قازاقستان ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك كەزەڭى تەك ساياسي باسقارۋ ۋاقىتى عانا ەمەس, جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ وزگەرۋگە قابىلەتتىلىگىن ايقىنداعان ماڭىزدى كەزەڭگە اينالدى. پاندەميا، ينفلياتسيالىق قىسىم, لوگيستيكالىق باعىتتاردىڭ قايتا قۇرىلۋى, گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك پەن ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەنىڭ كۇشەيۋى ەل الدىنا تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قانا قويماي, دامۋدىڭ جاڭا ساپالى مودەلىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن قويدى. وسى جاعدايدا قازاقستان رەفورمالاردى توقتاتپاي, كەرىسىنشە ولاردى مەملەكەتتىك ستراتەگيانىڭ نەگىزگى بولىگىنە اينالدىردى.

سوڭعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىندا بايقالعان ءوسىم كورسەتكىشتەرى بۇل ساياساتتىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورسەتەدى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ارتۋى, وڭدەۋ سەكتورىن دامىتۋ, تسيفرلاندىرۋ, كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جانە شيكىزاتتىق ەمەس سالالاردى كۇشەيتۋقازاقستاننىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جاڭا كەزەڭگە قادام باسقانىن اڭعارتادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىندە قازاقستاننىڭ دامۋ مودەلى تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن ەمەس, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسىمەن, قۇقىقتىق تۇراقتىلىقپەن جانە حالىقارالىق سەنىمدىلىكپەن باعالانا باستادى.

وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءبىز EFLA – Eurasian Future Leaders Association ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى، حانگۋكشەتەل تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (HUFS) ورتالىق ازيا كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى كيم سو يونمەن سۇحباتتاستىق. ساراپشى اڭگىمە بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوشباسشىلىق ءستيلى, قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ديپلوماتياسى, «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى, حالىقارالىق قۇقىق ماسەلەسى جانە ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جونىندەگى كوزقاراسىمەن ءبولىستى.

- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي باعىتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوشباسشىلىق ۇستانىمى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. بۇل — تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ، جۇيەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن ساياسات. ول مەملەكەتتىك جۇيەدەگى ساباقتاستىقتى جوعالتپاي، كۇرت وزگەرىستەردەن اۋلاق بولا وتىرىپ، اكىمشىلىك-ساياسي قۇرىلىمدى مازمۇندى تۇردە جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى.

بۇل باعىت ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا دا ايقىن كورىنىس تابادى. ەل ىشىندە زاڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋعا، ەسەپ بەرۋشىلىك پەن الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرىلسە، سىرتقى ساياساتتا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ستراتەگيالىق كەڭىستىگىن پراگماتيكالىق ءارى تەڭگەرىمدى كوپۆەكتورلى ديپلوماتيا ارقىلى ساقتاۋ ماقساتى كوزدەلەدى.

ىشكى جانە سىرتقى تۇراقتىلىقتى ۇشتاستىرا بىلگەن مۇنداي كوشباسشىلىق ءستيلى قازاقستاندى كۇردەلى جاھاندىق جاعدايدا سەنىمدى ءارى تارتىمدى سەرىكتەس رەتىندە تانىتىپ وتىر.

- كوپشىلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە ۇستامدىلىعىن، ينتەللەكتۋالدىق مادەنيەتىن جانە پوپۋليزمگە جات كوزقاراسىن جوعارى باعالايدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، مۇنداي باسقارۋ ءستيلى قازىرگى قوعامدا قانشالىقتى ماڭىزدى ارتىقشىلىق بولىپ سانالادى؟

- قازىرگى الەمدىك ساياساتتاعى ۇردىستەر اياسىندا ۇستامدى ءارى بايىپتى كوشباسشىلىقتىڭ قۇندىلىعى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. بۇگىنگى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ارانداتۋشىلىق پوپۋليزم مەن ساياسي قاقتىعىستار تەز تارالاتىن جاعدايدا، كوشباسشىنىڭ سابىر ساقتاپ، مەملەكەتتى ۇتىمدى باسقارۋ قابىلەتى ۇلتتىق تۇراقتىلىقتىڭ باستى نەگىزىنە اينالىپ وتىر.

قازاقستان سەكىلدى ەل ءۇشىن مۇنداي ۇستانىمنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ويتكەنى ىشكى دەڭگەيدە كوپەتنوستى ءارى كوپكونفەسسيالى قوعامنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ قاجەت بولسا، سىرتقى ساياساتتا كۇردەلى گەوساياسي تاۋەكەلدەردى تەڭگەرىمدى تۇردە باسقارۋ مىندەتى تۇر. سوندىقتان كوشباسشىنىڭ بايىپتى ءارى سارابدال ءتاسىلى ومىرلىك ماڭىزعا يە.

وسى تۇرعىدان العاندا، قاسىم-جومارت توقاەۆقا ءتان ۇستامدى كوشباسشىلىق ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇل ىشكى قاۋىپ فاكتورلارىن الدىن الا باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بولجامدى ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى بەدەلىن نىعايتادى.

تۇپتەپ كەلگەندە، قازىرگى زامانعى كوشباسشىلىقتىڭ ءمانى قىسقا مەرزىمدى ەموتسيالىق موبيليزاتسياعا سۇيەنەتىن ساياساتتا ەمەس، تۇراقتى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز بەن ورنىقتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرا ءبىلۋ قابىلەتىندە جاتىر.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ ينتەللەكتۋالدى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءجيى اتالادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ونىڭ جەكە ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى، بۇۇ-داعى قىزمەتى جانە ديالوگ جۇرگىزۋ داعدىلارى جاھاندىق بەلگىسىزدىك جاعدايىندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىنە قالاي اسەر ەتتى؟

- مەنىڭ ويىمشا، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ديپلوماتيالىق مانسابى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگى مەن بولجامدىلىعىن ارتتىراتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. كاسىبي ديپلومات رەتىندەگى تاجىريبەسى جانە حالىقارالىق قۇرىلىمداردى باسقارۋى، سونىڭ ىشىندە بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتى كوپجاقتى ديپلوماتيا تەتىكتەرى مەن حالىقارالىق قاتىناستار ديناميكاسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە بەرىك نەگىز قالادى.

بۇگىندە قازاقستان تەك رەسەي مەن قىتايدى عانا ەمەس، سونداي-اق ەۋروپا، باتىس جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىن قامتيتىن كۇردەلى كوپۆەكتورلى ديپلوماتيالىق ورتادا ارەكەت ەتۋدە. وسىنداي كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا توقاەۆتىڭ تەرەڭ ديپلوماتيالىق كوزقاراسى بارلىق سەرىكتەستەرمەن پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا جانە قانداي دا ءبىر ءبىر مەملەكەتكە شامادان تىس تاۋەلدىلىكتەن ساقتانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جاھاندىق بەلگىسىزدىك كۇشەيگەن سايىن، مەملەكەت كوشباسشىسىنان تەك ساياسي ريتوريكا ەمەس، داعدارىس جاعدايىندا ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي ءبىلۋ قابىلەتى تالاپ ەتىلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ونىڭ كلاسسيكالىق ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى تۇراقتى ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى پوزيتسياسىن نىعايتۋدا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر.

- ساياسي وزگەرىستەردەن بولەك، پرەزيدەنت توقاەۆ الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا باعىتتالعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسىن ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل شارالار ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى ءۇشىن جاھاندىق تۇرعىدان قانداي ءرول اتقارادى؟

- «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى — ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى اسا وزەكتى ءارى ماڭىزدى ستراتەگيالىق كوزقاراس. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى تەك ەكونوميكالىق وسىممەن نەمەسە تابيعي رەسۋرستار كولەمىمەن عانا ايقىندالمايدى. ەڭ باستىسى — ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمى، تەڭ مۇمكىندىكتەردىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ارقىلى دامۋىنا جاعداي جاسالۋى. وسى تۇرعىدان العاندا، «ادىلەتتى قازاقستان» — جاي عانا ساياسي ۇران ەمەس، مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ناقتى پراكتيكالىق باعدار. الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە، زاڭ ۇستەمدىگىنە جانە ادامي كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار قوعامدىق ينتەگراتسيانى نىعايتىپ، ەكونوميكانىڭ نەگىزىن كەڭەيتەدى.

قازاقستان ءۇشىن اسىرەسە رەسۋرستىق تاۋەلدى قۇرىلىمنان ءبىلىم ەكونوميكاسىنا كوشۋ مىندەتى ماڭىزدى. بۇل كاسىبي كادرلاردى جۇيەلى دايارلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بارلىعى ونەركاسىپتى ءارتاراپتاندىرۋ، تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جانە جاستار مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ سەكىلدى ورتاق سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىر. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ ءوزارا تىعىز ىقپالداستىعى ارقىلى جاس مامانداردى دايارلاۋ قازاقستاننىڭ بولاشاقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايقىندايتىن شەشۋشى فاكتورعا اينالادى. ەكونوميكالىق رەفورمالار مەديتسينا، ينجەنەريا، IT, ەنەرگەتيكا جانە لوگيستيكا سالالارىنداعى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جاعدايدا عانا ناقتى ناتيجە بەرەدى.

سوندىقتان «ادىلەتتى قازاقستان» — قىسقا مەرزىمدى رەفورما ەمەس، قوعامدىق سەنىم مەن ادامي كاپيتالدى نىعايتۋ ارقىلى ەلدىڭ تۇراقتى دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان ستراتەگيالىق جول كارتاسى.

- قازاقستان حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن بۇلجىتپاي ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن ۇنەمى اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا وسى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جانە ءوز ۇستانىمىن قورعاۋ قانشالىقتى قيىن؟

- گەوساياسي قايشىلىقتاردىڭ توعىسقان تۇسىندا تۇرىپ، حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارى مەن مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ ۇستانىمىن دايەكتى تۇردە قورعاۋ — وتە باتىل ءارى كۇردەلى تاڭداۋ. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق جاعدايىندا رەسەي جانە قىتاي سەكىلدى كورشى دەرجاۆالارمەن قارىم-قاتىناستى تەڭ ۇستاپ، سونىمەن قاتار باتىس جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قاجەت. مۇنداي جاعدايدا بىرجاقتى ديپلوماتيا ءتيىمدى بولا المايدى.

قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىق پەن حالىقارالىق قۇقىقتىق تارتىپكە ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ نەگىزىندە ومىرشەڭ ۇلتتىق مۇددەلەر جاتىر. ءىرى كۇش ورتالىقتارىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان ورتا مەملەكەت ءۇشىن حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى — دەربەستىكتى ساقتاۋدىڭ جانە قاۋىپسىزدىككە كەپىل بولۋدىڭ باستى تەتىگى.

تۇپتەپ كەلگەندە، قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ءمانى — پراگماتيكالىق رەاليزم مەن قاعيداتتارعا ادال ۇستانىمدى شەبەر ۇيلەستىرۋدە. ۇلى دەرجاۆالارمەن ىنتىماقتاستىقتان ناقتى پايدا كورە وتىرىپ، ءوز پرينتسيپتەرى مەن بەدەلىن جوعالتپاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وسى تەڭگەرىمدى ساياسات قازاقستاننىڭ كۇردەلى حالىقارالىق ورتاداعى ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىراتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.

- قازىرگى تاڭدا قازاقستان اۋقىمدى ىشكى رەفورمالار مەن وزگەرىستەر جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل ەكونوميكالىق رەفورمالار شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا قالاي اسەر ەتۋدە؟

- قازاقستانداعى اۋقىمدى ىشكى رەفورمالار جاھاندىق بيزنەس ءۇشىن قۋاتتى ءارى وڭ سيگنال بولىپ وتىر. بۇگىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار تەك تابيعي رەسۋرستار كولەمىنە نەمەسە نارىقتىڭ اۋقىمىنا عانا نازار اۋدارمايدى. ولار ينستيتۋتسيونالدىق بولجامدىلىقتى، زاڭ ۇستەمدىگىن، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن جانە ەڭ باستىسى — رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ۇكىمەتتىڭ دايەكتىلىگىن كەشەندى تۇردە باعالايدى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستانداعى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ، تسيفرلاندىرۋ جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ ينۆەستورلار سەنىمىن ارتتىراتىن شەشۋشى فاكتورلار بولىپ سانالادى. اسىرەسە، «الاتاۋ سيتي» (Alatau City) سەكىلدى ءىرى دەۆەلوپەرلىك جوبالار قازاقستاننىڭ رەسۋرستىق تاۋەلدى مودەلدەن شىعىپ، يننوۆاتسيالار، اقىلدى قالالار، قارجى جانە لوگيستيكا سالالارىنداعى جاھاندىق حابقا اينالۋعا ۇمتىلىپ وتىرعانىنىڭ جارقىن كورىنىسى. «الاتاۋ سيتيدەگى» العاشقى ينۆەستيتسيالىق جوبا رەتىندە ىسكە قوسىلعان «K-Park» مادەني-ىسكەرلىك ورتالىعى كورەيالىق ينۆەستورلاردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ، تەحنولوگيا، ەنەرگەتيكا جانە قالالىق يننوۆاتسيالار سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ زور الەۋەتىن دالەلدەدى.

«K-Park» — جاي عانا مادەني كەڭىستىك ەمەس، كورەي دياسپوراسىنىڭ تاريحي مۇراسىن، حالليۋ تولقىنىن جانە ىسكەرلىك جەلىلەردى بايلانىستىراتىن سيمۆولدىق پلاتفورما. بۇل قازاقستاننىڭ تەك مىقتى ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار جوعارى دەڭگەيدەگى مادەني اشىقتىق پەن ينكليۋزيۆتىلىككە يە ەكەنىن ينۆەستورلارعا ايقىن كورسەتەدى.

ارينە، بۇل تارتىمدىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن رەتتەۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن، سوت جۇيەسىنىڭ سەنىمدىلىگىن جانە اكىمشىلىك اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ۇزدىكسىز جالعاسۋى قاجەت. دەگەنمەن قازىرگى باتىل رەفورمالار باعىتى مەن اۋقىمدى جوبالار قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق ورتالىققا اينالۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرىپ وتىر.

Abai.kz