تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قازاقستان قوعامىندا ەڭ كوپ كوتەرىلگەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنى مەن ءرولى. قازاق ءتىلى عاسىرلار بويى ۇلتتىڭ رۋحاني تىرەگى، مادەنيەتىنىڭ وزەگى، تاريحىنىڭ ايناسى بولىپ كەلدى. الايدا كەڭەستىك كەزەڭدە ونىڭ قوعامدىق قىزمەت اياسى تارىلىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قالالىق ورتادا قولدانىلۋى السىرەدى. ەگەمەندىكپەن بىرگە قازاق تىلىنە جاڭا تىنىس بەرىلدى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە بەكىتىلىپ، ونىڭ قوعامداعى ورنى زاڭ جۇزىندە ايقىندالدى. ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك ءتىل تەك رەسمي قۇجاتتاردا عانا دەپ ويلامايىق، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا تولىققاندى قولدانىلۋى ءتيىس.

جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەن قوعامدىق سۇرانىس قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بۇرىنعىدان دا كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىل – جاي عانا قارىم-قاتىناس قۇرالى بولماي، ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكپەن، ەلدىڭ تۇتاستىعىمەن جانە ازاماتتىق بىرەگەيلىكپەن تىكەلەي بايلانىستى قۇندىلىق. سوندىقتان بۇگىنگى كۇندەرى كىشكەنتاي دۇكەننەن باستاپ اسحانا، كافە، مەيرامحانا، سۋپەرماركەتتەردە، ۆوكزالدار مەن اۋەجايلاردا، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا، ياعني حالىققا قىزمەت كورسەتىلەتىن بارلىق ورىنداردا كورسەتكىشتەر مەن اقپاراتتاردىڭ ەڭ الدىمەن قازاق تىلىندە بەرىلۋى زاڭدى ءارى تابيعي قۇبىلىس.

الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، كەز كەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەت ءوز مەملەكەتتىك ءتىلىن قوعامدىق كەڭىستىكتىڭ باستى تىلىنە اينالدىرۋعا ۇمتىلادى. فرانتسيادا فرانتسۋز ءتىلى، تۇركيادا تۇرىك ءتىلى، جاپونيادا جاپون ءتىلى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتەدى. دۇكەن اتاۋلارىنان باستاپ رەسمي ماڭدايشالارعا دەيىن سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە جازىلادى. بۇل ەشكىمنىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس، مەملەكەتتىڭ ءوزىن قۇرمەتتەۋى مەن ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋىنىڭ كورىنىسى. قازاقستان دا ءدال وسىنداي قاعيداتتى ۇستانۋى ءتيىس.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ساۋدا ورىندارىندا، قوعامدىق تاماقتانۋ مەكەمەلەرىندە نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا قازاق تىلىندەگى جازۋلاردىڭ قاتە بولۋى، كەيدە مۇلدە بولماۋى ءجيى كەزدەسەدى. كەيبىر دۇكەندەر مەن مەيرامحانالار اتاۋلارىن تولىقتاي شەت تىلىندە جازىپ، قازاق ءتىلىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويادى. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بەدەلىنە اسەر ەتەتىن جاعىمسىز قۇبىلىس. ويتكەنى قالا كوشەسىندە جۇرگەن ادام ەڭ الدىمەن ءوز مەملەكەتىنىڭ ءتىلىن كورۋى كەرەك. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءتىلى قوعامدىق كەڭىستىكتە انىق ءارى باسىم كورىنىس تاپقاندا عانا ازاماتتاردىڭ ساناسىندا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت قالىپتاسادى.

اسىرەسە اۋەجايلار مەن ۆوكزالدارداعى ءتىل جاعدايى وتە ماڭىزدى. بۇل ورىندار – ەلدىڭ بەينەسى. قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدىك ازامات ەڭ الدىمەن وسى نىساندارداعى جازۋلار مەن حابارلاندىرۋلاردى كورەدى. ەگەر مەملەكەتتىك ءتىل ءوز ەلىندە ەكىنشى قاتاردا تۇرسا، وندا سىرتتان كەلگەن ادامدا بۇل مەملەكەت ءوز ءتىلىن تولىق قادىرلەمەيدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسۋى مۇمكىن. سوندىقتان اۋەجايلاردا، تەمىرجول ۆوكزالدارىندا جانە حالىقارالىق باعىتتاعى نىسانداردا قازاق ءتىلى نەگىزگى ءتىل رەتىندە قولدانىلۋى قاجەت. قوسىمشا تىلدەر اۋدارما رەتىندە بەرىلۋى مۇمكىن، بىراق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنى ارقاشان ءبىرىنشى بولۋى ءتيىس.

حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى دا ءتىل ساياساتىنىڭ ماڭىزدى الاڭى. ازامات مەملەكەتتىك مەكەمەگە كەلگەندە ءوز انا تىلىندە ەركىن اقپارات الىپ، قىزمەت پايدالانا الۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە قازاق تىلىندە سويلەيتىن ازاماتتاردىڭ سانى ارتتى. جاستاردىڭ باسىم بولىگى قازاقشا ءبىلىم الىپ جاتىر. دەمەك مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسى دە وسى وزگەرىسكە تولىق بەيىمدەلۋى قاجەت (ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ا.م. ەرتاەۆتىڭ نازارىنا). بارلىق ناۆيگاتسيالىق كورسەتكىشتەر، ەلەكتروندىق تاقتالار، ءوتىنىش ۇلگىلەرى مەن انىقتامالار قازاق تىلىندە انىق ءارى ساۋاتتى جازىلۋى ءتيىس.

بۇل جاعداي تەك ءتىل تۋرالى عانا دەمەيىك، قوعامدىق مادەنيەت تۋرالى دا ءسوز قوزعايدى. قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق ورتادا كەڭىنەن قولدانىلۋى حالىقتىڭ وزىنە دەگەن قۇرمەتىن ارتتىرادى. سەبەبى مەملەكەتتىك ءتىل – ەلدى بىرىكتىرەتىن ورتاق قۇندىلىق. ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاندا قازاق ءتىلى حالىقتى بىرىكتىرەتىن ازاماتتىق تۇعىرعا اينالۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مىندەت.

كەيبىر ادامدار مۇنداي باستامالاردى «باسقا تىلدەردى شەكتەۋ» دەپ قابىلداۋى مۇمكىن. الايدا، بۇل وزگە تىلدەرگە قارسى شىعۋدا دەپ ويلاماڭدار. قازاقستان بارلىق ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنە قۇرمەتپەن قارايدى. بىراق، كەز كەلگەن ەلدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەرەكشە ورنى بولادى. قازاق ءتىلى دە ءدال سونداي دەڭگەيگە كوتەرىلۋى قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتە ۇستەم بولۋى – حالىقارالىق تاجىريبەدە قالىپتى قۇبىلىس.

سونىمەن قاتار، كاسىپكەرلەر دە بۇل جاعدايعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراسىن. دۇكەن، كافە نەمەسە مەيرامحانا اشقان ءاربىر ازامات ءوزى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىڭ زاڭدارى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋى ءتيىس. قازاق تىلىندە ساۋاتتى جازىلعان ماڭدايشا نەمەسە ءمازىر تەك زاڭ تالابى ەمەس، ول تۇتىنۋشىعا دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. وسى كۇندەرى قازاق تىلىندە قىزمەت سۇرايتىن ازاماتتاردىڭ سانى كوبەيدى. سوندىقتان كاسىپكەرلەر ءۇشىن قازاق ءتىلىن دامىتۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى.

ءتىلدىڭ تاعدىرى تەك زاڭمەن شەشىلمەيدى. ونى قوعام بولىپ قولداۋ قاجەت. ەگەر ءاربىر ازامات قازاق تىلىندە قىزمەت تالاپ ەتسە، كاسىپكەرلەر مەن مەكەمەلەر دە سوعان بەيىمدەلەدى. قوعامدىق سۇرانىس ارتقان سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ىقپالى كۇشەيەدى. سوندىقتان بۇل جەردە حالىقتىڭ بەلسەندى ۇستانىمى ماڭىزدى.

اقپاراتتىق تەحنولوگيالار داۋىرىندە ءتىلدىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەگى ءرولى بۇرىنعىدان دا ارتىپ وتىر. ەلەكتروندىق تەرمينالدار، ءموبيلدى قوسىمشالار، جارنامالىق ەكراندار، بانكوماتتار مەن ونلاين قىزمەتتەر قازاق تىلىندە تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ەگەر تسيفرلىق ورتادا قازاق ءتىلى ءالسىز بولسا، وندا بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا وعان دەگەن قىزىعۋشىلىعى تومەندەۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىل جاڭا تەحنولوگيالارمەن قاتار دامۋى قاجەت.

قازاق ءتىلى – قازاق حالقىنىڭ عانا دەمەي، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. ول ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ايقىندايتىن باستى نىشانداردىڭ ءبىرى. تۋ، ەلتاڭبا جانە ءانۇران قانداي قاسيەتتى بولسا، مەملەكەتتىك ءتىل دە سونداي قادىرلى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان قوعامدىق ورىندارداعى بارلىق كورسەتكىشتەردىڭ، حابارلامالاردىڭ جانە قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىنىڭ تەك قانا قازاق تىلىندە بولۋى – ۋاقىت تالابى.

ەگەر ءبىز شىن مانىندە تاۋەلسىز ءارى قۋاتتى مەملەكەت قۇرعىمىز كەلسە، وندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەم تىلگە اينالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل وزگەنى كەمسىتۋ ەمەس، بۇل – تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ. قازاق ءتىلى كوشەدە دە، ساۋدادا دا، قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا دا، تەحنولوگيادا دا باستى تىلگە اينالعان كەزدە عانا قازاقستاننىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگى تولىق ورنىعادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz