جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ عىلىمي دامۋ باعىتىن قالاي وزگەرتەدى؟
قازاقستاندا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى عىلىمنىڭ ەل دامۋىنداعى ءرولىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەك. بۇل تۋرالى «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى» باسقارما توراعاسى، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ايتتى.
ونىڭ سوزىنشە، جاڭا قۇجاتتا عىلىم العاش رەت مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە بەكىتىلەدى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا اياسىندا عىلىم العاش رەت مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە ايقىندالدى. ادامي كاپيتالدى، عىلىمدى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋ – مەملەكەت قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى رەتىندە بەلگىلەندى»، – دەدى ول.
سونىمەن قاتار عىلىم مەملەكەتتىڭ بازالىق قۇندىلىقتارىنىڭ بىرىنە اينالماق. بۇل ونى ەگەمەندىك، قۇقىق ۇستەمدىگى جانە ادام قۇقىقتارى سياقتى ىرگەلى قاعيداتتارمەن قاتار قويادى.
«مۇنداي ءتاسىل عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋعا دەكلاراتيۆتى ەمەس، مىندەتتى سيپات بەرەدى جانە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعدارلارىن ايقىندايدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى كۇرىشباەۆ.
عىلىمنىڭ ءرولى تۇبەگەيلى وزگەرەدى
اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزەڭدە عىلىم تەك اكادەميالىق سالامەن شەكتەلمەي، مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالىپ كەلەدى.
بۇرىن عىلىم كوبىنە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلىپ، ونىڭ ناتيجەلەرى پراكتيكالىق ساياساتقا جۇيەلى تۇردە ەنگىزىلە بەرمەيتىن. الايدا قازىر عىلىمنىڭ فۋنكتسياسى كەڭەيىپ، دالەلدەرگە نەگىزدەلگەن باسقارۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالىپ وتىر.
«عىلىم ەندى تەك قولداۋ الاتىن سالا ەمەس، مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەلى نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلادى»، – دەدى ول.
بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋدا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ، دەرەكتەردىڭ جانە تالدامالىق مودەلدەردىڭ ءرولىن كۇشەيتەدى.
جاڭا تاسىلگە سايكەس، عىلىم ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى رەتىندە بەكىتىلەدى. عىلىمي الەۋەت ەندى تەك تەوريالىق زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلمەي، ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنا، تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا جانە باسقارۋ جۇيەسىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتورعا اينالماق.
بۇل باعىتتا عىلىمي زەرتتەۋلەر يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن، جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىمەن جانە بولجاۋ جۇيەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا دامۋى ءتيىس.
سونىمەن بىرگە، عىلىم قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىن ينتەگراتسيالىق مەحانيزم ءرولىن اتقارادى. عىلىمي ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل كۇشەيىپ، عىلىم ۇلتتىق جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ مازمۇندىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسادى.
بءىرتۇتاس جۇيە: عىلىم، ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا
جاڭا كونستيتۋتسيا عىلىم، ءبىلىم جانە يننوۆاتسيانى ءوزارا بايلانىستى ءبىرتۇتاس ەكوجۇيە رەتىندە قاراستىرادى. بۇل باسقارۋ لوگيكاسىنىڭ وزگەرگەنىن بىلدىرەدى.
«ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تەك كادر دايارلاۋمەن شەكتەلمەي، عىلىمدى وندىرەتىن ورتاعا اينالۋى ءتيىس. ال عىلىم ناقتى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق ناتيجەلەرگە باعىتتالۋى قاجەت»، – دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت عىلىمدى قولداۋشى عانا ەمەس، ونىڭ ناتيجەلەرىن ىسكە اسىراتىن نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىگە اينالادى. ال عىلىمي قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى ەندى جاريالانىمدارمەن ەمەس، ونىڭ قوعام مەن ەكونوميكاعا قوسقان ناقتى ۇلەسىمەن ولشەنەدى.
رەفورمالار اياسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن ەكونوميكاعا ەنگىزۋ تەتىكتەرى كۇشەيەدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ناقتى جوبالارعا، ستارتاپتارعا جانە تسيفرلىق شەشىمدەرگە اينالۋى ءتيىس.
بۇل رەتتە مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور يننوۆاتسيانى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى الاڭى بولماق. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت پەن دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ جۇيەسى كەڭىنەن قولدانىلىپ، ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن بولجاۋ پروتسەستەرىنە ەنگىزىلەدى.
«بۇل – ءداستۇرلى باسقارۋدان ينتەللەكتۋالدى باسقارۋعا كوشۋ»، – دەپ ءتۇسىندىردى اكادەميك.
جاڭا كونستيتۋتسيالىق ءتاسىل عىلىم مەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا ىقپالدى دا كۇشەيتەدى. بۇعان دەيىن عىلىمي ناتيجەلەردىڭ پراكتيكاعا جەتپەۋى رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ كەلگەن.
ەندى عىلىم قوعامدىق سۇرانىسقا باعدارلانىپ، ال قوعام عىلىمي شەشىمدەردى قابىلدايتىن بەلسەندى قاتىسۋشىعا اينالۋى ءتيىس.
عىلىمي ۇيىمدار مەملەكەتتىك ورگاندارمەن، بيزنەس جانە ازاماتتىق قوعاممەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. ناتيجەسىندە زەرتتەۋلەر ناقتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالادى.
تسيفرلىق تەحنولوگيالار بۇل ۇدەرىستى ودان ءارى جەدەلدەتەدى. جاساندى ينتەللەكت، ۇلكەن دەرەكتەر جانە تالدامالىق پلاتفورمالار مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن ارتتىرىپ، باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ دالدىگىن كۇشەيتەدى.
ۇزاق مەرزىمدى ترانسفورماتسيا
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل وزگەرىستەر تەك ينستيتۋتسيونالدىق سيپاتتا ەمەس، تۇتاس قوعامدىق ترانسفورماتسياعا الىپ كەلەدى.
«عىلىم قوعامنىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن جۇيەگە اينالىپ، ال قوعام عىلىمي پروگرەستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولادى. ناتيجەسىندە، قازاقستاندا بىلىمگە، تەحنولوگياعا جانە يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن جاڭا الەۋمەتتىك مودەل قالىپتاسادى»، – دەپ ايتتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
Abai.kz
