امەريكالىق ساياساتتانۋشى فرەنسيس فۋكۋياما الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن جاڭا ماقالاسىندا رەسەيدىڭ ۋكراينادا تولىق جەڭىلىسكە ۇشىرايتىنىن بولجايدى. فۋكۋيامانىڭ پىكىرىنشە، پۋتين ۋكراين حالقىنىڭ وككۋپاتسياعا قارسى تۇرۋ شەشىمىن دۇرىس باعالاماي قاتەلەستى، ءارى ونىڭ بۇكىل ەلدى باعىندىرۋعا اسكەري رەسۋرستارى جەتپەيدى.

بۇل جاعداي كرەمل باسشىسىنىڭ اشۋىن تۋعىزىپ، شيەلەنىستى ودان ءارى ۋشىقتىرۋدا. ناتيجەسىندە بەيبىت تۇرعىندار اراسىنداعى قۇرباندار سانى ارتىپ، ينفراقۇرىلىمدار قيراپ جاتىر. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆلاديمير زەلەنسكي جاعدايدىڭ وتە شۇعىل ءارى قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرتكەنىمەن، فۋكۋياما تەك رەسەيدىڭ تەز ارادا جەڭىلۋىنە قاتىستى وپتيميستىك كوزقاراسىن بىلدىرەدى.

ول مۇنداي ناتيجەنىڭ بۇكىل الەم ءۇشىن تاريحي ءارى ۇزاق مەرزىمدى سالدارى بولاتىنىن ايتادى: رەسەيدىڭ جەڭىلىسى جاھاندىق دەموكراتيانى قۇلدىراۋدان ساقتاپ قالادى، ال 1989 جىلعى بوستاندىق رۋحى باتىل ۋكرايندىقتاردىڭ ارقاسىندا قايتا جاڭعىرادى. دەگەنمەن، بۇكىل الەمدە، سونىڭ ىشىندە باتىس ەلدەرىندە دە نەوليبەرالدى ءاۆتوريتاريزمنىڭ كۇشەيۋى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ بۇل تەزيسكە كۇمانمەن قاراۋىنا سەبەپ بولۋدا.

رەسەيدىڭ ۋكراينانى باسىپ الىپ، ونى جەڭىلدىكتەرگە بارۋعا ماجبۇرلەيتىندەي اسكەري كۇشى جەتكىلىكسىز. ۋكراينا — 40 ميلليون حالقى بار ەل، ال پۋتين ءوز اسكەرىنىڭ باسىم بولىگىن مايدانعا جىبەرىپ قويعان. ورىستار ءۇشىن مۇنداي قورشاۋدى ۇستاپ تۇرۋ وتە قىمباتقا تۇسۋدە. ولار كۇن سايىن ۇلكەن مولشەردە بروندالعان تەحنيكاسىنان، جەكە قۇرامىنان جانە وق-دارىلەرىنەن ايىرىلۋدا. سونداي-اق رەسەي ارمياسىنىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى وتە تومەن.

فۋكۋيامانىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل سوعىستىڭ باستى ناتيجەلەرى مىناداي:

1. پۋتين سوعىستىڭ باستاپقى تاريحي ماقساتىنان ايىرىلدى. ماسكەۋ سوعىستى ۋكراينانىڭ بىرنەشە ايماعىن باسىپ الۋ ءۇشىن عانا باستاعان جوق. تۇپكى ماقسات الدەقايدا اۋقىمدى بولدى: ۋكراينانى تولىق باعىندىرۋ، ونىڭ باتىسپەن ينتەگراتسيالانۋىنا جول بەرمەۋ جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى رەسەيدىڭ ىقپالىن قالپىنا كەلتىرۋ. بۇل جوسپار ىسكە اسپادى. كەرىسىنشە، سوعىس مۇلدەم قاراما-قارسى ناتيجە بەردى: ۋكراينا ۇلت رەتىندە بىرىگىپ، باتىسقا تولىق بەت بۇردى.

2. اۋماقتى اسكەري جولمەن باسىپ الۋ دا كرەملدىڭ باستى ماسەلەسىن شەشپەيدى. بۇل — ەڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەردىڭ ءبىرى. رەسەي تاعى ءبىراز جەردى باسىپ الدى دەلىك، بۇل ۋكراينانى 2021 جىلعى مارتەبەسىنە قايتارا المايدى جانە ۋكرايندىق ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جويا المايدى. باسقاشا ايتقاندا، پۋتين بەلگىلى ءبىر اۋماقتاردى يەمدەنگەنىمەن، ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىنان جەڭىلدى.

3. رەسەي ناتو-نى كۇشەيتىپ الدى. بۇل — فۋكۋياما 2022 جىلدان بەرى نازار اۋدارىپ كەلە جاتقان سوعىس پارادوكستارىنىڭ ءبىرى. رەسەي ناتو-نى ءوز شەكاراسىنان الىستاتۋعا تىرىستى، بىراق ونىڭ ورنىنا فينليانديا مەن شۆەتسيانىڭ قوسىلۋى ارقىلى اليانستىڭ كەڭەيۋىنە ءارى بۇرىنعىدان دا قۋاتتى، ءبىرتۇتاس ۇيىمعا اينالۋىنا سەبەپكەر بولدى.

4. ۋكراينا تاۋەلسىز ەۋروپالىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. فۋكۋياما بۇل سوعىستى تەك ارميالار اراسىنداعى قاقتىعىس ەمەس، ساياسي بىرەگەيلىكتەر كۇرەسى رەتىندە دە قاراستىرادى. وسى تۇرعىدان العاندا، رەسەيدىڭ باسىپ كىرۋى ماسكەۋدىڭ الدىن العىسى كەلگەن ۇدەرىستى تەزدەتتى: ۋكرايندىق بىرەگەيلىك ايقىن انتيرەسەيلىك جانە ەۋروپالىق سيپاتقا يە بولدى.

5. ۋاقىت رەسەيدىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. ول اۆتوريتارلىق رەجيمدەردىڭ ءبىر ادامعا نەگىزدەلگەن جۇيەسى كەنەتتەن كۇيرەگەنگە دەيىن وتە تۇراقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سىرتقى تۇراقتىلىعىنا قاراماستان، رەسەي جۇيەسى ۋكراينا جۇيەسىنەن بۇرىن كۇيرەۋى دە مۇمكىن.

سونىمەن قاتار فۋكۋياما ءاۆتوريتاريزمنىڭ باستى ەرەكشەلىگىن اتاپ وتەدى: مۇنداي رەجيم داعدارىسقا دەيىن وتە كۇشتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن، سەبەبى بۇكىل جۇيە ناقتى ماسەلەلەردى قوعامنان دا، كوشباسشىنىڭ وزىنەن دە جاسىرادى.

«پۋتين قازىردىڭ وزىندە جەڭىلدى» دەگەن ءسوز «ۋكراينا جەڭدى» دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل — ەكى بولەك مالىمدەمە. فۋكۋياما ءپۋتيننىڭ باستاپقى ساياسي جوباسىنىڭ ستراتەگيالىق جەڭىلىسى تۋرالى ايتىپ وتىر.

رەسەي سوعىستى ءالى دە جالعاستىرا الادى، باسىپ العان اۋماقتاردى ۇستاپ تۇرۋى، ۋكرايناعا وراسان زور زيان كەلتىرۋى جانە تاكتيكالىق اسكەري تابىستارعا جەتۋى مۇمكىن.

سوندىقتان ونىڭ ۇستانىمىن بىلاي تۇيىندەۋگە بولادى: پۋتين كەيبىر شايقاستاردا جەڭىسكە جەتىپ، قوسىمشا اۋماقتاردى باسىپ الۋى مۇمكىن، بىراق ول ءوز شارتىمەن تاڭىلعان ۋكراينا مەن جاڭا ەۋروپالىق تارتىپكە ەندى ەشقاشان قول جەتكىزە المايدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ

Abai.kz