ءيا، شەجىرەلى سەمەيگە، زامانانىڭ كەسكىنى مىڭ قۇبىلعاندا ورلىگىن جوعالتپاعان ءور سەمەيگە بارعان سايىن تىلسىمىن يىرىمىنە بۇگىپ جاتقان قارت ەرتىستىڭ جاعاسىنان اعىنعا قارسى سۋدى بۇيرالاي ءجۇزىپ جۇرگەن ۇيرەكتەردى كورگەندە  كەمپىربايدىڭ ارىزى قۇلاعىما كەلىپ تۇنا قالادى.

سۋىرىپ سالما اقىندىعىمەن، ءارى انشىلىگىمەن اتى شىققان، حالقىنىڭ مول مۇراسىنان سۋسىنداپ اقىندىق ونەردى دامىتۋعا، بايىتۋعا اۋقىمدى ۇلكەس قوسقان نار كەمپىرباي. «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» بولماسا كەمپىرباي بوگەمبايۇلى 1834 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى، قارقارالى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1895 جىلى شىعىسقا جەتىپ، سەمەيدە اۋىر سىرقاتتان كوز جۇمار ما ەدى؟!.

اسەت اقىننىڭ كەمپىرباي اۋىرىپ جاتقاندا ارنايى كەلىپ، ولەڭمەن كوڭىلىن سۇراعانى، وعان كەمپىربايدىن قايتارعان جاۋابى - كوركەمدىك جاعىنان قازاق ايتىسىنىڭ تاماشا فولكلورىنا اينالدى.

ءال ۇستىندە جاتقان ونەرپازدىڭ ءوز بويىنداعى اقىندىق دارىنى ءوزىن ءبىرجولاتا تاستاپ ۇشقالى تۇرعان كوكالا ۇيرەگى سەمەيگە بارعان سايىن كوز الدىما كەلە قالادى. كەمپىربايدى جەتى جاسىنان باستاپ اقىندىقتىڭ يەسى - ءداۋىت پايعامبار يەكتەپ، اقىندىق ونەردى دارىتقانىن:

ەر ءداۋىت جەتى جاستا يەكتەگەن،
جاسىننىڭ سۋىن ءىشىپ قۇدىعىنان.
تەرەڭدەپ سىردىڭ سۋى قاپتاسا دا،
سوندا دا كەلمەۋشى ەدى جۇلىعىمنان، - دەپ، بەينەلەپ، تۇسپالداپ شەبەر جەتكىزگەن، كەدەي وتباسىنان شىققان «كەدەيلىكتىڭ كەنجە ۇلى» نار كەمپىربايدىڭ:

بوگەمباي əكەم اتى، كەمپىر ەدىم،
ولەڭدى كəسىپ قىلىپ تەنتىرەدىم.
داۋسىمنىڭ كەلمەي تۇرعان ءمəنىسى سول،
باقىردان ۇرلىق ەتىن جەڭكىرەدىم، - دەگەن ولەڭىنەن اقىندىقتى جاسىنان سەرىك  قىلىپ، تەك شەشەندىگىنىڭ عانا كۋاسى ەمەس، اقىننىڭ تاعدىرىنان دا مالىمەت بەرەتىن دەرەك ەكەنىن دە تانيمىز. بالا كۇنىنەن مۇقتاجدىقتى كوپ كورىپ، ەل ارالاپ، ەتىنىڭ تىرىلىگىمەن كۇنەلتكەن ارمان-شەرى كوپ اقىننىڭ ءوزى جايلى:

اتىعاي، قاراۋىل مەن وردەگى ۇيسىن،
قاروتكەل تانىس ەدىم ەكى اراعا
سەمەيدە توپىراعىم بولار بىلەم،
كەمپىرباي دۇعا قىلسىن بيشاراعا،  - دەگەن ولەڭىنىڭ ءدال كەلگەنىن قاراشى. وسى ءبىر اۋىز ولەڭمەن كەمپىرباي تالاي نارسەنى انىق بولجاعانى ايقىن كورى­نىپ تۇر.

قالا تۇرعىنى توبىقتى جانكەلدىنىڭ ۇيىندە  اۋىرىپ، توسەكتەن تۇرا الماي جاتقان كەمپىرباي اقىن ءومىردى تەرەزەدەن عانا كورىپ، پۇشايمان حالگە تۇسكەنىنە قاتتى نازالانادى. وتكەن ءومىرىن ەسكە الىپ، «تىرشىلىكتىڭ قادىرىن كەش ءبىلدىم» دەپ، وكىنىش تە بىلدىرەدى.

قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى كەمپىرباي بوگەمبايۇلى اۋىرىپ جاتقاندا وعان قازاقتىڭ تاعى ءبىر بەلگىلى اقىنى اسەت نايمانبايۇلى الىستان ات ارىتىپ بارىپ، اعاسىنىڭ حال-جاعدايىن ولەڭمەن سۇراعاندا:

جۇلدە العان جۇيرىك ەدىم تالاي جەردە،
كەشەگى كەمپىر ەدىم كوزىڭ كورگەن.
اق ۇيدە ايقاي سالعان قايران باسىم،
قور بولدى-اۋ ەكى كوزىم تەرەزەدەن...

ومىردەن قول ۇزگەلى جاتقان كەمپىرباي:

اسەتجان وسى اۋرۋدان ولەم بىلەم،
اللانىڭ اماناتىن بەرەم بىلەم.
كەۋدەمنەن كوكالا ۇيرەك «حوش» دەپ ۇشتى،
سول شىركىن، كارى جوداس ولەڭ بىلەم.

باسىمدا وتىردى وكسىپ قيماي توقتاپ،
كەتە الماي بوتەن جاققا اينالسوقتاپ.
«سەرىگىم حوش-امان بول، كەمپىرباي» دەپ
جىلادى بۇرىنعى وتكەن كۇندى جوقتاپ – دەپ بويىنداعى ونەردىڭ ءوزىن ءبىرجولا تاستاپ ۇشقالى تۇرعان كوكالا ۇيرەك ەكەنىن قامىعا جەتكىزەدى. كوگالا ۇيرەك – اقىنعا ولەڭ بوپ قونعان كيەنىڭ يەسى. كوكالا ۇيرەك سەكىلدى ولەڭنىڭ دە بولەك جانى بار، بولەك دەنەسى بار سىي ەندى اقىننىڭ كەۋدەسىنەن ۇشقالى جاتىر.

ارعى داۋىردەگى قازاق اقىندارىندا دا ءوزىنىڭ دۇنيەدەن وتەتىنى تۋرالى كۇنىبۇرىن بولجام ايتىپ كەتكەندەرى عاجاپ.ءتىپتى، كەيبىرى ءوز اجالىن شابىت بەرەر اڭىزبەن بايلانىستىراتىنى بار. اقىن جامبىل جاباەۆ ومىردەن وتەرىنەن از عانا بۇرىن، «شابىتتانعان شاعىندا كوزىنە كورىنەتىن قىزىل جولبارىسىنىڭ» شاقىرعانىنا قايرىلماي كەتكەنىن كورىپ، ءوزىنىڭ ۇزاماي دۇنيە سالاتىنىن ايتقان ەكەن.

ءاي اسەت، وسىناۋ دەرتتەن مەن ولەمىن،
ناۋقاسىم مەڭدەۋ تارتتى بۇرىنعىدان.
ۇشسا دا قانات بايلاپ اسپانمەنەن،
ءولىمنىڭ كىم قۇتىلار قۇرىعىنان،
سۇراساڭ حال-جايىمدى، اسەت جانىم،
جاتىرمىن ۇشايىن دەپ تۇعىرىمنان.

اسەتجان، وسى اۋرۋ قويماس بىلەم،
اللانىڭ ءامىرى ەكى بولماس بىلەم.
قامىعىپ «حوش» دەپ جىلاپ ۇشىپ كەتتى،
وسى ولەڭ سەركەبايعا قونباس بىلەم، - دەيدى.

ارمان، مۇڭى  - وسى قادىرلى سىيدىڭ ۇرپاعىنا قونباي، مۇنىڭ اۋلەتىنەن ءبىرجولا جوعالىپ كەتۋى. ءومىرىنىڭ جالعاسى، بالاسىنىڭ قاسيەتتى ونەرىنە يە بولا الماعاندىعىن «ۇرپاعىم ونەرىمدى جالعامادى، كيەم ۇشىپ كەتەتىن بولدى» دەگەن اقىندىق سىرىن تەك اقىنعا عانا جايىپ سالادى. «ەر ءداۋىت جەتى جاستا يەكتەگەن» كەۋدەسىندەگى ولەڭنىڭ كوك الا ۇيرەگىن ۇشىرار ساتىندەگى  اللانىڭ اماناتىن ۇرپاعىنا بەرە الماعان وكىنىشىن وبرازدى تۇردە بەينەلەيدى. اقىننىڭ ورىندالماي بارا جاتقان ۇلكەن ارمانى  – ۇلى سەركەبايعا اقىندىق ونەردىڭ «قونباعاندىعى». ولەڭ ارىزىنىڭ سوڭىندا كەمپىرباي اقىن بۇكىل زامانداس اقىندارىمەن قوشتاسادى، ءوزىنىڭ سوڭعى تىلەگى رەتىندە سول اقىنداردىڭ «سەمەيدەگى توپىراعىنىڭ» باسىنا كەلىپ دۇعا وقىپ تۇرۋىن قالايتىندىعىن ايتادى.

اقىن ءومىرىنىن سوڭعى ءسəتى سەمەيدە ءوتىپ، سوندا جەرلەنگەنى بەلگىلى. وكىنىشكە وراي كەمپىربايدىڭ مولاسى باياعىدا تاپتالعان. ورنىنا ەت كومبيناتىنىڭ قاساپحاناسى سالىنىپ، سول كەزدەرى قازاقتىڭ مىڭعىرعان مالىنىڭ قان-جوسا بولىپ سويىلاتىن مەكەنىنە اينالعان. شەجىرەلى سەمەيدىڭ نار كەمپىرباي جايلى تولعاپ ايتاتىن زيالى قاۋىمىنىڭ قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن سيرەپ بارادى.

ءبىر جىلدارى تۇرسىن اعامەن كەزدەسكەندە اڭگىمە ايتىپ وتىرىپ، كەمپىرباي جايلى توقتادى.

– جاستاۋ كەزىم، ابايتانۋشى-عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆ ەشتەمە ايتپاستان  سەمەي ەت كومبيناتىنىڭ قاساپحانا جانىنا ەرتىپ بارىپ، تىزەرلەي وتىرا قالىپ قۇران وقىدى. ءبىراز ءۇنسىز وتىرعان سوڭ، سۇراپ ەدىم:

– بۇل جەردە سۋىرىپ سالما شەشەن اقىن نار كەمپىرباي جەرلەنگەن. ماعان بۇل جەردى، بۇل ونەگەنى مۇحتار اۋەزوۆ كورسەتكەن، - دەپتى.

«ارقاداعى حان-قاراعا سالەم ايتىپ»، قارا ەرتىس، قارقارالى دۇعا ەتسىن دەپ، وردەگى ءۇيسىن قاراوتكەلگە سەمەيدىڭ توپىراعى بۇيىراتىنىن ايتىپ كەتكەن ءدىلمار اقىن كەمپىربايدىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا دا عاسىردان استى. سەمەي توپىراعىنىڭ باسىنا كەلىپ دۇعا وقىپ تۇراتىن اقىن ارمانى ورىندالۋ ءۇشىن كەمپىرباي جاتقان توپىراققا ءبىر بەلگى قويىلىپ، وعان اقىننىڭ:

سالەم ايت ارقاداعى حان-قاراعا،
قارا ەرتىس، قارقارالى جانداراعا.
اتىعاي، قاراۋىل مەن وردەگى ءۇيسىن،
قاراوتكەل تانىس ەدىم ەكى اراعا.
سەمەيدە توپىراعىم بولار، بىلەم،
كەمپىرباي دۇعا قىلسىن بەيشاراعا – دەگەن ارىزىن جازىپ قويۋ كەرەك!

ايتىلماعان اڭگىمەنىڭ ءجيى اۋىزعا الا بەرمەيتىن، اينالىپ وتەر اقيقاتى بولادى.

سەمەيگە قاشان بارسام دا زورلىق، زومبىلىقتىڭ الۋان ءتۇرىن كورگەن ولكەدەن ۇركىپ، كوك الا ۇيرەك كەمپىربايدى جوقتاپ، ۇشىپ جۇرگەن سياقتى بولادى دا تۇرادى...

الماحان مۇحامەتقاليقىزى،

استانا قالاسى

Abai.kz