اۋەلى اڭگىمەمىزدى قازاق ءتىلىنىڭ كەزەكتى جەڭىسىنەن باستايىن دەپ شەشتىك: بۇل تەلەدەباتتا جەڭىسكە جەتكەن – قازاق ءتىلى. دەباتقا كەلگەن بارلىق پارتيا قازاقشاعا ءتىلى جۇيرىك، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وكىلدەرىن جىبەرگەن ەكەن ء(بىرلى-جارىمىنان باسقاسى).

قازاق ءتىلىنىڭ جەڭىسى

ونداعى باستى ماقساتتارى – قازاق ءتىلدى اۋديتورياعا جاعۋ. ويتكەنى، شەشۋشى ءسوز – قازاق تىلىندە، قازاق ءتىلدى قوعامدا ەكەنىن ءبارى مويىندايدى. بۇرىندارى قوس تىلدە وتكەن دەباتتاردى دا كورگەنبىز. كەيىن قازاقشا دەباتتا تىلدەرى مۇكىستەنىپ، مىڭگىر-مىڭگىر ەتىپ ارەڭ سويلەيتىن ادامداردى دا كوردىك. بۇل جولى بارلىعى تولىق قازاقشا سويلەۋگە، وندا دا ادەمى سويلەۋگە تىرىستى. كەيبىرى ماقالداتتى، كەيبىرى ولەڭدەتتى...

بۇل – مويىنداۋ. بۇل – بيلىكتىڭ مويىنداۋى. بۇل – ساياسي پارتيالاردىڭ مويىنداۋى. ولار قازاقشا سويلەيتىن ادامداردىڭ قولداۋىنا مۇقتاج!

ادام كاپيتالى – ەڭ باستى قۇندىلىق

23 تامىزعا بەلگىلەنگەن قۇرىلتاي سايلاۋىنىڭ ۇگىت ناۋقانى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە، كەشە «Qazaqstan» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ تىكەلەي ەفيرىندە جۇرت اسىعا كۇتكەن ۇلتتىق تەلەدەباتتىڭ العاشقى كەزەڭى ءوتتى. دەبات «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – ادام كاپيتالى» دەگەن ورتاق تاقىرىپپەن ءوتتى.

كورەرمەندەر ەكرانداعى QR-كود ارقىلى ونلاين-داۋىس بەرۋگە قاتىسا الدى. ساۋالنامانى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اككرەديتتەگەن «دەموكراتيا ينستيتۋتى» جۇرگىزدى. ەفير باستالماس بۇرىن پارتيا وكىلدەرى تەلەدەباتتاردىڭ ادەپ حارتياسىنا قول قويدى، ال ءسوز كەزەگى ساندىق راندومايزەر ارقىلى انىقتالدى. وسىلايشا ءبىرىنشى كەزەڭدە ءار قاتىسۋشىعا ءوز باعدارلاماسىن تانىستىرۋعا 2 مينۋتتان ۋاقىت بەرىلدى. قۇرىلتايعا وتۋدەن ءۇمىتتى 7 ساياسي پارتيانىڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ءسوزىن جۇپتاپ كەلگەن وكىلدەرى ءسوز سايىسىنا ءتۇسىپ، وزدەرىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىن تانىستىرۋعا كىرىستى. شىنىمىزدى ايتساق، وسى جولعى دەباتقا ادام كاپيتالى تاقىرىبىنىڭ تاڭدالعانى قۇپتارلىق. ويتكەنى، قۇرىلتايدان ءۇمىتتى قاي پارتيا بولماسىن، بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپتارعا كوبىرەك باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ءوز باعدارلامالارىندا اشىق تا، اشىپ تا جازدى.

ەكىنشى كەزەڭدە سپيكەرلەرگە ەكى ورتاق سۇراق قويىلدى. ءدال وسى كەزەڭدە دەباتتاعى «دۇلدۇلدەردىڭ» شىن دايارلىعى انىق ءبىلىندى. ءبىرى قويىلعان ساۋالعا مۇدىرمەي جاۋاپ بەرسە، ەندى بىرەۋلەرى ساباققا دايىندالماي كەلگەن وقۋشىداي، سۇمىرەيىپ قالعانىن كوردىك.

ەندى تارقاتىپ ايتار بولساق:

العاشقى ساۋال ادام كاپيتالىن، ءبىلىمدى، عىلىمدى جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا ارنالدى. سپيكەرلەر دارىندى مامانداردى ەلدە ۇستاپ قالۋ جانە قازاقستاندى بىلىكتى كادرلار تارتىلاتىن وڭىرلىك ورتالىققا اينالدىرۋ جولدارىن ۇسىندى. ارتىلعان جۇگى اۋىر سوڭعى ساۋال الەۋمەتتىك ماڭىزى بار سالالارداعى (اسىرەسە وڭىرلەردەگى دارىگەرلەر، مۇعالىمدەر مەن ينجەنەرلەر) كادر تاپشىلىعىن شەشۋگە ارنالدى.

ال بۇعان پارتيا سپيكەرلەرى نە دەپ جاۋاپ بەردى؟ قاراڭىز:

«ادىلەت» پارتياسى (رەنات بەكتۇروۆ): شەتەلدەگى قازاقستاندىق مامانداردى ەلگە قايتارۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى جانە وڭىرلەردەگى جاستاردى قولداۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى.

«اقجول» پارتياسى (ولجاس نۇرالدينوۆ): ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا، مەكتەپ باعدارلاماسىن جاڭارتۋعا جانە بالالاردى ەرتە جاستان جاساندى ينتەللەكتكە ۇيرەتۋگە باسىمدىق بەردى. سونىمەن قاتار جۇمىسسىزدىقتى شەشۋدىڭ باستى جولى — شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ دەپ ەسەپتەيدى.

«قازاقستان حالىق پارتياسى» (يسلام سۇڭقار): جوو تۇلەكتەرى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن ايتتى.

«جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق» پارتيا (تازابەك سامبەتباي): ەڭ جوعارى جالاقىنى دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەر الۋى ءتيىس ەكەنىن وزگە دە جۇيەلى رەفورمالارمەن قاتار ايتتى.

«اۋىل» پارتياسى (سەرىك ەگىزباەۆ): كادر تاپشىلىعىن جۇيەلى تۇردە جويۋدى جاقتادى. اۋىل ماسەلەسىنە قاتىستى ءوز كانديداتتارىنىڭ اۋىل ءومىرىن جاقسى بىلەتىنىن جانە كەيبىرى قازىر دە اۋىلدا تۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

«Respublica» پارتياسى (ەكاتەرينا سمولياكوۆا): ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى دايارلاۋعا نازار اۋداردى.

«بايتاق» پارتياسى (نۇرعۇل قادىرباەۆا): ار-نامىس كودەكسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.

دەباتقا دايىندىق – سايلاۋعا دايىندىقتىڭ ءبىر پاراسى...

ءدال وسى جەردە قازاقتىڭ «الۋان-الۋان جۇيرىك بار، الىنە قاراي شابادى» دەگەن ءسوزىنىڭ شىن ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتتى.

پارتيا باعدارلاماسىن تانىستىرۋ، سۇراق-جاۋاپ الماسۋ، كورەرمەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ كەزەڭدەرىندە جەتى سپيكەردىڭ شىن الەۋەتتەرى كورىندى. سوزدەن سۇرىنگەندەر دە بولدى. «قينالعان جامبىل جەرى وسى» دەگەندەي، قويىلعان سۇراققا جاۋاپ تاپپاي قالعاندار دا بولدى. كەرىسىنشە، قۇيرىرقى سۇراققا ۇتقىر جاۋاپ تاۋىپ كەتكەندەر دە بولدى. ەندى سولار جايلى ەكى اۋىز ءسوز:

مىسالى، «جسدپ» سپيكەرى تازابەك سامبەتبايدىڭ «اق جول» سپيكەرى ولجاس نۇرالدينوۆتى سوزبەن قاعىتىپ: «گالستۋگى عالىمنىڭ ايلىعىنان قىمبات» دەگەن سوزىنە نۇرالدينوۆ ەش كىبىرتىكتەمەي: «گالۋستۋگىمدە «اق جولدىڭ» اتى، پارتيامنىڭ سيمۆولى بەينەلەنگەن، سول ءۇشىن دە ول ماعان كەز كەلگەن دۇنيەدەن قىمبات» دەپ جاۋاپ بەرۋى ۇتقىرلىق بولدى.

ال «قحپ» سپيكەرى يسلام سۇڭقاردىڭ سوزدەن جاڭىلۋى – بۇل پارتياعا قازاق ءتىلدى سپيكەرلەردىڭ دايىندىعىن تاعى ءبىر پىسىقتاۋ كەرەكتىگىن اڭعارتتى. مىسالى، يسلام سۇڭقار ءوز سوزىندە بىرنەشە كەزەك: «باي مەملەكەتتە – كەدەي ادام ءومىر سۇرمەۋى كەرەك!» دەپ قالدى. انىعى ول – «قازبا-بايلىققا باي قازاقستاندا كەدەيلەردىڭ بولۋىنىڭ ءوزى ابسۋرد» دەمەك بولعان شىعار دەپ توپشىلادىق. دەسە دە، بىرنەشە كەزەك قايتالاعان بۇل ءسوز – وڭباي قاتە ايتىلعان ءسوز بولدى. ويتكەنى، ەلىمىزدە كۇنكورىستىڭ كەدەيلىك شەگىندە ءومىر سۇرەتىن، ەڭ تومەنگى ايلىق جالاقىعا ءومىر سۇرەتىن رەسمي توپ بار. ولار دا قازاقستان ازاماتتارى. ال ولاردى قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىنان ايىرۋعا ەشكىمنىڭ قۇقى جوق، ارينە مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساماسا!

ال «بايتاق» سپيكەرى بۇل دەباتقا مۇلدە دايىندىقسىز كەلگەنى كورىنىپ-اق تۇر. سوندىقتان، بۇل جونىندە ارتىق ەشتەڭە ايتا المايمىز.

ءتۇيىن ءسوز – حالىقتا!

دەبات بارىسىندا «ونلاين-داۋىس بەرۋ» جۇرگىزىلدى. ءبىر كوڭىلدى قۋانتقانى – تىكەلەي ەفير بارىسىندا كورەرمەندەردەن سۇراقتار قابىلداندى. كورەرمەندەر قاۋىمىنان كەلىپ تۇسكەن ساۋالداردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك سالاعا (40,37%) تيەسىلى بولدى. ودان كەيىن ەكونوميكا (19,27%), مادەنيەت (16,51%), ساياسات (13,76%) جانە ەكولوگيا (10,09%) ماسەلەلەرى بولىپ كەلدى.

Abai.kz