جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى قالاي وزگەرتەدى؟
جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن قالاي وزگەرتەدى، ازاماتتىق باستامالار ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەر اشادى جانە نەلىكتەن فورمالدى قاتىسۋدان مازمۇندى قاتىسۋعا كوشۋ ماڭىزدى؟ بۇل تۋرالى «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى» قاۋىمداستىق نىسانىنداعى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى نۇراس ەرالى سۇحبات بارىسىندا ايتىپ بەردى.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قازاقستاننىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قانداي وزگەرىستەر ەڭ ماڭىزدى؟
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى – قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ. كونستيتۋتسيا – جاي عانا قۇقىقتىق قۇجات ەمەس. ەڭ الدىمەن، ول مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزىن ايقىندايدى، ولاردىڭ قۇقىقتارىن، بوستاندىقتارى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەيدى.
ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋىنا جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. بۇگىندە قوعامدىق ۇيىمدار، قوعامدىق كەڭەستەر، باستاماشىل توپتار جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ باسقا دا ينستيتۋتتارى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
«قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ» قىزمەتى اياسىندا بۇل باعىتتاعى جۇمىس نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىز قوعامدىق ۇيىمدارمەن جانە وڭىرلىك ازاماتتىق اليانستارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايمىز، قوعامدىق جانە ديالوگ الاڭدارىن دامىتامىز، باستاماشىل توپتاردى قولدايمىز جانە ازاماتتاردى تىكەلەي تولعاندىراتىن ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعدايلار جاسايمىز. ادامداردىڭ زاڭمەن بەكىتىلگەن قۇقىقتارى عانا ەمەس، ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە، ونىڭ ەسكەرىلۋىنە جانە ءوز ءومىرى مەن ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسۋعا ناقتى مۇمكىندىكتەرى بولۋى وتە ماڭىزدى.
مىقتى ازاماتتىق قوعام ءدال وسىنداي بەلسەندى ارالاسۋدان باستالادى. ادام ءوزىن سىرتتاي باقىلاۋشى رەتىندە ەمەس، ەلدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسا الاتىن ءارى بۇل ۇدەرىسكە جاۋاپتى ازامات رەتىندە سەزىنۋى كەرەك.
سونداي-اق تاريحي جانە مادەني مۇراعا ۇقىپتى قاراۋ قاعيداتىنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلۋىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى» بۇل باعىتتا دا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى ۆولونتەرلىك قوزعالىستى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ وتىرمىز. مۇرا – بۇل بىزگە وتكەننەن جەتكەن قۇندىلىق قانا ەمەس، ونى ساقتاپ، كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ ەل ومىرىنە قاتىسۋىنا قالاي اسەر ەتتى؟ قوعامدىق باستامالار مەن مەملەكەتپەن ديالوگ جۇرگىزۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر ارتتى ما؟
– جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى سىندارلى ءارى مازمۇندى ديالوگتى دامىتۋعا قوسىمشا نەگىز قالىپتاستىرادى.
بۇگىندە ۇەۇ، ساراپشىلار قاۋىمداستىعى جانە بەلسەندى ازاماتتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى كوتەرىپ قانا قويماي، ولاردى تالقىلاۋعا قاتىسۋعا، ۇسىنىستار ازىرلەۋگە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا مۇمكىندىك الدى. مۇنداي تەتىكتەر اسىرەسە قابىلداناتىن شەشىمدەر ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيلەردە ماڭىزدى.
الايدا مۇمكىندىكتەردىڭ بولۋى وزدىگىنەن ناتيجە بەرەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ازاماتتاردىڭ قولدانىستاعى قاتىسۋ تەتىكتەرىن پايدالانۋعا دايىن بولۋى، باستاما كوتەرۋى جانە ءوز قاۋىمداستىقتارىنىڭ دامۋىنا جاۋاپكەرشىلىك الۋى ماڭىزدى. ال مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار، ءوز كەزەگىندە، مۇنداي ديالوگقا اشىق بولىپ، ناقتى كەرى بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت.
سوندىقتان كەلەسى ماڭىزدى كەزەڭ – فورمالدى قاتىسۋدان مازمۇندى قاتىسۋعا كوشۋ. ياعني قوعامدىق باستامالار جاي عانا تىڭدالىپ قويماي، ناقتى قارالىپ، ولارعا كەرى بايلانىس بەرىلىپ، مۇمكىن بولعان جاعدايدا قابىلداناتىن شەشىمدەردە ەسكەرىلۋى كەرەك. ءدال وسىنداي ءتاسىل مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتىپ، ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن شىن مانىندە ءتيىمدى ەتەدى.
– كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قانداي وزگەرىستەر قازىردىڭ وزىندە ءىس جۇزىندە سەزىلەدى، ال قاي وزگەرىستەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءالى ۋاقىت قاجەت؟
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنگەنىنە ءبىر ايدان ءسال عانا استى. اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى تولىق ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت قاجەت. دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە ازاماتتار ءۇشىن تىكەلەي ماڭىزى بار بىرقاتار وزگەرىستەردى اتاپ وتۋگە بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ، ولاردى قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ، تسيفرلىق قۇقىقتار مەن دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا قاتىستى نورمالاردى بەكىتۋ بار.
كونستيتۋتسيادا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرگە، دەنساۋلىق ساقتاۋعا، ءبىلىم بەرۋگە، ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىككە، سونداي-اق تاريحي جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن.
مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر دە ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. جاڭا مودەل بەلگىلى ءبىر ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەردى كوزدەيدى جانە ولاردى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دە ۋاقىت قاجەت بولادى. قازىرگى تاڭدا ەل وتپەلى كەزەڭدى باستان وتكەرىپ وتىر: جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورمالار بىرتىندەپ زاڭنامادا جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىندە كورىنىس تابۋدا.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدا قوعامدىق ۇيىمدار قانداي ءرول اتقارۋى ءتيىس؟
– ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ويتكەنى ولار مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قوعامنىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىمەن بايلانىستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى.
ەڭ الدىمەن، ازاماتتاردى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ جانە جاڭا نورمالاردى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى تىلمەن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. كونستيتۋتسيا مەن وعان بايلانىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەر تەك زاڭگەرلەر مەن ماماندارعا عانا ەمەس، ءاربىر ازاماتقا تۇسىنىكتى ءارى قولجەتىمدى بولۋى كەرەك.
كەرى بايلانىس تا اسا ماڭىزدى. ءبىز ادامدارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيمىز، وڭىرلەردەگى ماسەلەلەردى جاقسى بىلەمىز جانە قانداي ماسەلەلەر قوسىمشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىنىن، قانداي باستامالاردىڭ سۇرانىسقا يە ەكەنىن، سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ءىس جۇزىندە قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنىن كورە الامىز.
بۇدان بولەك، قوعامدىق سەكتور رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا ساراپتامالىق ۇلەس قوسا الادى، قوعامدىق مونيتورينگكە، زاڭنامالىق باستامالاردى تالقىلاۋعا جانە قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا قاتىسا الادى. بۇل رەتتە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ مىندەتى مەملەكەتتىك باستامالاردى قولداۋمەن عانا شەكتەلمەۋى ءتيىس. قولدانىستاعى ماسەلەلەر تۋرالى اشىق ءارى سىندارلى تۇردە ايتىپ، ولاردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنۋ دا ماڭىزدى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ازاماتتاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرىن ءبىلۋى جانە ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ءتۇسىنۋى نەلىكتەن ماڭىزدى؟
– ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تۇسىنبەي، ەل ومىرىنە تولىققاندى قاتىسۋ مۇمكىن ەمەس.
كونستيتۋتسيانى ءبىلۋ ازاماتقا ءوزىنىڭ قانداي قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن، ولاردى قورعاۋ ءۇشىن قايدا جۇگىنە الاتىنىن، قوعامدىق ومىرگە قالاي قاتىسۋعا بولاتىنىن جانە ءوز قالاسىندا، وڭىرىندە، جالپى ەلدە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە قالاي ىقپال ەتە الاتىنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار ازامات ءوز قۇقىقتارىن عانا ەمەس، قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن دە ءبىلۋى ماڭىزدى. بۇل اسىرەسە تاريحي جانە مادەني مۇرانى ساقتاۋ، ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك، تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك، باسقا ازاماتتارعا قۇرمەتپەن قاراۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وزەكتى.
كونستيتۋتسيا تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ساقتالاتىن نەمەسە ماماندار عانا زەردەلەيتىن قۇجات رەتىندە قابىلدانباۋى كەرەك. ول قاراپايىم ازاماتقا تۇسىنىكتى بولىپ، كۇندەلىكتى ومىردە ءوز قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن دۇرىس باعدارلاۋعا كومەكتەسۋى قاجەت.
سوندىقتان مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ادامدارعا كونستيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرى تۋرالى جاي عانا اقپارات بەرۋ ەمەس، وسى نورمالاردىڭ ءىس جۇزىندە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن جانە ءار ازاماتقا قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەتىنىن ءتۇسىندىرۋ.
مىقتى مەملەكەت تەك ءتيىمدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا عانا ەمەس، ءوز قۇقىقتارىن بىلەتىن، مىندەتتەرىن ورىندايتىن جانە ەلدىڭ دامۋىنداعى ءوز ءرولىن تۇسىنەتىن جاۋاپتى قوعامعا سۇيەنەدى.
Abai.kz
