اڭگىمە

ءتۇن بويى جاۋعان قالىڭ قار ءبارىن ءوز قۇشاعىنا العان. كوك پەن جەردىڭ اراسى تۇتاسىپ كەتكەن. اۋلاداعى اعاشتار اق مامىققا مالىنىپ، بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىققا باستارىن ءيىپ مۇلگىپ تۇر.

بەكتۇرعان:

- ءبيسميللا دەپ، كۇبىرلەي ورنىنان تۇردى. دارەتىن جاڭارتىپ، ءتورت راكات ناماز وقىدى. وتان باقىتى مەن وتباسى باقىتىن تىلەدى.

ءۇي ءىشى ءالى الا كولەڭكە. ايەلى مەن بالالارىنىڭ بالقايماق ۇيقىسىن بۇزعىسى كەلمەي، اياق ۇشىمەن سىرتقا شىقتى.

ەسىكتى اشقاندا تاپ-تازا اۋا بەتىنە ۇرىلدى، ونە بويى ءدىر ەتىپ بىردەن سەرگىدى.

قاردى كۇرەگەن سايىن تابانى شىقىرلاپ، تاڭعى تىنىشتىقتى بۇزدى. كوپ ۇزاماي ماڭدايىنان تەر شىعىپ، دەمى جيىلەي باستادى. قىس قانشا سۋىق بولعانىمەن، ادال ەڭبەك بويىن جىلىتتى.

دالاعا شىعاردا سۋعا سالىپ، گازگە قويىپ كەتكەن ەكى جۇمىرتقانىڭ قابىعىن ەپپەن ارشىدى، ءبىر شىنى سۋ ءىشىپ، اسىعىس جولعا شىقتى، ساعات ءتىلى التىنى كورسەتتى.

قار جاۋعان كۇنى قالا سىرتىنان جۇمىسقا جەتۋدىڭ ءوزى ماشاقات. بەكتۇرعان ەل از جۇرەدى-اۋ دەگەن، تار كوشەمەن زۋلادى. الپامىس باتىر ىقشام اۋدانىنداعى ۇلكەن جولعا شىققاندا، ۇزىن-سونار كولىك لەگى مۇلدە جىلجىماي قالىپتى.

- قاردى كۇرەمەي-اق، ەرتەرەك شىققانىمدا عوي... - دەپ كۇبىرلەدى.

ەكى ماشينا قاتار سياتىن جەرگە جەتتى، بىراق كولىكتەر ءبىر قاتارمەن باياۋ جىلجىپ كەلەدى، قارسى باعىتتا ەش كولىك جوق، قاتاردان شىعىپ گاز باسسام قالاي... بىرەۋ ىتقىپ شىعىپ جۇيتكىگەن كۇيى كەتتى.

ىشىندە ءبىر ءۇن «بولمايدى!» دەدى.

ارتىنشا ەكىنشى وي كەلدى. «ساباق سەگىزدە باستالادى،قازىر التىدان استى، وسىلاي تۇرساڭ، كەشىگەسىڭ». ول ساعاتىنا قارادى. ۋاقىت سىرعىپ بارادى. ستۋدەنتتەردىڭ الدىندا كەشىگىپ بارۋ ۇيات.

امالسىز قاتاردان شىعىپ، الدا كەتىپ بارا جاتقان كولىكتىڭ سوڭىنان ىلەستى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ارت جاعىنان قىزىل-جاسىل شامى جارقىلداعان پاترۋل كولىگى كورىندى. جۇرەگى «زۋ» ەتتى، امالسىز جول جيەگىنە توقتادى.

جاس جول پوليتسياسى كەلدى.

- قۇجاتتارىڭىزدى كورسەتىڭىز.

بەكتۇرعان ءۇنسىز كۋالىگىن ۇسىندى.

- قىزمەتتىك كولىككە ءجۇرىڭىز.

پاترۋل كولىگىنىڭ ىشىندە قارنى قامپيعان، ۇيقىسى قانباي كوزى قىزارىپ كەتكەن ەكىنشىسى وتىر.

- اسسالاۋماعالەيكۋم.

- ۋاعالەيكۋماسسالام.

الگى قارنىن سيپاپ سالقىن عانا:

-نەگە قارسى جولاققا شىقتىڭىز؟

- ساباققا اسىعىپ بارامىن. ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىسىم بار.

پوليتسەي يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى.

- ەرەجە بارىنە بىردەي.

- مەن قاتەلىگىمدى مويىندايمىن. بىراق جاعدايدى دا تۇسىنىڭىزدەر.

- التى ايعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىڭىزدەن ايىرىلاسىز.

بەكتۇرعان نە دەرىن بىلمەي، ءۇنسىز قالدى.

كۇندەلىكتى جۇمىسى، اتا-اناسىن اۋرۋحاناعا اپارۋ، بالا-شاعانىڭ تىرشىلىگى – ءبارى كولىككە بايلانىستى.

جول ساقشىسى حاتتامانى تولتىرۋعا كىرىستى.

قار ءالى سەبەلەپ تۇر. كەپتەلىستەگى كولىكتەردىڭ ۇزىن تىزبەگى اپپاق الەمدە قيمىلسىز قاتىپ قالعانداي.

- اعا، زاڭ بارىنە ورتاق، - دەدى جول ساقشىسى قاعازدان باس الماي.

- زاڭنىڭ ورتاق ەكەنىن بىلەمىن. اۋديتوريادا جۇزگە جۋىق ستۋدەنت كۇتىپ وتىر. مۇعالىم كەشىگىپ بارسا قالاي بولادى؟!

تاستاي قاتقان ساقشى ءۇنسىز.

ال ەكىنشىسى ورىندىققا شالقايىپ:

-ءبىر امالىن تابۋعا بولادى... - دەدى جاي عانا.

بەكتۇرعان ونىڭ جۇزىنە قارادى.

- قانداي امال؟

جول ساقشىسى بىلەگىنىڭ استىنداعى شاعىن قوبديشانىڭ قاقپاعان ءسال عانا سىرعىتتى. ءىشى ۋماجدالعان اقشاعا تولى ەكەن.

- تۇسىنەتىن شىعارسىز...

بەكتۇرعاننىڭ ءوڭى سۇرلانىپ كەتتى.

جۇرەگىنە الدەنە قادالعانداي بولدى.

«بۇلار ايلىقتىڭ سىرتىندا ارام اقشا جاساپ وتىر، ءبىز بولساق اۋديتوريادا وقىعان لەكتسياعا قاراي ايلىق الامىز، بىراق نەگىزگى جۇمىسىمىز اۋديتوريانىڭ سىرتىندا، ەل ءۇشىن، وتان ءۇشىن تەگىن كىتاپ جازامىز، اقشا تولەپ ماقالا شىعارامىز...»

قالتاسىن اقتاردى. تەلەفونىن اشتى.

بىرنەشە مىڭ تەڭگەدەن باسقا ەشتەڭە جوق.

- مەندە ونداي اقشا جوق، - دەدى. ايلىقتان ايلىققا ارەڭ جەتەتىن مۇعالىممىن.

- وندا حاتتاما راسىمدەيمىز.

- جۇرگىزۋشى كۋالىگىمنەن ايىرىلسام، جۇمىسقا قالاي قاتىنايمىن؟ قارت اكە-شەشەمدى كىم دارىگەرگە اپارادى؟

- ول ەندى ءوز شارۋاڭىز.

وسى ءبىر سالقىن ءسوز بەكتۇرعاننىڭ ارقاسىن ايازداي قارىپ ءوتتى.

ەسىنە ارتجاقتا ۇيىقتاپ وتىراتىن، ساباق بىلمەي توعىزىنشى سىنىپتى زورعا بىتىرگەن كلاستاسى ءتۇستى، بۇگىندە ول ۇلكەن كاسىپكەر. بەكتۇرعان وقۋدى وزات وقىدى، ۋنيۆەردەن ۋنيۆەرگە ءتۇستى، دوكتورلىق قورعادى، ءومىرىن عىلىمعا ارنادى، الاتىنى از اقشا... بەتى شىم ەتتى... امالسىز كلاستاسىنا تەلەفون سوقتى. كاسپيگولتىنا سىڭعىرلاپ اقشا كەلدى...

بەكتۇرعاننىڭ قولدارى ءرولدىڭ ۇستىندە دىرىلدەپ كەلەدى، نامىستان ورتەندى... «ۇزدىك وقۋ»، «ادال ەڭبەك» قادىرسىز ەكەنىن العاش رەت سەزىندى.

«نەگە بۇل جەردە جولاقتىڭ جوقتىعىن ايتپادىم؟ نەگە ءوزىمدى سوڭىنا دەيىن قورعامادىم؟!..» ەندى كەش.

ۋنيۆەرسيتەتكە جەتتى. عيماراتتىڭ ءىشى تىپ-تىنىش، ساباق الدەقاشان باستالىپ كەتكەن.

ول اۋديتوريا كىلتىن الىپ، ليفتكە قاراي جۇگىردى.

ليفت بەسىنشى قاباتتا ەكەن. تومەنگە تۇسەر ءتۇرى جوق.

باسپالداقپەن جوعارى كوتەرىلدى. ەكىنشى قاباتقا جەتكەندە ليفت تومەن ءتۇسىپ، ەسىگىن اشتى.

ىرسىلداپ بەسىنشى قاباتقا شىقتى. تىنىسى تارىلىپ، ماڭدايىنان تەر سورعالادى. اۋديتوريا ەسىگىنىڭ الدىندا توپىرلاعان ستۋدەنت كۇتىپ تۇر.

- تەكسەرۋشىلەر كەلگەن جوق پا؟

- كەلدى، جازىپ كەتتى، ساباق اراسىندا كەلىپ تۇسىنىكتەمە جازسىن دەدى.

سۇلەي ساپا ءۇنسىز ەسىك اشتى، اۋديتورياعا كىرگەن بويدا جانى تىنشىپ، بويى جەڭىلدەپ قالدى.

ول ەندى جاڭاعى جول ساقشىسىنىڭ، كلاستاسىنىڭ الدىنداعى «بەيشارا» ەمەس. ول ۇلكەن عالىم ۇستاز. كومپيۋتەرىن اشتى، تاقتاعا ۇلكەن ارىپتەرمەن جازدى:

«يۋان داۋىرىندەگى قىتاي ادەبيەتى».

اۋديتوريا ءىشى ىلەزدە ستۋدەنتتەرگە تولدى. تەرەزەنىڭ ار جاعىندا اق قار ۇلپىلدەپ جاۋىپ تۇر. بولمە ءىشى جىلى بولعانىمەن، سىرتتاعى سۋىقتىڭ ىزعارى سەزىلەدى. بەكتۇرعان ستۋدەنتتەردىڭ جۇزىنە كوز جۇگىرتتى. ءبىرى داپتەرىن اشىپ وتىر، ءبىرى كومپيۋتەرىن قوسىپ جاتىر، ەندى ءبىرى اسىعىس كەلىپ، دەمىن ارەڭ باسقان كۇيى ورنىنا جايعاستى. جالىنداعان ستۋدەنتتەردىڭ لاپىلداعان ەنەرگياسى بەكتۇرعانعا شابىت سىيلادى.

- بۇگىن ءبىز قىتاي ادەبيەتى تاريحىنداعى ەڭ قىزىقتى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى - يۋان ءداۋىرى ادەبيەتى تۋرالى لەكتسيا وقيمىز.

داۋىسى بۇرىنعىداي نىق شىقتى.

- موڭعولدار قىتايدى بيلەگەن كەزدە قوعام تۇبەگەيلى وزگەردى. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلى تومەندەپ، عالىمداردىڭ كوبى ەل ىسىنەن شەتتەتىلدى. بىراق ءدال سول كەزەڭدە ادەبيەت جاڭا تىنىس الدى. بۇرىن ساراي ماڭىندا عانا تۋعان شىعارمالار ەندى قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىندا، سولاردىڭ مۇڭىن ايتا باستادى.

ستۋدەنتتەر ءۇنسىز تىڭداپ وتىر.

- ەگەر تاڭ ءداۋىرى – پوەزيانىڭ التىن عاسىرى بولسا، يۋان ءداۋىرى – درامانىڭ التىن عاسىرى، - دەدى ول تاقتاعا ەكى ءداۋىردىڭ اتىن قاتار جازا وتىرىپ.

سوسىن اتاقتى جازۋشىلار ۆان شيفۋ، گۋان حانتسين، ما چجيۋان، باي پۋ، چجەن گۋانتسزۋ تۋرالى اڭگىمەسىن باستادى.

- گۋان حانتسيننىڭ «دوۋ ى-نىڭ وبالدى ءولىمى» نەگە عاسىرلار بويى وقىلادى؟ سەبەبى وندا ادىلەتسىزدىككە قارسى ادامنىڭ جان ايقايى جاتىر. ال شىنايى ادەبيەت ەشقاشان ەسكىرمەيدى. شىعارماداعى باس كەيپكەر دوۋ ى – ادال، سابىرلى، ار-نامىسىن جوعارى قويعان ايەل. جاڭ لۋەر – جاۋىز، زۇلىم. ول دوۋ ى-نى ايەلدىككە الماق بولىپ شىرعالادى، بولماعان سوڭ وعان جالا جاۋىپ، سوتقا اقشا بەرىپ دارعا استىرادى. دوۋ ى-نىڭ دار الدىنداعى جەتى ءوتىنىشى، قۇدايدىڭ قالاۋىمەن ورىندالادى، اشارشىلىق بولادى....ادىلەتسىزدىك ءجۇرىپ جاتقاندا ۇندەمەگەن حالىق ويعا قالادى. كەيىن جاس قىزدىڭ رۋحى بارلىق شىندىقتى ايتىپ ءىس قايتا قارالادى.

ساباق قىزىپ كەتتى.

- اعاي، نەگە ءدال وسى كەزەڭدە تەاتر ەرەكشە دامىدى؟

بەكتۇرعان جىميىپ،

- ويتكەنى حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتۋدىڭ ەڭ توتە جولى – ساحنا. كىتاپتى ءبارى بىردەي وقىمايدى. ال ساحناداعى ادامنىڭ كوز جاسى مەن قۋانىشىن كەز كەلگەن جان تۇسىنەدى.

اۋديتوريادا تىنىشتىق ورنادى. ۆاڭ شيپۋدىڭ «باتىس قۇجىراداعى ماحاببات»، ما چجيۋاننىڭ «حان سارايىنداعى كۇز»، باي پۋدىڭ «پوۆلونيا اعاشى استىنداعى جاڭبىرى» سىندى شىعارمالارى قوعامدى ويلاندىردى. قۇداي، رۋح، پەرىشتە، جىن سىندى مەتەفيزيكاسى بار، ءتان مەن جان قاتار سۋرەتتەلگەن ءتىرى ادەبيەت پايدا بولدى.

- ادەبيەتتىڭ مىندەتى – كوڭىل كوتەرۋ ەمەس. ادەبيەتتىڭ مىندەتى – ادامد وزىمەن جۇزدەستىرۋ.

ءۇش ساعاتتىڭ قالاي وتكەنىن ەشكىم بايقامادى.

قوڭىراۋ سوعىلعاندا عانا ستۋدەنتتەر قوزعالا باستادى.

بىرنەشەۋى ۇستازىنىڭ جانىنا كەلدى.

- اعاي، ءسىزدىڭ دارىستەرىڭىزدى تىڭداعان سايىن شىعارمالاردى قازاقشا وقىعىمىز كەلەدى.

- بىراق وقۋلىق جوق قوي...

ءيا... وقۋلىق جوق.

ول اۋديتوريا بوساپ قالعان سوڭ ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز قالدى.

«بەس مىڭ جىلدىق ادەبيەتتى قازاق تىلىندە جۇيەلەپ جازاتىن ۋاقىت جەتكەن جوق پا؟..»

جازاتىن كىتاپتى «بيىلعى باس جوسپارعا ەنگىزۋ ۋاقىتى ءوتتى، كەلەسى جىلعا كىرگىزۋ كەرەك» دەپ، كۇمبىرلەدى بەكتۇرعان. كىتاپتى سىرتتان ءبىر عالىمعا، ىشتەن ءبىر عالىمعا وقىتىپ، جالىنىپ جالپاڭداپ، كافەگە شاقىرىپ "پىكىرگە" قول قويعىزاسىڭ، قازىر بارلىق ادام قاربالاس، سەنىڭ توم-توم كىتابىڭدى ەشكىم تەككە وقىمايدى. سودان سوڭ عانا كافەدرا وتىرىسىندا قارايدى، ەشقانداي اقىسىز ءتۇن ۇيقىڭدى ءتورت ءبولىپ، جان الىپ-جان بەرىپ جازعان كىتابىڭا پەندەلىك ارالاسادى، ادەبيەتكە قاتىسى جوق كەي مۇعالىمدەر جىلدىق ريتنگىدە "مەنەن اسىپ كەتەر" دەپ، مازمۇن مەن ماعىناسىن، ماقساتىن بىلمەسە دە، ءبىر ءۇتىردىڭ نە ءبىر ءارىپتىڭ قاتەسىن تاپسا، قۋانا ايقايلاپ، قارسى داۋىس بەرىپ شابىتىڭدى وشىرەدى. كافەدرادان امان وتسە فاكۋلتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسى قارايدى، وندا تىپتەن قىتاي ادەبيەتىنە ەش حابارى جوق وقىتۋشىلار ء"ۇتىر، نۇكتە، فورماسى" دەپ تيىسەدى، ويتكەنى بىردەڭە ايتۋ كەرەك. سوڭىندا ۋنيۆەر عىلىمي كەڭەسى قارايدى، كەرى قايتارسا قايتا تالقىعا سالعانشا ەكى دە ءۇش اي كەتەدى، ساعىزشا سوزىلىپ ءبىر ەكى جىلدا زورعا باسپاعا جەتەدى، باسپا كىتاپ شىققاندا ون كىتاپ بەرىپ، قالعانىن وزدەرى ساتادى.

جوق، بۇلاي سوزبالاڭعا سالىپ، ۋاقتىپەن شابىتتى جوعالتۋعا بولمايدى، پەندەلىكتەن الىس تۇرعان عىلىمي كىتاپپەن ارناۋلى اينالىساتىن جەكە باسپالارعا وتكىزەيىن، وندا تەك ەكى عالىمنىڭ پىكىرىن الىپ بارساڭ قابىلدايدى، ودان كەيىن باسپانىڭ عىلىمي كەڭەسى تالقىسىنان وتەدى، كىتاپ شىققاندا ولار بەس كىتاپ بەرەدى، سەنىڭ كۇن-ءتۇن ەڭبەگىڭ سول بەس كىتاپ، ەڭ باستىسى ستۋدەنتتەردىڭ قولىنا كىتاپ تيەدى، سولاي... اتاق ءۇشىن ەمەس، عىلىمي دارەجە ءۇشىن ەمەس... كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جازۋىم كەرەك.

ول تەرەزەگە جاقىندادى. سىرتتا قار ءالى جاۋىپ تۇر.

اپپاق قاردىڭ اراسىندا ستۋدەنتتەر اسىعىس كەتىپ بارادى.

«ەگەر مەن جازباسام، ەرتەڭ بۇل بالالار قىتاي ادەبيەتىن قازاق تىلىندە قايدان وقيدى؟..» وسى وي ونىڭ جۇرەگىندە ءۇنسىز سەرتكە اينالدى.

بولاشاق وقۋلىقتىڭ العاشقى بەتىن جۇرەگىندە جازا باستادى.

كونە قىتاي ادەبيەتىنىڭ العاشقى تاراۋى، اۋىز ادەبيەتى، ميف، ەجەلگى جىرلار، اڭىزدار مەن ەرتەگىلەر....

ءتۇن، كومپيۋتەردىڭ ءالسىز گۋىلى، پەرنەتاقتانىڭ الدىندا بەكتۇرعان ءالى شۇقيىپ وتىر. ول ورنىنان تۇرىپ تەرەزەنى اشتى.

قىسقى جۇلدىزدى اسپان. اياز بەتىن قارىپ ءوتتى. سارايى اشىلىپ، تەرەڭ تىنىس الدى. «كورشىسى، تەمىرشى جىگىتتىڭ بالعاسىنىڭ ءۇنى الدە قاشان وشكەن، ول بۇگىن قانشا بالعا سوقتى ەكەن؟». العاشقى اتەش شاقىردى.

بەكتۇرعان كومپيۋتەرىن جاپتى. ايەلى ايتقانداي بۇل تۇنگى وتىرىستىڭ وتەۋى بولماۋى مۇمكىن، بىراق ادال ەڭبەك ءتۇبى ءبىر باعالانادى، كەشەگى قيىن زاماندا الاش ارىستارى قانشاما كىتاپتار جازدى، ءبىز مىنا مامىراجاي ازات تاڭدا ۇرپاق ءۇشىن كىتاپ جازباي، اقشا، اتاق، مەدال دامەتىپ جۇرسەك قالاي بولادى دەپ، - كۇمبىرلەدى. وسى سەنىم ونىڭ جالعىز تىرەگى.

تاعى ءبىر تاڭ اتتى. بەكتۇرعان نامازىن وقىپ، ۋنيۆەرسيتەتكە كەتكەن سوڭ كورشى اۋلادان تانىس دىبىس ەستىلدى.

سارت! سارت! تەمىر ۇستاسىنىڭ بالعاسى تاعى دا توسكە «ادال ەڭبەك»، «ادال ەڭبەك» دەپ ءتيىپ جاتتى.

تەمىرشىنىڭ ارعى اتاسى ەلگە بەلگىلى ۇستا بولعان. ەل ىشىندەگى بالتا، شالعى، كەتپەن، پىشاق، اۋىزدىق، ۇزەڭگى، تاعا – ءبارى سول كىسىنىڭ قولىنان شىعاتىن.

اكەسى باسقا جولدى تاڭداعان.

شەت ءتىلىن مەڭگەرىپ، ءومىر بويى اۋدارماشى بولىپ اۋداندىق ۇكىمەتتە قىزمەت ەتتى. ەكى پاتشانى، ەكى ءتۇرلى زاماننىڭ مىنەزىن كوردى.

تەمىرشى بالا كەزىندە كلاستاستارىنا اتاسى مەن اكەسىن ايتىپ ماقتاناتىن.

- مەن پالەنشەنىڭ نەمەرەسىمىن، تۇگەنشەنىڭ بالاسىمىن، – دەپ كەۋدەسىن كوتەرىپ جۇرەتىن.

سول ماقتانىش ونىڭ بولاشاعىن بۇلدىرگەنىن كەيىن ءتۇسىندى.

ءومىردىڭ جۇگىن اكەسى كوتەرىپ تۇرعان كەزدە تىرشىلىكتىڭ سالماعىن سەزىنبەدى.

جاڭا ۇيلەنگەن كەزىندە اكەسى دۇنيەدەن ءوتىپ، ءبارى وزگەردى.

اۋىلداعى تەمىر ۇستاسىنا كومەكشى بولىپ جالداندى.

تاڭنان كەشكە دەيىن كورىكتىڭ باسىندا. بىرەسە كومىر تاسيدى. بىرەسە تەمىر قىزدىرادى. بىرەسە بالعانى ۇسىنا جۇگىرەدى.

العاشقى كۇندەرى الاقانى كۇلدىرەپ كەتتى. قىپ-قىزىل تەمىردەن شىققان ۇشقىن قولىن كۇيدىرىپ، ۇستىندەگى جۇقا كيىمىن تەسىپ ءوتتى. كۇندەردىڭ وتۋىمەن كاسىپتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. قىزعان تەمىردىڭ تۇسىنە قاراپ ونىڭ بابىن اجىراتاتىن بولدى. بالعا قاي جەردەن ءتيۋى كەرەك ەكەنىن ءبىلدى.

ءوز الدىنا تەمىرشى بولدى. «جەر بەتىندە ەڭ العاشقى تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەر ءداۋىت پايعامبار» دەپ، اتاسىنان ەستىگەنى بويىنشا ازاندا دۇكەنىنە كىرىپ، از ءۇنسىز وتىرىپ، ءداۋىت پايعامبارعا دۇعا جاسايدى. «مەنىڭ قولىم ەمەس ءداۋىت پايعامباردىڭ قولى» دەپ بالعاسىن قولىنا الادى.

قارا كەشكە دەيىن بالعا سوعادى. قىس دەمەيدى، جاز دەمەيدى.

ءبىر كۇنى بالتا. ءبىر كۇنى شالعى. ءبىر كۇنى كەتپەن. ءبىر كۇنى پىشاق. كۇزدەن باستاپ قىس بويى تاعا سوعىپ، ات تاعالايدى.

تەمىردىڭ ءيىسى كيىمىنە عانا ەمەس، تاعدىرىنا دا ءسىڭىپ كەتتى. قىزىلشىرايلى سوپاقشا ەكى بەتى سالبىراپ، ءجۇزى قارا تەمىرگە ۇقساپ قوشقىلدانىپ، كوزىنىڭ استىنا قالتا پايدا بولىپ، ۇساق ءاجىم سىزىعى تىگىنەن مۇرىننىڭ ەكى جاعىنا ءتۇستى. ەڭبەك اۋىر، تابىس ماردىمسىز. قانشا جۇمىس ىستەسە دە، اقشاسى جەتپەيدى.

بالانىڭ كيىمى. مەكتەپتىڭ شىعىنى. قىستىڭ وتىنى. بىرىنە جەتسە، بىرىنە جەتپەيدى. كەيدە كەشكە دەيىن بالعا سوعىپ تاپقان اقشاسى ءبىر قاپ ۇن مەن ءشايدان ارتىلمايتىن. سوندا ول العاش رەت ومىرگە رەنجي باستادى.

- وسىنشا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن... نەگە بەرەكەسى جوق؟..

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن تابا المادى.

شارشاعان سايىن اششى سۋعا ءۇيىر بولدى.

«ءبىر ۇرتتاسام، بويىم جازىلادى»، – دەپ باستالعان ادەت ۋاقىت وتە كەلە كۇندەلىكتى داعدىعا اينالدى.

- وسى ىشىمدىكتى قويساڭشى...دەگەن ايەلىنە «ەرتەڭ قويامىن» دەيدى... بىراق ول «ەرتەڭ» ەشقاشان كەلمەدى...

قابىرعادا اكەسىنىڭ سۋرەتى ءىلۋلى تۇر. قاتال مىنەزدى، بىراق مەيىرىمى مول ادام.

اكەسى: «بالام، ەڭبەك ەت. بىراق ەڭبەگىڭدى اراققا ايىرباستاما»، - دەيتىن.

سول ءسوزدى ەندى ءتۇسىندى.

تەمىرشى بۇرىن ءوز دەنساۋلىعىنا اسا ءمان بەرمەيتىن. تاڭنان كەشكە دەيىن كورىكتىڭ باسىندا ءجۇرىپ، قارا كۇيەگە بىلعانىپ بالعاسىن سوعادى. مۇعالىم كورشىسى بەكتۇرعان سياقتى ءبىر كۇن ءومىر ءسۇرىپ، سونى ەرىنبەي قايتالايدى. قولىنىڭ تەرىسى جارىلىپ، الاقانى سۇيەلدەنىپ كەتكەن. كەشكە شارشاعانىن باسۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى رۋمكا ىشەدى.

ءبىر كۇنى ءتوس ۇستىنە بالعا سىلتەپ تۇرعانىندا كەۋدەسى شانشىپ كەتتى. بالعاسى قولىنان سۋسىپ ءتۇسىپ، ءوزى كورىكتىڭ جانىنا وتىرا كەتتى. دەمى تارىلىپ، ماڭدايىنان مۇزداي تەر بۇرق ەتە قالدى.

- نە بولدى؟ - دەپ جۇگىرىپ كەلدى شاكىرتى.

- ەشتەڭە... ءسال باسىم اينالىپ كەتتى...

دەنەسى سىزداپ تالىپ ءجۇردى، جوتەل باستالدى، ءدال 37 مۇشەلىندە بۋىن بۋىنى قالتىراپ كۇشى قالماي جۇمىسقا شىقپاي قالدى.

ەمحاناعا اپاردى. «دەنەنى جايلاعان سۇيەك تۋبەركۋلەز، ۇزاق ەمدەلۋ كەرەك. ول ءۇشىن كوپ اقشا كەرەك» دەدى. ونىڭ اقشاسى جوق، امالسىز ۇيىنە قايتتى. العاش رەت ءبىر اللاعا تاۋەكەل ەتتى. اۋرۋ كۇن سايىن مەڭدەتتى. اۋزىنا سۋ تامىزدى. «ءبىرىنشى بايلىق دەنساۋلىق، ەكىنشى بايلىق اق جاۋلىق، ءۇشىنشى بايلىق ون ساۋلىق» دەگەن ولەڭ جولدارىن بۇرىن تەك ولەڭ دەپ ءجۇرۋشى ەدى، ەندى شىنداپ ءتۇسىندى. «ادام دەگەن ولەدى ەكەن-اۋ» دەپ كۇمبىرلەدى...ەندى تەك سونى كۇتتى. ارجاعى مۇلدە بەيمالىم...

دەنەسى قاقساعاندا ۇيقىدان ارىلدى، كەلىنشەگى وزىنەن مۇشەل جاس كىشى، ءارى سۇلۋ، «مەن ولگەن سوڭ ايەلىم بىرەۋگە ءتيىپ كەتەدى، ال بالالار جاس، قالاي كۇن كەشەر ەكەن» دەپ ۋايىم جەدى، قىستىڭ ۇزاق تاڭى ەش اتپايدى، پىسىلداپ ۇيقىدا جاتقاندار قانداي باقىتتى، نەتكەن راحات. وياۋ جاتىپ ءتۇس كوردى.

تۇسىندە باياعىدا دۇنيەدەن وتكەن اتاسى كىرىپ كەلدى. باسىندا كوك تاقياسى، شوقشا ساقالى، ۇزىن شاپانى، وتكىر دە شۇڭىرەك كوزى قادالا قاراپ از تۇردى.

- قازىر ولمەيسىڭ بالام. ناماز وقى، - دەدى.

- اتا...

جوق بولىپ كەتتى. ول سەلك ەتىپ ەسىن جيدى.

ول دەنەسىن قوزعاپ كوردى، اقىرىن باسىن كوتەردى، ايەلى تاڭ اتا كۇيەۋىنىڭ باسىن كوتەرىپ وتىرعانىن كورىپ تاڭ قالدى.

- قالايسىڭ؟

- مەن ولمەيدى ەكەنمىن، اتام كەلدى. تۇر ورنىڭنان ناماز وقى دەپ، - كەتتى. سودان باسىمدى كوتەردىم.

- جاقسى بولعان ەكەن. يا، اتامىز اۋزىندا قۋرانى، بويىندا يمانى بار كىسى-عوي.

«بالا جىبەرىپ نەسىپبەك قاريانى شاقىرشى»، - دەپ ارەڭ سىبىرعا جاقىن ءتىل قاتتى. ەكىنشى ۇلى اتالاس تۋىسى، اۋىل اقساقالى نەسىپپەك قاريانى ەرتىپ كەلدى، بولعان جايدى ايتتى. نەسىپپەك قاريا ءبىر قويىن سويىپ اتاسىنىڭ اتىنا ءناپىل قۇربان شالىپ، تەمىرشىنىڭ ۇيىنە قۇدايى تاماق بەرىپ جاقىن تۋىستارىنان جەتى كىسىنىڭ باسىن قوستى. تەمىرشى كۇن ساناپ سەرگي بەردى، بازارعا بارۋدى كوكسەدى، ناماز وقۋ تۋرالى كىتاپ الىپ كەلۋدى ويلادى. ورنىنان تۇرادى، ماعدىرى قۇرىپ قايتا وتىرىپ قالادى، بىرنەشە كۇننەن سوڭ كوشەگە شىقتى. بازارعا بەتتەدى. از ءجۇرىپ وتىرىپ، ەلدەردىڭ دەمەۋىمەن زورعا بازارعا جەتتى، اڭساعان كىتابىن الىپ كەلدى، ناماز وقۋدى ۇيرەندى. اقىرىنداپ ەجىكتەپ ءجۇرىپ ءبىر جەتىدە ناماز وقۋدى باستادى، ءبىر ايدا ورنىنان تۇرىپ ناماز وقىپ، ەكىنشى ايدا مەشىتكە بارىپ قاتارعا تۇردى. جارتى جىلدا اۋرۋىنان دەرلىكتەي ايىقتى.

ءبىر كۇنى قولىنا كەتپەن ۇستاعان قاريا كەلدى.

- بالام، مىنا كەتپەننىڭ ءجۇزى قايرىلىپ قالىپتى. ەگىس باستالار الدىندا جوندەپ بەرشى.

تەمىرشى كەتپەندى قولىنا الدى.تەمىردىڭ توزعان جەرىن سيپاپ كوردى.

- اتا، مۇنى جوندەپ بەرەمىن. بىراق ۇزاققا بارمايدى. قاريا جىميىپ:

- ۇزاققا بارماسا مەيلى. مەن دە ۇزاققا بارماسپىن.

وسى ءسوز تەمىرشىنىڭ جۇرەگىن شىم ەتكىزدى.

- اتا، اللا عۇمىرىڭىزدى ۇزاق ەتسىن.

- عۇمىردىڭ ۇزىندىعى ەمەس، بەرەكەسى ماڭىزدى، بالام.

ءبىر كۇنى شەبەرحانانىڭ الدىنا بەكتۇرعان كەلدى.

قولىندا ەسكى بالتاسى بار.

- اسسالاۋماعالەيكۋم!

- ۋاعالەيكۋماسسالام، اعاي! كەلىڭىز.

تەمىرشى بالتانى قولىنا الىپ كوردى.

- توزدى، بىراق اكەمنەن قالعان بالتا ەدى. لاقتىرعىم كەلمەدى.

تەمىرشى بالتانى الاقانىنا سالىپ ۇزاق قارادى.

ەكەۋى ءۇنسىز كۇلىستى. ەكى كورشى العاش رەت ءبىر-ءبىرىن تۇسىنگەندەي بولدى.

تەمىرشى كورىكتى قىزدىردى. قىپ-قىزىل بولعان بالتانى توسكە قويىپ،

سارت ەتكىزدى. ۇشقىن جان-جاققا شاشىرادى.

بەكتۇرعان الگى ۇشقىندارعا قاراپ تۇردى. ونىڭ كوزىنە بۇل جاي عانا تەمىردىڭ ۇشقىنى ەمەس، ادال ەڭبەكتىڭ شىراعى بولىپ كورىندى.

«تەمىردى شىڭدايتىن – وت پەن بالعا. ادامدى شىڭدايتىن – ءومىر مەن سابىر» - دەپ، كۇبىرلەپ تۇردى.

بەكتۇرعان بالتاسىن الىپ، تەمىرشىگە ريزاشىلىقپەن قارادى.

- قانشا بولدى؟

تەمىرشى جىميىپ باسىن شايقادى.

- كورشى اقىسى.

- جوق، ءار ەڭبەكتىڭ اقىسى تولەنۋى كەرەك.

- ءسىز دە ەڭبەك ادامىسىز عوي، اعاي. مەن تەمىردى جوندەيمىن، ءسىز ادامنىڭ ويىن جوندەيسىز. ءسىزدىڭ دە ەڭبەگىڭىزدىڭ وتەۋى كوپ بولا بەرمەيدى.

بەكتۇرعان ءۇنسىز باس يزەدى. قالتاسىنان اقشا شىعارىپ، ۇستەل ۇستىنە قويدى.

- مۇنى ال. ادال ەڭبەك ەشقاشان تەگىن بولماۋى كەرەك.

تەمىرشى اقشانى ۇندەمەي الدى.

- وندا ءسىز دە ءبىر ۋادە بەرىڭىز.

- قانداي؟

- كىتاپ جازۋدى توقتاتپاڭىز.

بەكتۇرعان كۇلىمسىرەپ قويدى.

- كىتاپ جازۋ وڭاي ەمەس.

- تەمىر سوعۋ دا وڭاي ەمەس.

ەكەۋى تاعى دا ءۇنسىز كۇلدى.

سول كۇنى كەشكە بەكتۇرعان ۇيىنە ەرەكشە كوڭىل كۇيمەن ورالدى.

كەشكى شاي ۇستىندە ايەلى:

- بۇگىن ءبىرتۇرلى كوڭىلدى كورىنەسىڭ،- دەدى.

- ءيا، بۇگىن ءبىر قاراپايىم ادامنان ۇلكەن ساباق الدىم.

- نە ساباق؟

- ءبىز كوبىنە ديپلومى بار ادامدى عانا ءبىلىمدى كورەمىز. ال ءومىردىڭ ناعىز دانالىعى كەيدە قولىندا بالعاسى بار قاراپايىم ەڭبەك ادامنىڭ جۇرەگىندە جاتادى ەكەن.

ءۇش تومنان تۇراتىن وقۋلىق تا جازىلىپ بىتكەن، سول كەشتە جاڭا كوركەم شىعارما باستادى. تاقىرىبىن ۇلكەن ارىپتەرمەن «ادال كىسى»دەپ جازدى.

بۇل اتاۋ ەندى ءبىر عانا ادامنىڭ ەمەس، ءوزى تانىعان تالاي جاننىڭ تاعدىرى.

اتاسى...اكەسى...ۇستازدارى...تەمىرشى...ديقان...جۇرگىزۋشى...پول جۋعىش اپاي....

قاراپايىم ەڭبەكپەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانشاما ادام...ولاردىڭ ەشقايسىسى گازەتكە شىقپايدى.تەلەديداردان كورسەتىلمەيدى. بىراق ەلدىڭ تىرەگى – سولار.

بەكتۇرعان قالامىن قولىنا الدى. ول بۇگىن ءوز ءومىرى تۋرالى ەمەس، ادال ەڭبەك تۋرالى جازاتىنىن سەزدى. ويتكەنى ادامدى بيىك ەتەتىن اتاق ەمەس، قىزمەت ەمەس. بايلىق ەمەس. ادامدى بيىك ەتەتىن – ەشكىم كورمەسە دە ادال ەتكەن ەڭبەگى. سويلەمنىڭ سوڭىنا نۇكتە قويعان كەزدە جۇرەگى جەڭىلدەپ سالا بەردى.

ءدال سول ساتتە كورشى شەبەرحانادان تاعى دا بالعانىڭ ءۇنى ەستىلدى.

سارت! سارت!

- ۇستا... سەن تەمىردى شىڭدا. مەن ءسوزدى شىڭدايىن.

ەكى شەبەرحانادا ەكى ءتۇرلى ەڭبەك قايناپ جاتتى.

بىرىندە – قىزعان تەمىردەن قۇرال-سايمان.

ەكىنشىسىندە – اق قاعاز بەتىندە كوركەم شىعارما.

ەكەۋىن بىرىكتىرىپ تۇرعان ءبىر ورتاقتىق بار. ول – ادال ەڭبەك. وسى ساتتەن باستاپ بەكتۇرعان ءبىر نارسەنى انىق ءتۇسىندى. ادامنىڭ ءومىرى ۇزاق بولماۋى مۇمكىن. قىزمەتى دە ماڭگى ەمەس. بايلىعى دا ءبىر كۇنى تاۋسىلادى. بىراق ادال ەڭبەكپەن ءومىر سۇرگەن ادامنىڭ ءىزى ەشقاشان وشپەيدى. ويتكەنى جاقسى قۇرال-سايمان ۇستا ولگەننەن كەيىن دە ەلگە قىزمەت ەتەدى. جاقسى كىتاپ اۆتورى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن دە تالاي ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنەن جول تابادى.

بەكتۇرعان دا ءبىر كۇنىن قايتالايدى، تەمىرشى كورشىسى دە ءبىر كۇنىن قايتالايدى. ءبىر كۇنى ءدارىس اياقتالعان سوڭ اۋديتوريادا جالعىز ستۋدەنت قالىپ قويدى. قولىندا كونە داپتەر.

- اعاي، ءبىر سۇراق قويسام بولا ما؟

- ارينە.

- ءسىز بىزگە ادەبيەتتى عانا ۇيرەتپەيسىز...

- سوندا تاعى نەنى ۇيرەتىپ ءجۇرمىن؟

- ادال ءومىر ءسۇرۋدى.

- ءبىز ءسىزدىڭ ءسوزدى عانا ەمەس، جانىڭىزدى دا وقيمىز.

ءزاۋلىم ۇيلەر. جارقىراعان دۇكەندەر. اسىعىس ادامدار. اركىم ءوز قامىمەن كەتىپ بارادى. «وسى ادامداردىڭ قانشاسى كەشكە ۇيىنە كوڭىلى تىنىش قايتادى ەكەن،ءا؟!». اقشا تابۋ قيىن. بىراق اردى ساقتاۋ ودان دا قيىن. ۇيگە كەلگەن سوڭ كىتاپ سورەسىنىڭ الدىنا ۇزاق تۇردى.

سورەدە جۇزدەگەن كىتاپ. اباي، شاكارىم، مۇحتار اۋەزوۆ، تولەن ابدىك، قىتاي كلاسسيكتەرى، الەم ادەبيەتى. ول ابايدىڭ قارا سوزدەرىن قولىنا الدى. بىرنەشە بەتىن اشىپ وقىدى. «ادامنىڭ ادامشىلىعى – اقى، عىلىم، جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى...».

كىتاپتى اقىرىن جاپتى. «ۇستاز!». وسى ءسوزدىڭ سالماعىن بۇرىن دا بىلەتىن. بىراق بۇگىن مۇلدە باسقاشا سەزىندى. ۇستاز – ماماندىق ەمەس. ۇستازدىقتا الدىڭعىلاردىڭ اماناتى بار.

كورشى شەبەرحانادان باياعى تانىس دىبىس تاعى ەستىلدى.

سارت! سارت! بەكتۇرعان تەرەزەنى اشتى.

- ءبىز ەكەۋمىزدىڭ كاسىبىمىز ەكى باسقا بولعانىمەن، تاعدىرىمىز ۇقساس.

ءبىرى كۇن بويى دالاعا شىقپاي كورىك جاعادى. ءبىرى كىتاپ جازادى.

ەكەۋىنىڭ دە ارمانى – ارتىندا ەلگە پايدالى ءىز قالدىرۋ.

ادال ەڭبەك – ادامنىڭ جاراتۋشىعا ايتقان ءۇنسىز دۇعاسى ەكەن.

قىس بويى قار استىندا جاتقان قارا جەر بۋسانىپ، اينالاعا جاڭا تىرشىلىكتىڭ لەبى تارادى. اعاش بۇتاقتارى بۇرشىك جارىپ، ەگىستىككە تراكتورلار شىعا باستادى. تەمىرشىنىڭ شەبەرحاناسى بۇرىنعىدان دا قاربالاس. كوكتەم – ەڭبەك ادامىنىڭ مەزگىلى. ءبىرى كەتپەن اكەلەدى. ءبىرى كۇرەك. ءبىرى سوقا.

- ۇستا، مىنانىڭ ءجۇزىن شىعارىپ بەر.

-ۇستا، بالتامدى قايراپ جىبەر.

تەمىرشى ەشكىمنىڭ بەتىن قايتارمايدى.

كەشكى نامازعا دەيىن بالعانىڭ ءۇنى تولاستامايدى.

ال بەكتۇرعان كوكتەمگى سەمەستردىڭ سوڭعى دارىستەرىن وقىپ ءجۇردى.

ستۋدەنتتەردىڭ كوزىندە بۇرىنعىدان وزگەشە ءبىر سەنىم پايدا بولعان.

ولار ەندى ۇستازىن تەك ءدارىس وقيتىن ادام رەتىندە ەمەس، ومىردە ۇيرەنۋگە بولاتىن تۇلعا رەتىندە كورەتىن.

ءبىر كۇنى ساباق اياقتالعان سوڭ ءبىر ستۋدەنت جانىنا كەلدى.

- مەن ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبىن وزگەرتكىم كەلەدى.

- قانداي تاقىرىپ تاڭدادىڭ؟

- قازىرگى قىتاي ادەبيەتىندەگى قاراپايىم ەڭبەك ادامى وبىرازىنىڭ بەينەلەنۋى.

- ويتكەنى ءسىز ءار ساباقتا بىزگە ەشكىمنەن ەشتەڭە دامەتپەي حالىق ءۇشىن ادال ەڭبەك ەتەتىن جاقسى مامان بولۋدى ايتاسىز.

سول كۇنى باسپادان تەلەفون سوقتى.

- بەكتۇرعان مىرزا، قولجازباڭىز باسۋعا دايىن.

ول ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى. وسى حاباردى قانشا جىل كۇتتى.

سول ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەندى كىتاپ بولىپ جارىق كورمەك.

تەلەفوندى قويعان سوڭ تەرەزە الدىنا كەلىپ ۇزاق تۇردى.

سامال جەل اعاش جاپىراقتارىن باياۋ تەربەتىپ تۇر.

- ءالحامدۋليللاھ... – دەدى اقىرىن.

ارادا ءبىر اي ءوتتى. كىتاپ جارىق كوردى.

ءيىسى اڭقىعان جاڭا كىتاپتى قولىنا العان ساتتە ونىڭ جۇرەگى اتشا تۋلادى.

قالىڭ مۇقابانى الاقانىمەن سيپاپ تۇرىپ، كوزىنەن ىستىق جاس پارلادى.

«بۇل جاي قاعاز ەمەس، بۇل – مەنىڭ ءومىرىم».

سول كۇنى كەشكە بەكتۇرعان ءبىر داناسىن قولىنا الىپ، كورشى تەمىرشىنىڭ شەبەرحاناسىنا كىردى.

تەمىرشى قىزعان تەمىردى توسكە قويىپ جاتىر ەكەن.

بەكتۇرعاندى كورىپ بالعاسىن قويا سالدى.

- كەلىڭىز، اعاي!

بەكتۇرعان كىتاپتى ءۇنسىز ۇسىندى.

- مىناۋ ساعان.

تەمىرشى ەكى قولىمەن الدى.

مۇقاباسىن ۇزاق قاراپ تۇردى.

- جاڭا شىقتى ما؟

- ءيا. بۇل كىتاپتىڭ جازىلۋىنا سەنىڭ دە ۇلەسىڭ بار.

- مەنىڭ؟..

- ءيا. ءبىر كۇنى سەن: «كىتاپ جازۋدى توقتاتپاڭىز» دەگەن ەدىڭ. سول ءسوز مەنى جىگەرلەندىردى.

تەمىرشى كىتاپتىڭ العاشقى بەتىن اشتى.

«تەمىردى شىڭداپ جۇرگەن ادال ەڭبەك يەسىنە. ادامنىڭ قولىنان تۋعان قۇرال-سايمان دا، جۇرەگىنەن تۋعان ءسوز دە ەلگە قىزمەت ەتسە عانا قادىرلى. ىزگى تىلەكپەن – بەكتۇرعان». تەمىرشىنىڭ جانارى جاساۋراپ كەتتى.

ومىرىندە العاش رەت وزىنە ارناپ جازىلعان كىتاپ ۇستاپ تۇرعان ەدى.

ول كىتاپتى كەۋدەسىنە باستى.

- اعاي، مەن بۇل كىتاپتىڭ ءبارىن تۇسىنە الماسپىن.

بەكتۇرعان ونىڭ يىعىنا قولىن قويدى.

-تۇسىنەسىڭ.

ەكەۋى ءۇنسىز سىرتقا شىقتى. كۇن ۇياسىنا ەڭكەيىپ بارادى.كوكجيەك قىزىل شاپاققا بويالعان. شەبەرحانانىڭ الدىندا ءۇنسىز تۇرعان ەكى ادامعا سول ساتتە دۇنيەنىڭ بار بايلىعى قاجەت ەمەس سياقتى.

ويتكەنى ولاردىڭ جۇرەگىندە ءبىر عانا بايلىق بار. ول – ادال ەڭبەككە دەگەن قۇرمەت. بەكتۇرعان 27 وقۋلىق، 5 رومان جازدى، بىراق ەش مەدال، ماراپات، اقشا المادى، تەمىرشى بارشا اۋىلدىڭ قاجەتىن جاسايدى، ول دا سولاي، ەكەۋى دە قارتتىق جاسىنا جەتتى...شاشتارى اعارعان، جۇزدەرىندە ءبىر قۋانىش بار... ومىرلەرىنە ريزا. ادال ەڭبەك – اردىڭ ءىسى. جۇرت الدىندا جۇزدەرى جارقىن.

نۇرحالىق ابدىراقىن

Abai.kz