جۋىردا رەداكتسيامىزعا اقتوبە وبلىسىنان ءۇشبۋ حات كەلىپ ءتۇستى. حاتتى بىزگە جازۋشى، تاريحشى ارمان ءجۇمادىلوۆ جەتكىزدى. زاپاستاعى پوليتسيا پودپولكوۆنيگى بەرىك الدوڭعاروۆتىڭ اۆتورلىعىمەن جازىلعان «ايداي انىق اقيقاتتى بەلدەن باسقان جۇگەنسىزدىك» دەگەن ماقالادا شەكتى بوگەنباي باتىردىڭ جاتقان جەرىنە بايلانىستى داۋ ايتىلعان ەكەن.

Abai.kz – ەركىن اقپارات الاڭى. مۇندا وي جارىستىرىپ، پىكىر تالاستىرۋعا قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى ەرىكتى. ماقالا رەداكتسيا ۇستامىن بىلدىرمەيدى جانە الداعى ۋاقىتتا ماقالادا ەسىمدەرى اتالاتىن جەكەلەگەن ازاماتتار رەداكتسيامىزعا پىكىر بىلدىرۋگە نيەتتى بولسا، ولاردىڭ دا پىكىرلەرىن جاريالايتىنىمىزدى ەسكەرتەمىز.

رەداكتسيا

ايداي انىق اقيقاتتى بەلدەن باسقان جۇگەنسىزدىك

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق. توقاەۆ 2026 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 5-ىندە رەسپۋبليكالىق «تۇركىستان» گازەتىندە «قازاقستان جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى» دەگەن تاقىرىپەن بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەپ ەدى: «كەز كەلگەن ەلدىڭ، سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ دە ءتول تاريحىمىزدا قايشىلىققا تولى وقيعالار مەن اقيقاتىنان اڭىزى باسىم تۇلعالار جەتىپ ارتىلادى. تاريحي دەرەكتەردى بۇرمالاۋ، حالىققا جاساعان ەڭبەگى كۇماندى، ياعني ناقتى مالىمەتتەرمەن نەمەسە قۇجاتتارمەن دالەلدەنبەگەن ادامداردى شامادان تىس ۇلىقتاپ كورسەتۋ – مەن ءۇشىن مۇلدە اقىلعا قونبايتىن نارسە...

الايدا، وكىنىشكە قاراي، مەملەكەتكە كەسىرى تيەتىنىن جەتە تۇسىنبەي، كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن ويدان شىعارىلعان دەرەكتەر مەن جالعان اقپاراتتار تاراتاتىن، حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن قيىندىقتارعا وزگە جۇرتتى كىنالايتىن تاريحشىسىماقتار پايدا بولدى. جۇرت ولاردىڭ ساندىراعىنا سەنىپ، وتكەن ءداۋىردىڭ جالعان باتىرلارىن ۇلىقتاي باستادى. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل – اقيقات جولى ەمەس، كەرىسىنشە «جالعان تۇسىنىك تۋعىزاتىن تەرىس جول».

مەملەكەت باسشىسى تاپ باسىپ ايتقان وسى جاعدايدى اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا، قىرىق بەس شاقىرىم جەردە ورنالاسقان شەكتى بوگەنباي شوقىسىنىڭ (تاۋدىڭ) ەجەلدەن كەلە جاتقان اتاۋىن تابىن رۋىنان شىققان بوكەنباي باتىردىڭ ەسىمىمەن الماستىرۋ ءۇشىن بوي كوتەرگەن دوكىر توپتىڭ ءجونسىز، دورەكى ارەكەتتەرى دە دالەلدەپ وتىر.

شەكتى بوگەنبايدىڭ ۇرپاقتارى ءار جىلدارى تۇسىرىلگەن كارتالاردى، ەل ىشىندە ساقتالعان اۋىزشا مالىمەتتەردى، ورىس وفيتسەرى يا.پ. گاۆەردوۆسكي جازىپ قالدىرعان دەرەكتەردى نەگىزگە الىپ، 2016 جىلى قىركۇيەك ايىندا ءبىز اتاپ وتىرعان شوقىنىڭ ەتەگىنە تاس بەلگى ورناتقان-دى.

اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانى تەرريتورياسىنداعى اتالعان شوقىنىڭ (تاۋدىڭ) ەتەگىنە تاس بەلگىنى ورناتۋعا نەگىز ەتىلگەن ناقتى دەرەككوزدەر مىنالار:

1. يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح XVI-XX ۆەكوۆ. پەرۆىە يستوريكو-ەتنوگرافچەسكيە وپيسانيا كازاحسكيح زەمەل. پەرۆويا پولوۆينا XIX ۆەكا / سوست. ي.ۆ. ەروفەەۆا، ب.ت. جاناەۆ – الماتى: دايك-پرەسس، 2007. توم. V. ستر. 219-220.

2. اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسى تۋرالى كارتاسى: «240,3. گ. بوگەنباي» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. جانە بىلاي دەپ دەرەك بەرىلگەن: «سوستاۆلەنو پو كارتە ماسشتابا 1: 50000, سوزداننوي پو ماتەريالام سەمكي 1962 گ. يسپراۆلەنو پو كارتە ماسشتابا 1: 50000, وبنوۆلەننوي ۆ 1987 گ.» (1-كارتادا، بوگەنباي تاۋى نەمەسە شوقىسى).

3. «اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسى كارتاسى». مۇندا بىلاي دەپ جازىلعان: «بۇل كارتا 1976-1993 جىلدارداعى ماتەريالدار بويىنشا رمقك «كارتوگرافيا» باسپاسىندا قۇراستىرىلىپ، دايىندالدى. كارتا 2001 جىلى تۇزەتىلدى». مىنە، وسى كارتادا «بوگەنباي تاۋى» (240 م.) دەپ قازاقشا اپ-انىق جازىلعان. (2-كارتادا بوگەنباي تاۋى).

4. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسى كارتاسى. «كارتانى 2012 جىلى «رمقك-نىڭ ۇلتتىق كارتوگرافيالىق-گەودەزيالىق قورى» جاساپ، باسپاعا دايىنداپ جانە باسىپ شىعارعان. وسىندا پىكىر وزەگى بولىپ وتىرعان شوقى «بوگەنباي تاۋى» دەپ كورسەتىلگەن.

5. قازاقستان تابيعاتى. ا-ە. 1-توم. باس رەد. ب.ع.اياعان. – الماتى: «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى»، 2008 جىل، 272-بەت. مۇندا بىلاي دەپ جازىلعان: «بوگەنباي – شالقار-ىرعىز اۆتوموب. جولى بويىنداعى شوقى. اقتوبە وبل. ىرعىز اۋد. ىرعىز ا-نان وڭت.-باتىسقا قاراي 45 كم جەردە. ابس. بيىكت. 240 م. وقشاۋ ورنالاسقان شوقىنىڭ ورتا تۇسى دوڭگەلەك ءپىشىندى جانە كوتەرىڭكى كەلگەن. ونىڭ ۇزىندىعى مەن ەنى شامامەن 300 م-گە جۋىق. باتىسىنان ىرعىز ءوز-ءنىڭ كىشىگىرىم سالاسى – تالدىساي ءوز. وتەدى. شوقىنىڭ باسىندا جانگەلدى اتالىعىنىڭ رۋ باسى، شەكتىنىڭ باتىرى بوگەنباي باتىر جەرلەنگەن».

6. اتامەكەن: گەوگرافيالىق ەنتسيكلوپەديا. / باس رەد. ب.ءو.جاقىپ. – الماتى: «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى»، 2011 جىل، 160-161 بەتتەر). شەكتى بوگەنباي باتىر جونىندە وسى ەنتسيكلوپەديادا دا جازىلعان. (كارتالار، ەنتسيكلوپەديا دەرەكتەرى قوسا تىركەلدى).

داۋدىڭ باستاۋى بىلاي بولدى: ءبىراز جىلدان سوڭ شەكتى بوگەنبايدىڭ ءبىر ۇرپاعى مىنا مەن – بەرىك الدوڭعاروۆ، 2023 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ 11-ىندە  2016 جىلى قويىلعان بەلگى تاستىڭ قۇجاتتارىن جاساپ، زاڭداستىرۋ تۋرالى سوتقا ارىز ءتۇسىردىم.

ارىزىم اقتوبە قالاسى، ع. جۇبانوۆا كوشەسى، 110-ۇيدە ورنالاسقان اقتوبە وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىندا قارالدى. ءىستى جۇرگىزگەن سول كەزدەگى سۋديا م.ك. شاريپوۆا قويىلعان بەلگىنىڭ قۇجاتىن جاساۋدى اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا. يۋنيسوۆاعا مىندەتتەدى، الايدا استىرتىن قولداپ وتىرعان تابىن رۋىنان شىققان وبلىس اكىمى ا. شاحاروۆقا ارقا سۇيەگەن ا. يۋنيسوۆا ونى ورىندامادى. وسى ءۇشىن وعان ارپك-ءنىڭ 118, 127, 138-باپتارى بويىنشا 184 600 ء(جۇز سەكسەن ءتورت مىڭ التى ءجۇز) تەڭگە ايىپپۇل سالىندى.

مەنىڭ ارىزىم بويىنشا اكىمشىلىك سوت ءجۇرىپ جاتقان ارالىقتا، وزدەرىنىڭ وتىرىكتەرىن «عىلىميلاندىرىپ»، دالەلدى ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا. يۋنيسوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2024 جىلى قىركۇيەكتىڭ 19-ىندا، الماتى قالاسىندا قر ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ كونفەرەنتس زالىندا «ىرعىز-شالقار تاس جولى بويىنداعى «شوقى» تۋرالى جۇمىستاردى تالقىلاۋ، تالداۋ جانە ساراپتاۋ تۋرالى عىلىمي كەڭەس» دەپ اتالاتىن جيىن وتكىزدى. سوندا ا. يۋنيسوۆانىڭ جاقتاۋشىسى، بۇرىنان وبلىسىمىزدىڭ اتالعان وسى مادەنيەت مەكەمەسىمەن بايلانىسى بار، امپەي-جامپەي س. اجىعاليەۆ دەگەن تاريحشىنىڭ باستاماسىمەن ايتىلعان دالەلدى ۋاجدەرگە توقتاماي، ۇسىنعان ايعاقتارعا، قارسىلىققا قاراماي 2026 جىلى اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانىنى وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا، 45 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان شوقىعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بولىپ ۇيعارىمعا كەلدى.

ارىزىم بويىنشا قارالىپ جاتقان ءىس بۇدان كەيىن اقتوبە وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ سۋدياسى ايگۇل ابدۋلليناعا ءوتتى. ول ناقتى دالەلدەردەن، ايتىلعان قيسىندى ۋاجدەردەن اينالىپ ءوتىپ، ءىستى سوزىپ، ا. يۋنيسوۆانىڭ ىڭعايىنا جىعىلدى. قارالىپ جاتقان ارىزىم اقتوبە وبلىستىق سوتىنا جىبەرىلدى.

اقىر سوڭىندا اقتوبە وبلىستىق سوت جوعارىداعى 2024 جىلى قىركۇيەكتىڭ 19-ىندا الماتى قالاسىندا ەش نەگىزسىز وتكەن جيىنداعى الدىن الا ءوزارا كەلىسىپ العان «قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك» دەگەن شەشىمدى قۇپتادى. 2024 جىلى كۇز ايىندا بۇعان نارازىلىق تانىتىپ، استاناداعى رەسپۋبليكالىق كاسساتسيالىق سوتقا شاعىم ءتۇسىرىپ ەدىم، ءوتىنىشىمدى قاناعاتتاندىرماي تاستادى. مۇنىڭ ءبارىن جوعارداعى لاۋازىمدى ادامداردىڭ «قوڭىراۋ سوعۋى» ارقىلى ورىندالدى دەپ ەسەپتەيمىن. ايتپەسە ۇسىنعان دالەلدەرىم سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ەدى. ال قارسى جاق ءوز ايعاقتارىن كورسەتە المادى. سولاي بولسا دا شىندىقتى بەلدەن باسىپ، ادىلەتسىزدىككە باردى.

اتالعان اقتوبە وبلىسى ىرىز اۋدانى تەرريتورياسىنداعى شوقىعا 2026 جىلى شوقىعا جۇرگىزىلمەك قازبا جۇمىستارى تاۋدىڭ اتاۋىن تابىن رۋىنان شىققان بوكەنبايدىڭ ەسىمىمەن اتالاتىنىن دالەلدەپ بەرە المايدى، وعان ەش قيسىن دا، دالەل دە جوق.  بۇعان تومەندەگى ارحيۆتىك دەرەكتەردى كۋالىككە ۇسىنامىز:

1. شەكتى رۋىنان شىققان بوگەنباي باتىردىڭ ولىمىنە قاتىستى دەرەك: ىرعىز وڭىرىنە كەلگەن ورىس وفيتسەرى يا. پ. گاۆەردوۆسكي 1803 جىلى تامىزدىڭ 22-سىندە تاڭبالاعان دەرەگىندە بىلاي دەگەن: «ۆ پراۆە، ۆەرستاح ۆ 30 وت سەگو ستانا، ۆيدنى گورى، نازىۆاەمىە بۋكانباەۆىمي. ۆ راۆنينە مەجدۋ نيمي ۆەرست نا 15 ۆ پوپەرەچنيكە، يزوبيلۋيۋششەي حوروشيم كورموم دليا سكوتا ي چيستويۋ كليۋچەۆويۋ ۆودويۋ، ۆوزۆىشاەتسيا ۆ ۆيدە كونۋسا كامەننايا سكالا، كوتورايا پو پريچينە وتمەننوي ۆىسوتى يمەنۋەتسيا بۋكانباەۆىم ماياكوم. ۆ ستارينۋ، كوگدا كيرگيزتسى بىلي ەششە بەسسيلنى، ي كالمىكي، جيۆشيە ۆ وكرۋجنوستياح يح، نابەگامي ۋگونيالي سكوت ۋ كيرگيزتسەۆ ي يح رازوريالي بۋكانباي بي كيرگيزسكي، يمەل توگدا مەجدۋ سيمي گورامي سۆوە كوچەۆە، ا نا بۋگرە – ماياك، وتكۋدا داۆالوس زنات سوسەديام و پريبليجەني نەپرياتەليا. كيرگيزەتس سەي حرابروستيۋ سۆوەيۋ نيزلوجيل ۆ وكرەستنوستياح سيلۋ كالمىكوۆ ي،بۋدۋچي ۋبيت تام پوسرەدي سراجەنيا، پوگرەبەن نا توم جە ماياكە، كوتورىي ۆمەستە س ەگو يمەنەم سلۋجيت كيرگيزتسام ناپومينانيەم ەگو حرابروستي» (دەرەككوز: يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح XVI-XX ۆەكوۆ. پەرۆىە يستوريكو-ەتنوگرافچەسكيە وپيسانيا كازاحسكيح زەمەل. پەرۆويا پولوۆينا XIX ۆەكا / سوست. ي.ۆ. ەروفەەۆا، ب.ت. جاناەۆ – الماتى: دايك-پرەسس، 2007. توم. V. ستر. 92, 219-220). (سۋرەتتە: «بوگەنباي» اتالاتىن شوقى).

2. تابىن رۋىنان شىققان بوكەنبايدىڭ ولىمىنە قاتىستى دەرەك: رەسەي يمپەرياسىنىڭ ارحيۆىندە ساقتالعان 1742 جىلى ماۋسىمنىڭ 7-سىندە تۇزىلگەن قۇجاتتا تابىن رۋىنان شىققان باتىر بوكەنباي ءولىمى جونىندەگى دەرەكتەر باسقاشا، بىلاي دەلىنگەن: «توگو ج مايا 28 چيسلا يايتسكوە ۆويسكو، چرەز پريەحاۆشەگو يس كايساتسكوي وردى يايتسكوگو كازاكا حاركۋ، دونوسيت… بىتنوست كايساتسكي ۆلادەلەتس جە بۋكەنباي ۆ چيسلە پياتيسوت چەلوۆەك حوديل پود ترۋحمەنتسەۆ دليا ۆزياتيا ۋ نيح پولونۋ ي وتگونۋ سكوتا، توكمو وني، تۋرحمەنتسى، يح، كايساكوۆ، ۆسەح پوبيل دو سمەرتي» (دەرەككوز: اۆپر، ف. 122, 1742 گ.، د. 4, لل. 50-54 وب.).

تابىن رۋىنان شىققان بوكەنباي باتىردىڭ مولاسى اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانىندا.

اجالى تۇرىكپەندەردەن بولعان تابىن بوكەنبايدىڭ دەنەسى قازىرگى اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانى تەرريتورياسىنا اكەلىنىپ، جەرلەنگەن. ۇرپاقتارى بەرىرەكتە جان-جاققا ساۋىن ايتىپ، اس بەرىپ، باسىنا بەلگى ورناتقان (دەرەككوز: ءباھادۇر باتىر بوكەنباي. – اقتوبە، «جك س.ت. ءجانادىلوۆ باسپاحاناسى»، 2011 جىل، 360-363, 412-415-بەتتەر). (سۋرەتتە: تابىن بوكەنبايدىڭ مولاسىنىڭ سۋرەتى).

اتالعان بۇل دەرەكتەردەن شىعاتىن قورىتىندى مىناداي:

1. ورىس وفيتسەرى يا.پ. گاۆەردوۆسكي وزىنە جول كورسەتىپ، باستاپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى رۋباسىلاردىڭ ايتۋىمەن قاعازعا تۇسىرگەن مالىمەتتە «بۋكانباي» (بوگەنباي) ەسىمدى ادام قالماقتارمەن سوعىستا ءولىپ، شوقىعا جەرلەنگەن، تاۋدى سونىڭ اتىمەن اتاپ كەتكەن.
2. تابىن رۋىنان شىققان بوكەنباي دەگەن ادام ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا تۇرىكپەندەرگە بارىمتاعا بارىپ، سوندا ولگەن.
3. تابىن بوكەنبايدىڭ مولاسى اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانىنا قاراستى جارقامىس دەگەن جەردە.

ەكى دەرەك ءبىر-بىرىنەن مۇلدە بولەك. اتالعان ادامداردىڭ، انىعىراق ايتقاندا، ورىس وفيتسەرى گاۆەردوۆسكيدىڭ جازباسىندا اتالاتىن شەكتى بوگەنباي (بۋكانباي) مەن تابىن بوكەنبايدىڭ ولىمدەرى دە ءارتۇرلى جاعدايدا بولعان. مالىمەتتەر ءوزارا ۇيلەسپەيدى، مۇلدە قايشى.

ۇسىنىلعان بۇلتارتپاس وسى دالەلدەرگە توقتاماي تىزەگە سالىپ، اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا. يۋنيسوۆا باستاعان توپ وبلىس اكىمى شاحاروۆ اسحات بەرلەشۇلىنىڭ قولداۋىمەن مەملەكەتتەن قوماقتى قارجى ءبولدىرىپ، 2026 جىلى ايتىلعان تاۋدا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى باستاماق.

ەجەلدەن كەلە جاتقان تاريحي گەوگرافيالىق «بوگەنباي تاۋى» اتاۋىن ەشقانداي دالەلسىز تابىن رۋىنان شىققان بوكەنبايدىكى قىلامىز دەگەن بەيادەپ ارەكەتتىڭ ايقىن كورىنىپ تۇرعان باستى سەبەپتەرى مىناۋ:

1. قازۋ جۇمىستارى ءۇشىن بولىنگەن قوماقتى قارجىدان ارقايسىسى ۇلەستەرىن الۋ.
2. تابىلعان سۇيەكتى بۇرمالاپ، مەنىڭ بابام شەكتى بوكەنبايعا قاتىسسىز قىپ شىعارۋ;
3. ورىس وفيتسەرى گاۆەردوۆسكيدىڭ جازباسىنداعى دەرەكتى جاڭساقتاسقان مالىمەت قىلىپ، تابىن رۋىنان شىققان بوكەنبايدىڭ رۋلاستارىنىڭ، ولاردى استىرتىن قولداۋشى لاۋازىمدى ادامداردىڭ پايداسىنا شەشىپ بەرۋ.

الگىندە بايانداپ كەتكەن 2024 جىلى قىركۇيەكتىڭ 19-ىندا الماتى قالاسىندا قر ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ كونفەرەنتس زالىندا «ىرعىز-شالقار تاس جولى بويىنداعى «شوقى» تۋرالى جۇمىستاردى تالقىلاۋ، تالداۋ جانە ساراپتاۋ تۋرالى عىلىمي كەڭەس» دەپ اتالاتىن جيىندى اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا. يۋنيسوۆا اقيقات دەرەكتى بۇرمالاپ، ءوز ءسوزىن سويلەپ جاقتايتىن تاريحشىلارمەن الدىن الا ءسوز بايلاسىپ الىپ وتكىزدى. بۇعان مىنا جايتتار تولىق دالەل:

1. جيىنعا قاتىسقان تاريحشى عالىمدار – داۋلەت ابەنوۆ پەن ارمان جۇمادادىلدەن باسقالارى شەكتى بوگەنباي نە تابىن بوكەنباي تۋرالى ەشقانداي زەرتتەۋ جازباعان تاريحشىلار، ءبىرازى كولدەنەڭنەن كەلگەن ءجاي ادامدار;
2. جيىندا شەكتى بوگەنباي مەن تابىن بوكەنبايعا بايلانىستى دەرەكتەر سالىستىرىلىپ، تالدانعان جوق، بوس سوزدەرمەن ۋاقىت ءوتتى.

ا. يۋنيسوۆانىڭ الدىن الا ءسوز بايلانىسىپ، الماتىداعى جيىنعا شاقىرعان ىرعىز اۋداندىق مۋزەيىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ءا. تاۋباتىروۆقا، ىرعىز اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى م. اتتيەۆكە، اقتوبەلىك زەينەتكەر ب. مىرزاباەۆقا، ر. بەكنازاروۆقا (ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى), ورالدىق تاريحشى ج. يسمۋرزينگە، تاعى باسقالارىنا قازىنادان قاراجات بولىنگەن. ولار قوناق ۇيگە ورنالاستىرلىپ، ءۇش مەزگىل اس-اۋقاتپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ال ادىلدىكتى تالاپ ەتۋشى شەكتى بوگەنبايدىڭ ۇرپاعى مەن – بەرىك الدوڭعاروۆ جانە ولكەتانۋشى، بوگەنباي تۋرالى بىرنەشە زەرتتەۋ جازعان امانعالي مۋحامبەتۋلين ءوز قاراجاتىمىزبەن باردىق.

2024 جىلى قىركۇيەكتىڭ 19-ىندا الماتى قالاسىندا قر ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ كونفەرەنتس زالىندا «ىرعىز-شالقار تاس جولى بويىنداعى «شوقى» تۋرالى جۇمىستاردى تالقىلاۋ، تالداۋ جانە ساراپتاۋ تۋرالى عىلىمي كەڭەس» دەپ اتالاتىن جيىننان كەيىن اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا. يۋنيسوۆا ءوزىنىڭ الدىن الا ءسوز بايلانىسىپ شاقىرعان ادامدارىنا بانكەت ۇيىمداستىردى.

اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى لاۋازىمىندا 2020 جىلدان بەرى وتىرعان ا. يۋنيسوۆانى وبلىس اكىمى ا. شاحاروۆ تاعى دا ەكى جىلعا قالدىردى. وسى «قامقورلىعى» ءۇشىن ونىڭ «پايداسىنا» شىعاتىن وسىنداي جۇگەنسىز ارەكەتتەرگە بارىپ وتىر.

ءوزىن زور كورەتىن، شەكتەن شىققان ا. يۋنيسوۆا بۇرىندا دا وزىنە سىن ايتقان بلوگەرمەن سوتتاسىپ، اقىر سوڭىندا جەڭىلىپ قالعان ەدى. بۇل جونىندەگى ونىڭ ءجونسىز ءىس-ارەكەتتەرى «چينوۆنيتسا پرويگرالا سۋد بلوگەرۋ ۆ اكتوبە» دەگەن اتپەن بىرنەشە پورتالدا (diapazon.kz; cmn.kz; rus.baq.kz) جاريالاندى.

مۇنىڭ ءبارى دە «بوكەنباي باتىر قوعامدىق قورىنىڭ» دەمەۋشىسى بولعان، تابىن رۋىنان شىققان اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى شاحاروۆ اسحات بەرلەشۇلىنىڭ استىرتىن قولداۋىمەن، كەلىسىم بەرۋىمەن ورىن الىپ وتىرعان بەيادەپ جاعداي! ويتكەنى، اقتوبە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ا. يۋنيسوۆا ونىڭ رۇقساتسىنسىز باسقا جاقتا جيىن ۇيىمداستىرىپ، قازىنانىڭ قارجىسىن بۇلاي بەيبەرەكەت شاشا الماسى ايدان انىق. ىرعىز اۋدانى تەرريتورياسىندا ورنالاسقان، داۋعا اينالعان – بوگەنباي تاۋىنىڭ تاريحي اتاۋىن تابىن رۋىنان شىققان «بوكەنباي» قىلىپ وزگەرتۋگە «بوكەنبايشىل» توپ بىلەك سىبانا كىرىستى.

ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمدىگىنىڭ فب-تاعى پاراقشاسىندا «جەر-سۋ اتاۋلارى قايتا جۇيەلەنەدى» (31.07. 2025 جىل) دەلىنگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن حاباردا بىلاي دەپ جازىلعان: «ىرعىزعا «اڭىز بەن اقيقاتتىڭ مەكەنى – اقتوبە!» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا اياسىندا ارنايى توپ ايالدادى. اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ ماقساتى – رەسپۋبليكاداعى ونوماستيكالىق اتاۋلاردى رەتكە كەلتىرۋدىڭ نەگىزگى عىلىمي دايەكتەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ، ەلدى مەكەن اتاۋلارىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ جانە تاريحي ونوماستيكالىق اتاۋلاردى قالىپ قا كەلتىرۋ، جۇيەلەندىرۋ.

استانادان ات باسىن تىرەگەن تو قۇرامىندا رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى، ونوماست عالىم گۇلنار شياپقىزى جانە گەوگراف ماۋلەن مىرزاعۇلۇلى بار. قوناقتارمەن اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى ميرحان امانگەلدىۇلى، مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى دارحان سەرماعامبەتۇلى جانە كىتاپحاناشىلار كەزدەسىپ، رەسمي كارتالار مەن كاتالوگتارداعى بۇرمالانعان جەر-سۋ اتاۋلارى تۋراسىندا اڭگىمە ءوربىتتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەل اۋزىنداعى تاريحي اتاۋلار جاڭعىرىپ، ارنايى ەلەكتروندى WEB كارتادا بايىرعى ونونيمدەر ەنگىزىلەتىن بولادى».

وسى جەردە مىناداي سۇراق تۋادى: جەر-سۋ اتاۋلارىن وزگەرتىپ، قالپىنا كەلتىرگىش بولسا رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى، ونوماست عالىم گۇلنار شياپقىزى، گەوگراف ماۋلەن مىرزاعۇلۇلى دەگەندەر ەجەلگى اتاۋلارى تۇگەلدەي وزگەرتىلگەن قوستاناي، سولتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىنە نەگە بارمايدى؟!

استانادان ىرعىزعا ارنايى استىرتىن شاقىرتۋمەن «اڭىز بەن اقيقاتتىڭ مەكەنى – اقتوبە!» دەگەن بۇركەنشەك اتپەن كەلگەن «قوناقتاردىڭ» ماقساتى – تۇسىنىكتى. قالاي بولعاندا دا تاۋدىڭ «بوگەنباي» دەگەن تاريحي اتاۋىن تابىن رۋىنان شىققان «بوكەنبايعا» وزگەرتۋ.

ىرعىز اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باسشىسى اتتيەۆ ميرحان امانگەلدىۇلى دەگەننىڭ ماماندىعى – سۋرەتشى. وسى داۋدى قوزدىرۋشى بەلسەندى، شوقىنىڭ تاريحي اتاۋىن  بۇرمالاۋشى. استانادان كەلگەن رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنە ونىڭ تاۋدىڭ «بوگەنباي» دەگەن تاريحي اتاۋىن بۇرمالاپ، تابىن رۋىنان شىققان «بوكەنباي» دەپ تەرىس اقپارات بەرگەنى – ەش كۇمانسىز.

س. اجىعاليەۆ دەگەن تاريحشى 2021 جىلى قازان ايىندا اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانىنا قاراستى ەدىگە جالى اتالاتىن جەردەگى التىن وردانىڭ بيلەۋشىسى ەدىگە ءبيدىڭ زيراتىن قازۋعا باسشىلىق جاساپ، ودان دا بىرنەشە كىسىنىڭ سۇيەگىن تاپقان ەدى. ەندى سول الىپ كەتكەن مۇردەلەر دە ءىز-ءتۇسسىز جوق. ەدىگەنىڭ مولاسىن اۋەلگى تاپقان عالىمدارعا نە وبلىس جۇرتشىلىعىنا ەسەپ بەرىلمەدى. مەنىڭ بابام بوگەنبايدىڭ دا مۇردەسى وسىلاي ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «...تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق استامشىلىقتى ناسيحاتتاۋعا نەمەسە ۇگىتتەۋگە جول بەرىلمەيدى» دەلىنگەن. الايدا ءبىز بايانداپ وتكەن داۋلى ىسپەن جاقسى تانىس اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى اسحات شاحاروۆ ءوزىنىڭ لاۋازىمىن پايدالانىپ، استىرتىن قولداپ، وسىنداي جۇگەنسىزدىككە جول بەرىپ وتىر.

بەرىك الدوڭعاروۆ،

زاپاستاعى پوليتسيا پودپولكوۆنيگى،

قاندىاعاش قالاسى، اقتوبە وبلىسى.

Abai.kz