الاتاۋ – كىمنىڭ قالاسى؟
قالا سالىنباي جاتىپ، بايبالامعا باسۋدىڭ قاجەتى جوق، ارينە. بىراق، كەش قالماس ءۇشىن سۇراق قويۋ ماڭىزدى.
ءيا، بۇل ەرەكشە جوبا: ارنايى زاڭ قابىلداندى. «بولارى بولىپ، بوياۋى ءسىڭدى» دەپ، قول سىلتەپ قويا سالۋعا دا بولاتىن ەدى. بىراق، ءدال وسىنداي كەزدە ۇندەمەي قالۋ – تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ باسى بولۋى مۇمكىن.
الاتاۋ – جاي عانا جاڭا قالا ەمەس. بۇل – قازاقستان ءۇشىن ەكسپەريمەنت: جاڭا قۇقىقتىق جۇيە، ەكونوميكالىق جانە باسقارۋ مودەلىن سىناۋ.
نەگە مۇنداي ەكسپەريمەنت قاجەت؟
كلاسسيكالىق مەملەكەتتىك جۇيەدە ءىرى ينۆەستيتسيانى تەز تارتۋ قيىن: بيۋروكراتيا كوپ، زاڭدار قاتاڭ، سوتقا سەنىم از. ەرەكشە ايماق ارقىلى ينۆەستورعا سەنىمدى، يكەمدى جانە جىلدام شەشىم قابىلدايتىن ورتا جاسالادى.
بۇل جوبانىڭ كىمگە پايداسى بار؟
بيلىككە: جىلدام ەكونوميكالىق ناتيجە جانە ساياسي ۇپاي.
ينۆەستورلارعا: سالىق جەڭىلدىگى، تاۋەلسىز سوت جۇيەسى، جەرگە قولجەتىمدىلىك.
جەرگىلىكتى ەليتاعا: قۇرىلىس، ينفراقۇرىلىم، تابىس.
قاراپايىم حالىققا: جاناما پايدا (جۇمىس، قىزمەت), ەگەر ءبارى جوسپار بويىنشا جۇرسە.
باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە توقتالايىق...
سينگاپۋر مەن دۋبايدا ءساتتى اياقتالدى. سەبەبى تۇراقتىلىق، قۇقىقتىق جۇيە سەنىمدى بولدى.
نيگەريا (ەكوتەك) مەن زيمبابۆەدە ءساتسىز اياقتالدى. سەبەبى جەمقورلىق، ساياسي تۇراقسىزدىق، ينۆەستورعا سەنىمسىزدىك تۋدىردى. ۋكراينادا دا سولاي. سوت جۇيەسىنىڭ السىزدىگى، اكىمشىلىك تۇراقسىزدىق، الەۋمەتتىك شيەلەنىس ساتسىزدىككە ۇشىراتتى.
قىسقاسى، الاتاۋ – ەكىنشى دۋباي نەمەسە جابىق ەكونوميكالىق انكلاۆ بولۋى مۇمكىن. ماسەلە جوبادا ەمەس، ونى كىم جانە قالاي باسقاراتىنىندا.
سۇراق قاراپايىم: قالا كىم ءۇشىن سالىنادى؟ پايداسىن كىم كورەدى – قاراپايىم حالىققا پا، بيلىك پە، الدە شەتەلدىك ينۆەستورلار ما؟
ءيا، ينۆەستيتسيا كەلەدى. ءيا، ينفراقۇرىلىم سالىنادى. ءيا، ەكونوميكا وسەدى. بىراق، باسقارۋ جۇيەسى وزگەرەدى. ۇلتتىق سوت ىقپالى السىرەيدى. جەر ماسەلەسى شيەلەنىسۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تەرەڭدەۋى ىقتيمال.
بۇل جوبانىڭ ناتيجەسىندە قاراپايىم حالىقتىڭ ءومىرى جاقسارا ما، الدە جاڭا «جابىق الەم» قالىپتاسا ما، ەڭ باستى سۇراق وسى!
ماسەلە جوباعا قارسى بولۋدا ەمەس. ماسەلە – تۇسىنۋدە.
«جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىڭدى تاسقا شاپ» دەمەۋ ءۇشىن، ءدال قازىر سۇراق قويۋ جانە ءتۇسىنۋ كەرەك. ۇلكەن جوبالار – ۇنسىزدىكتى ەمەس، سانالى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى.
گۇلماريا بارمانبەكوۆا
Abai.kz
