىن.

- مەملەكەت باستاماشى بولعان اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى جۇمىستاردى قالاي باعالايسىز؟

- ءيا، جالپى بۇل نارسە شەتەلگە شىققاندا ايقىن كورىنەدى. شەتەلدەن شىققان ادامعا، جاقىن نەمەسە الىس شەتەلدەرگە بارعاندا، ءبىزدىڭ جالپى ىشكى ءونىمىمىزدىڭ جوعارى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. كوشەدەن، كولىكتەردەن، سالىنعان ۇيلەردەن، ءتىپتى اۋىلدارىمىزعا دەيىن قاراساڭ، بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ وسكەنىنىڭ كوءرىنىسى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدە تىنىشتىق پەن بىرلىك بولعاندىقتان، تۇراقتىلىق بولعاندىقتان مۇمكىن بولدى. سول سەبەپتەن ءبىز بارىمىزدى ۇقىپتى پايدالانىپ، دامىتىپ وتىرمىز. قۇدايعا شۇكىر، قازاقتىڭ ۇلانعايىر جەرى، قويناۋى قازىناعا تولى. ونى رەتىمەن ۇيلەستىرىپ، ءوز پايدامىزعا جاراتۋ ارقىلى ىشكى ءونىمىمىز الدە دە ءوسىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار، ءبىز گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمىزدى ءتيىمدى پايدالانىپ، شىعىستى باتىسقا، سولتۇستىكتى وڭتۇستىككە بايلانىستىراتىن مۇمكىندىكتەرىمىز بار. سول مۇمكىندىكتەردى دە پايدالانعانىمىز ءجون. جالپى، قازاقستان مىقتى مەملەكەت بولىپ قالا بەرەدى دەپ ويلايمىن. باسىمىزدا بەيبىتشىلىك، زامانىمىز تىنىش بولعان جاعدايدا عانا تۇراقتىلىق ساقتالادى جانە ءبىز ءاردايىم وسە بەرەمىز دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. ول ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.

Abai.kz