حاكىم ابايدى تانىتۋ جايىنان ءبىر ۇزىك وي

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29-قىركۇيەك كۇنگى سانىندا، قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى، جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى» اتتى كولەمدى ماقالاسى جاريالاندى. جازۋشى اعامىز ءوز ماقالاسىندا بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى ءدىن مەن عىلىم ماسەلەسىن اباي شىعارماشىلىعى ارقىلى ءسوز ەتە كەلىپ، اباي شىعارماشىلىعىمەن ءدىندى ۋاعىزدايدى دەپ بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆ پەن بىرگە مەنى دە «سيپاي قامشىلاپ» سىناپ ءوتىپتى.

مەن ءوزىم تولەن ابدىك اعامىزدىڭ شىعارماشىلىعىن اسا جوعارى باعالايمىن. ادەبيەتشى رەتىندەگى جەكە پىكىرىم بويىنشا: XX عاسىر قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى بولدى. XX عاسىر باسىندا جۇسىپبەك، مۇحتار، ساكەن، ماعجانداردان باستاۋ العان قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭاشىلدىق باعىت – XX عاسىردىڭ 60-90 جىلدارىندا قازاق ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. قازىر عوي جۇرتتىڭ ءبارى «مودەرنيست جازۋشى» اتانۋعا جانىن سالىپ ءجۇر. تولەن ابدىكتىڭ «وڭ قولى» مەن «پاراسات مايدانى» XX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە جازىلعان قازاق ادەبيەتىندەگى مودەرنيستىك باعىتتىڭ بىرەگەيى عانا ەمەس، باسى بولدى. بۇل – قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭاشىل – «مودەرنيستىك» باعىت تولەن ابدىىكتەن باستالدى دەگەن ءسوز ەمەس.

قوعامداعى تەحنولوگيالىق، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە بايلانىستى تۋىندايتىن ادەبيەتتەگى «مودەرنيزم» دەپ اتالىپ جۇرگەن جاڭاشىل باعىت – ءوز تۇسىنداعى قوعامدىق قاتىناستارعا بايلانىستى وزگەرمەلى. سوندىقتان دا، تولەن ابدىكتى XX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنىڭ مودەرنيست  جازۋشىسى دەيمىز. سەبەبى، قازاق ادەبيەتىندەگى مودەرنيستىك-جاڭاشىل باعىتتىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە، ارىدان باستالادى.

قالاي دەسەك تە، قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىن جاساعان الىپتار توبىنىڭ «سوڭعى تۇياقتارىنىڭ» ءبىرى جازۋشى تولەن ابدىك شىعارماشىلىعىنا دەگەن مەنىڭ قۇرمەتىم ەرەكشە.

ءسوز باسىندا ايتقىمىز كەلگەن ويىمىزدىڭ نەگىزگى دىڭگەگى وسى بولاتىن.

مىنە، جازۋشى رەتىندە ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن وسى تولەن اعام ءوزىنىڭ «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى» ماقالاسىندا: «ەندى  عىلىم تاقىرىبى بويىنشا تالداماق بولعان ەكىنشى ماتەريالىمىزعا توقتالايىق. «XXI عاسىر كوزىمەن: ابايدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم تۋرالى ويلارى»، اۆتورى نۇرعالي ماحان. كورمەگەن جىگىتىم. بىراق ءتاۋىر ماقالالارىن وقىعان ەدىم. اسىرەسە «تاكەننىڭ «جۇمباق جانى» دەگەن ماقالاسىن وقىپ ريزا بولعانىم ەسىمدە. ال، ابايدىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى مىنا ماقالاسى تەولوگيا جانرىندا جازىلعاندىقتان، تالداۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. تەك ايىرماشىلىعى – وزگەلەر ءدىن مەن عىلىمدى قاراما-قارسى تانىم رەتىندە قاراسا، نۇرعالي ەكەۋىن ءبىر قۇبىلىس ەتىپ كورسەتۋگە بەيىم», – دەپ جازىپتى.

تولەن اعا، مەن جازعان «تاكەننىڭ «جۇمباق جانى» زەرتتەۋ ەڭبەگىم حاقىندا ايتقان جىلى لەبىزىڭىزگە راحمەت!

ەڭ ءبىرىنشى ايتپاعىم: ءسىز اتاپ وتكەندەي، مەن ءدىن مەن عىلىمدى عىلىمي نەگىزدە بىرگە قاراستىرۋعا بەيىم بولسام دا، «XXI عاسىر كوزىمەن: ابايدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم تۋرالى ويلارى» ماقالامدا عىلىم مەن ءدىندى ءبىر قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرعانىم جوق. سەبەبى، عىلىم مەن ءدىننىڭ تابيعاتى بىردەي ەمەس ەكەنىن جاقسى تۇسىنەم. عىلىم – تاجىريبە ارقىلى تەكسەرىلەتىن قۇبىلىستاردى زەرتتەسە، ال، ءدىن – مەتافيزيكالىق جانە رۋحاني ماسەلەلەردى قامتيتىن ادامي سەنىم. عىلىمي تانىم ءدىندى تۇسىنۋگە كومەكتەسكەنىمەن، بارلىق ءدىني تۇجىرىمدى، عىلىم – تاجىريبە ارقىلى دالەلدەي المايدى.

الايدا، «ءدىندى عىلىم ارقىلى تانۋ كەرەك» دەگەندە، اقىل-وي مەن بىلىمگە نەگىزدەلىپ جازىلعان قۇران-كارىمدەگى ماسەلەلەردى عىلىمدا دالەلدەنگەن قاعيدالار ارقىلى نەگىزدەۋگە بولار دەپ ويلايمىن.

ءوز ماقالامدا مەن بۇل ويىمدى ابايدىڭ:

قۇران راس اللانىڭ ءسوزى ءدۇر-ول

تاۋيلىنە جەتەرلىك عىلىمىڭ شاق، –

دەگەن ويىن نەگىزگە الىپ، قۇران-كارىمدەگى «ياسين» سۇرەسىنىڭ 36-اياتىن، «راحمان» سۇرەسىنىڭ 19-20 اياتتارى، «ءنامىل» سۇرەسىنىڭ 12-14 اياتتارى جانە «ءمۇمين» سۇرەسىنىڭ 12-14 اياتتارى جانە ءوزىمنىڭ ۇستازىم ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ «عىلىم جانە ءدىن» ماقالاسى مەن موريس بيۋكايدىڭ «بيبليا، قۇران جانە قازىرگى عىلىم» كىتابىنا سۇيەنە وتىرىپ ايتقان بولاتىنمىن.

تولەن اعا، مەنىڭ بۇل سوزدەرىمە قاراپ، مەنى ءدىن جولىندا جۇرگەن اسا ءبىر ءدىنشىل، ءدىندار ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. مەن ءدىنشىل دە، ءدىندار دا ەمەسپىن. ءداستۇرلى دىنىمىزدەن بولەك، ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى مانسۇق ەتەتىن جات ءدىني اعىمداردىڭ ءبارىن – ۇلت بولاشاعىنا تونگەن قاۋىپ دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان دا، جات ءدىني اعىمداردان ساقتانۋ ءۇشىن، قۇران-كارىمدى ۇلتتىق تۇسىنىگىمىزگە ساي، عىلىمي نەگىزدە تاپسىرلەگەن دۇرىس بولار دەگەن ويدامىن. بىراق، بۇل – عىلىم مەن ءدىن ەگىز دەگەن ءسوز ەمەس.

قازىرگى ادامدار عىلىمعا سەنەدى جانە عىلىمدى يگەرگىسى كەلەتىنى انىق. سەبەبى، قازىرگى ادامدار عىلىمنىڭ يگىلىگىن كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاپ وتىر. سوندىقتان، حالىققا عىلىمدى ناسيحاتتاپ، عىلىمدى يگەرۋگە شاقىرۋ –  باسى ارتىق جۇمىس. دەگەنمەن، عىلىمعا سەنىپ، عىلىمنىڭ يگىلىگىن كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاپ وتىرعان قازىرگى ادامدار –  جاراتۋشى ءبىر قۇدايدى دا جوققا شىعارمايدى. سەبەبى، قازىرگى عىلىمدى قانشا جەردەن دامىدى دەسەك تە، بۇگىنگى تاڭداعى عىلىم –  جاراتىلىستىڭ بارلىق قۇبىلىستارىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الماي وتىر. (بۇعان مىسال شاش-ەتەكتەن. ول مىسالداردى ءوز سوزىمە دالەل رەتىندە كەلتىرەر بولسام، ويىمىز باسقا اۋانعا اۋىپ، كەتۋى بەك مۇمكىن)

ايتقىمىز كەلگەنى: قۇدايدى جوققا شىعارىپ، عىلىمدى ناسيحاتتاۋ – وتكەن XX عاسىردىڭ ەنشىسىندە قالىپ كەتكەن ماسەلە. سوڭعى وتىز جىلدى بىلاي قويىپ، قىلىشىنان قان تامعان، «قۇداي جوق» دەيتىن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە دە «قۇداي جوق، مەن قۇدايعا سەنبەيمىن» دەگەن ءبىر ادامدى دا كورگەنىم جوق.

قالاي دەسەك تە، قازىرگى ادامدار جاراتۋشى ءبىر كۇشتىڭ بارىنا سەنەدى. ءبىر قۇدايدىڭ بار ەكەنىنە سەنىپ، عىلىمنىڭ يگىلىگىن كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاپ وتىرعان كوپشىلىك جۇرت «عىلىمدى قۇدايدىڭ ءبىر سيپاتى» دەپ تۇسىنەرى انىق. مەن دە سول كوپشىلىكتىڭ ىشىندەمىن. سوندىقتان بولار، ءدىن مەن عىلىمدى ءبىر قۇبىلىس رەتىندە كورسەتۋگە بەيىممىن. تولەن اعا، «بەيىممىن»  دەگەن ءسوز «اقيقات، سەنەم» دەگەن ۇعىم ەمەس.

ابايدىڭ: «عىلىم اللانىڭ ءبىر سيپاتى» دەگەن تانىمى  مەنىڭ جانىما ەرەكشە جاقىن بولعاندىقتان: «حاكىم اباي ءۇشىن ءدىن مەن عىلىم – ءبىر تۇتاس ءبىر دۇنيە. ەكەۋى دە، ياعني ءدىن دە، عىلىم دا اقيقات پەن ءبىر اللانى تانۋ جولىندا قىزمەت ەتۋ كەرەك»، – دەپ جازعان بولاتىنمىن.

تولەن اعا، نازار اۋدارۋىڭىزدى وتىنەم: مەن بۇل جەردە ءدىن مەن عىلىم تۋرالى ءوزىمنىڭ جەكە كوزقاراسىمدى ەمەس، ابايدىڭ كوزقاراسىن ايتىپ وتىرمىن.

ال، ءسىز: «بۇل ارادا اۆتور جانساق تۇسىنىكتەمە بەرىپ وتىر. بىراق، ول بۇعان كىنالى ەمەس. كىنالى – كەيىنگى جىلداردا اباي جيناعىن دايىنداپ، باسپادان شىعارعان ابايتانۋشىلار. ولار كەيبىر تۇستا ابايدىڭ جازعاندارىن قايتا قاراپ، ونىڭ قارا سوزدەرىن رەداكتسيالاپ، بۇگىنگى زامان وقىرماندارىنا لايىقتاعان تۇستارى بار. اسىرەسە كەزىندە شاعاتاي تىلىندە جازىلعان 38-قاراسوزدى وزگەرتكەندەرى كورىنىپ تۇر. ءبىرىنشى قاتەلىك – ارابتىڭ «يلم» ءسوزىن عىلىم دەپ اۋدارعانىندا. تۇپنۇسقا بولىپ ەسەپتەلەتىن مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسىندا: «يلم – اللاھىنىڭ ءبىر ءسيفاتى، ول – حاقيقات، وعان اشيقلىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق-ءدۇر»، – دەپ جازىلعان. ال، كەيىنگى باسىلىمداردا «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى...» بولىپ كەتكەن. ماقالاداعى كونتسەپتۋالدى قاتەلىك وسى قاتە اۋدارمادان بولىپ وتىر»، – دەيسىز.

تولەن اعا، مەن كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ اراب ءبولىمىن بىتىرگەنمىن. سول سەبەپتى دە ءابساتتار دەربىسالىنى ۇستازىم دەپ اتادىم. «يلم» دەگەن ءسوز ارابتا جوق. ال، «عىلىم» دەگەن ءسوز بار. تىلىمىزدەگى «عىلىم» دەگەن ءسوز ارابتان ەنگەن. ارابتاردا «ع» دىبىسى بولسا دا، «عىلىم» سوزىندەگى «ع» دىبىسى كەڭىردەكتەن شىعاتىن دىبىس (گورتاننىي زۆۋك) «ايىن»  عـ  حارىپى ارقىلى جازىلادى. ( ع - بۇل «ايىن» ءحارىپىنىڭ جەكە تۇرعانداعى كورىنىسى) «عىلىم» ءسوزى ارابشا  علم    بولىپ، ياعني اراب تىلىندەگى «ايىن»، «ءلام»، «ميم» حارىپتەرى ارقىلى جازىلادى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

­ارابتىڭ «عىلىم» سوزىندەگى  «ايىن» دىبىسىنىڭ قازاق تىلىندە بالاماسى جوق بولعاندىقتان، قولجازبانى كيريليتسا جازۋىنا اۋدارعان كەزدە، مۇرسەيىت قولجازباسىندا قادىم جازۋىنداعى «ايىن» حارىپىمەن جازىلعان عىلىم سوزىندەگى «ايىن» دىبىسى «ي» بولىپ وزگەرىپ، «عىلىم» ءسوزى بىردە «يلم»، تاعى بىردە «يلم» بولىپ جازىلىپ كەتكەن. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن جەكە مۇراعاتىمداعى تۇپنۇسقا مۇرسەيىت قولجازباسىنىڭ كسەروكوشىرمەسىندەگى  «عىلىم» ءسوزىنىڭ سۋرەت كوشىرمەسىن جاريالاپ وتىرمىن. سۋرەتتە قارا سىزىقپەن قورشالىپ قويىلعان سوزدەر، مۇرسەيىت قولجازباسىنداعى «عىلىم» ءسوزىنىڭ سۋرەت كوشىرمەسى.

مۇرسەيىت ءوز قولجازباسىندا «يلم» ءسوزىن مۇلدەم قولدانباعان. سوندىقتان، بۇل جەردە اباي جيناعىن دايىنداپ، باسپادان شىعارعان ابايتانۋشىلار تاراپىنان كەتكەن قاتەلىك جوق.

قازاق تىلىندە «ءىلىم» مەن «عىلىم» سوزدەرى ماعىنالاس سينونيم سوزدەر بولعاندىقتان، «عىلىم» ءسوزىن «يلم» – «ءىلىم» دەپ تۇسىندىرگەن ءدىنتاۋشى-تەولوگتار، «يلم» – «ءىلىم»  – «ءبىلىم» دەپ الىپ، «اللا ءبارىن بىلەدى» دەپ تاپسىرلەپ ءجۇر. بولماسا، مۇرسەيىت قولجازباسى ارقىلى جەتكەن، ءبىز قازىر 38-قاراسوز دەپ اتاپ جۇرگەن ابايدىڭ «عاقليات-تاسديقاتىنىڭ» تۇپنۇسقاسىندا «يلم اللاھىنىڭ ءسيفاتى» ياعني، «عىلىم –  اللانىڭ سيپاتى» دەپ انىق جازىلعان.

ارعى-بەرگى قازاق تاريحىندا عىلىمدى ابايدان كوپ ناسيحاتتاعان بىردە-ءبىر ساناتكەر جوق. نەگە؟ سەبەبى، حاكىم اباي حالقىنىڭ وركەنيەت كوشىنەن كەنجەلەپ قالىپ، بوداندىققا ءتۇسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – عىلىم، بىلىمنەن ماقۇرىم قالۋىنان ەكەنىن جاقسى بىلگەن. سوندىقتان دا اباي عىلىمدى وركەنيەتكە جەتۋ قۇرالى ءھام تاربيە نەگىزى دەپ ءتۇسىندى. اباي ءبىرىنشى تاربيە دەدى. سەبەبى، تاربيەسىز كەلگەن عىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى ەكەنىن، يسلام ءبىلىم جۇيەسى بويىنشا ءبىلىم العان اباي جاقسى ءبىلدى.

ەجەلگى شىعىستاعى يسلام الەمىندە عىلىم – اللانىڭ عىلىمى جانە ادامنىڭ عىلىمى دەپ ەكىگە بولىنگەن.

اللانىڭ عىلىمى – عاجايىپ شەبەرلىكپەن اللا جاراتقان، تابيعات جاراتىلىسى ياعني، بىزگە كورىنىپ، ءبىزدى قورشاپ تۇرعان تۇتاس عالام.

ادامنىڭ عىلىمى – ءار نارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقپەنەن تابىلاتىن جان ازىعى ماسەلەسىن قاراستىراتىن رۋحاني الەم. ادامنىڭ عىلىمى – اللا عىلىمىنىڭ كىشكەنە، زاررەدەي ءبىر بولشەگى. ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمى مەن كوزگە كورىنىپ تۇرعان سىرتقى جاراتىلىس سىرىن بىرگە، ءبىر ۇيلەسىمدىلىكتە (گارمونيادا) قاراستىراتىن عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى دەپ تۇسىندىرىلەدى يسلام الەمىندە.

بۇل جەردە ءبىزدىڭ بۇگىنگى زاماناۋي تۇسىنىگىمىزگە ساي، اللانىڭ عىلىمى نەنى زەرتتەيدى؟ –دەگەن سۇراق تۋىنداۋعا ءتيىس ەمەس. مىسالى: جازۋشىنى تانۋ ءۇشىن – جازۋشى جازعان شىعارمالاردى وقىپ، زەرتتەپ ءبىلۋىمىز كەرەك قوي. تۋرا سول سەكىلدى، اللانى تانۋ ءۇشىن – اللا جاراتقان تابيعات پەن جاراتىلىستى مىنا ءبىز، ادامدار زەرتتەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. زەرتتەپ تە جاتىرمىز فيزيكا، حيميا، گيدرولوگيا، مينەرولوگيا، گەولوگيا، بيولوگيا تاعى باسقا سول سەكىلدى اتىن ءوزىمىز قويىپ العان جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ارقىلى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا: كونە شىعىستىق، يسلامدىق تۇسىنىك بويىنشا ايتىلاتىن اللانىڭ عىلىمى – اللا جاراتقان جاراتىلىستى تانۋ دەگەن ءسوز.

ال، اللا جاراتقان جاراتىلىستى قالاي تانيمىز؟ ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى، اللانىڭ وزىنە ءتان سەگىز سيپاتىنىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى عىلىم ارقىلى اللانى تانى دەگەن وي ۇستانىمدا بولعان حاكىم اباي، ەڭ ءبىرىنشى اللاعا سەنىپ، يمان كەلتىرىپ، وعان ياعني اللا تاعالاعا ءوز حالىمىزشە ۇقساۋدى شارت ەتۋىمىز كەرەك دەيدى دە: «اللا تاعالاعا ۇقساي الامىن با دەپ، ناداندىق ءبىرلان ول سوزدەن جيىركەنبە، ۇقساماق – ءدال بىردەيلىك داعۋاسى ءبىرلان ەمەس، سونىڭ سوڭىندا بولماق. زاتى تۇگىل حيكمەتىنە (دانالىعىنا ن.م) ەشبىر حاكيم (دانىشپان، دانا ادام. ن.م) اقىل ەرىستىرە المايدى. اللا تاعالا ولشەۋسىز، ءبىزدىڭ اقىلىمىز ولشەۋلى», – دەيدى ءوزىنىڭ «عاقليات-تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىندا.

عىلىمعا دەگەن كوزقاراس توڭىرەگىندە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى  ەڭ باستى ايىرماشىلىق: شىعىس عىلىمدى «ادامنىڭ عىلىمى» جانە «اللانىڭ عىلىمى» دەپ ەكىگە ءبولىپ، «ادامنىڭ عىلىمى» ارقىلى ادامنىڭ ىشكى مورالدىق-رۋحاني دۇنيەسىن باستى ورىنعا شىعارسا، عىلىمدى تابيعات پەن جاراتىلىستى ءتۇرلى تاجىريبەلەر مەن ەسەپتەۋلەر ارقىلى زەرتتەيتىن تاجىريبە الاڭى دەپ قاراستىرعان باتىس، ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمىن مۇلدەم ەسكەرۋسىز قالدىردى.

ارينە، سوڭعى عىلىمي تەحنيكالىق جەتىستىكتەر ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق يگىلىكتەردى تۇتىنۋ مۇمكىنشىلىگىن وراسان زور بيىككە كوتەرىپ تاستادى. مويىنداۋىمىز كەرەك، بۇل – ادامزات وركەنيەت تاريحىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى. الايدا، تەك قانا ماتەريالدىق يگىلىكتەردى عانا ويلاۋ – ادامزاتتى بۇرىن سوڭدى بولماعان رۋحاني داعدارىسقا يتەرمەلەۋدە. ماتەريالدىق يگىلىكتەر ءۇشىن XIX, XX عاسىرلاردا باتىس تاراپىنان باستالعان ءتۇرلى دەڭگەيدەگى تەرروريستىك-وتارشىلدىق سوعىستار بۇل ويىمىزدىڭ انىق دالەلى.

ءبىز باتىس ىقپالىنداعى ەلمىز. سوندىقتان، ءبىز دە عىلىمدى ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە جەتۋ قۇرالى دەپ قانا تۇسىنەمىز.

عىلىمدى شىعىستىق كوزقاراس ارقىلى تۇسىنگەن اباي ءۇشىن عىلىم – ادامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارعا جەتۋ جولى. سوندىقتان دا، حاكىم اباي عىلىمدى بار جايدان جوعارى قويىپ: «مال اياماي، عىلىم تاپ» دەيدى. ال، بىزدە ءبارى كەرىسىنشە. مال تابۋ ءۇشىن ءبىز عىلىم ىزدەپ ءجۇرمىز. سوندىقتان دا، ءبىز قازىر رۋحاني تۇرعىداعى مۇگەدەكتەرگە اينالۋدامىز.

ابايدىڭ عىلىم تۋرالى ويلارىن ونىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسىنان ءبولىپ الىپ، جەكە قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس.

ەڭ ءبىرىنشى ايتپاعىمىز:

اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس،

–  دەپ:

قۇران راس، اللانىڭ ءسوزى-ءدۇر ول

تاۋيلىنە جەتەرلىك عىلىمىڭ شاق،

– دەگەن حاكىم اباي – كەمەل مۇسىلمان.

ابايدىڭ دىنگە كوزقاراسى تۋرالى ويلاسام بولدى، ويىما ءبىرىنشى بولىپ، ابايدىڭ اقىن شاكىرتى كوكباي جاناتايۇلىنىڭ اباي حاقىندا جازىپ قالدىرعان ەستەلىگى ەسكە تۇسەدى.

ول بىلاي دەيدى: «اباي شىن مانىندە مۇسىلمان ەدى. بىراق، مۇسىلمانشىلىعى مولدا، قوجا ايتىپ جۇرگەن سىرتى سوپى مۇسىلماندىق ەمەس. ۇلكەن سىن مەن تەرەڭ وي، ءوز جۇرەگىمەن تاپقان مۇسىلماندىق بولاتىن. بەرگى جەرلەردەگى كىتاپ ءسوزى، مولدا ءسوزى، شاريعات جولى دەگەن بارلىعىنا سىنىمەن قاراپ، ءدىننىڭ نەگىزىن، ماقسات-باعىتىن عانا الىپ، سونى اقيقات ءدىنى قىپ قولدانعان. ابايدىڭ ءدىنى مۇسىلمانشىلىقتىڭ ىشىندە وسىنداي جولمەن، ۇلكەن سىنمەن تابىلعان تازا اقىلدىڭ ءدىنى ەدى. سوندىقتان، سىرتىمەن تاقۋالىق قىلىپ، ۇدايى ناماز وقىپ، ۇدايى ورازا تۇتىپ، ۇدايى قۇلشىلىق قىلعان دا ەمەس. نامازدى وقىعىسى كەلگەن كەزدە وقيدى، بىراق، وندايدا قاسىنا ەشكىمدى الماي، وڭاشا ۇيدە جالعىز ءوزى ۇزاق-ۇزاق ۋاقىتتار وتىرىپ وقيتىن», – دەپ جازادى. (م.اۋەزوۆ. ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا. 168-بەت. الماتى، «سانات» 1997 جىل.)

كورىپ وتىرعانىڭىزداي، اباي ءدىنشىل، تاقۋا بولماعان. اباي ءۇشىن ءدىن – سەنىم ءھام تاربيە قۇرالى.

اللانى تانۋ، ءوزىن تانۋ جانە جاراتىلىس دۇنيەنى تاني وتىرىپ، پەندەنىڭ جان-جاقتى جەتىلگەن كەمەل ادامعا جەتۋ جولدارىنىڭ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان «عاقليات-تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىندا حاكىم اباي تۇتاس عالامدى اللا، ادام، دۇنيە (سىرتقى ورتا، جاراتىلىس) دەپ ءبىر بىرلىكتە قاراستىرادى دا، عىلىمدى، ادىلەتتى، راحىمدى – «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىن جاسايدى. بۇل جەردە اباي تاعى دا، ادام بويىندا بار قاسيەتتەر ىشىنەن عىلىمدى باستى ورىنعا شىعارىپ وتىر.

تاربيە ارقىلى ادامدى وزگەرتە وتىرىپ، قوعامدى دا وزگەرتۋگە بولادى دەگەن وي ۇستانىمىندا بولعان اباي، كۇللى شىعارمالارىنىڭ وي-وزەگىندە بەس نارسەدەن: وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك بەكەر مال شاشپاقتان قاشىق بولىپ، بەس نارسە: تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات راحىمعا عاشىق بولعان «يمانيگۇلدى» ياعني، اللانى، ادامزاتتى، ادىلەتتى سۇيەتىن عىلىمدى، ادىلەتتى، راحىمدى «تولىق ادامدى» ناسيحاتتايدى. بۇل – ءبىز قازىر «اباي ءىلىمى» دەپ جۇرگەن «ار ءىلىمىنىڭ» نەگىزگى وزەگى.

تولەن اعا، «اباي ءىلىمى» – عىلىم.

«XX عاسىر كوزىمەن: ابايدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم تۋرالى ويلارى» ماقالامدا ءحال-قادىرىمشە «اباي ءىلىمىن» تالداپ، ونى ناسيحاتتاۋعا تىرىستىم. نەگە ەكەنى بىلمەيمىن، ابايدىڭ ءدىنى تۋرالى ءسوز بولسا بولدى، ۇلكەن اعا-اپالارىمىز: ابايدى ءدىنشىل قىلىپ كورسەتۋگە تىرىساسىڭدار. اباي ءدىنشىل ەمەس دەيدى.

راس، اباي فاناتيكالىق تۇرعىداعى ءدىنشىل ەمەس. الايدا، ابايدىڭ ءدىني كوزقاراسىن تۇسىنبەسەك – «اباي ىلىمىندەگى» ونىڭ عىلىم تۋرالى ويلارىنىڭ تۇپقازىعىن مۇلدەم تۇسىنبەي، ابايدىڭ شاپانى مەن تاقياسىن ايتىپ جۇرە بەرەمىز. اعا-اپالارىمىزدىڭ كەيبىرى ابايدى تەك اعارتۋشى-اقىن رەتىندە عانا كورگىسى كەلەتىن سەكىلدى. راس، اباي – اعارتۋشى. بىراق، ابايدى تەك قانا اعارتۋشى دەپ تۇسىنسەك، وندا ءبىز ابايدى ءوز اۋىلىمىزدىڭ شەڭبەرىندە عانا قاماپ ۇستاعانىمىز. شىن مانىنە كەلگەندە اباي – الەمدىك تۇلعا.

جاراتۋشى ءبىر اللانى وزىنە ءتان سەگىز سيپاتى مەن توقسان توعىز ەسىمىنە قاراي وتىرىپ تانۋ كەرەك دەپ، عالامدى اللا، ادام، دۇنيە-جاراتىلىس دەپ ۇشكە ءبولىپ، اللانى تانۋ، ءوزىن تانۋ جانە جاراتىلىس دۇنيەنى تاني وتىرىپ، پەندەنىڭ جان-جاقتى كەمەل جەتىلگەن «تولىق ادامعا» جەتۋ جولدارىن كورسەتكەن ابايدان وزگە تاعى ءبىر كەمەڭگەردى اتاڭىزشى.

ءال-فارابي بابامىز ءوزىنىڭ «قايىرىمدى قالاسىندا» «تولىق ادامنىڭ» وننان اسا، انىعىنا كەلگەندە ون ءتورت بەلگىسىن اتاپتى. دەي تۇرعانمەن، ءال-ءفارابيدىڭ «تولىق ادامىنىڭ» ەكشەلەنگەن سىعىندىسىنىڭ كورىنىسىندەي بولعان ابايدىڭ عىلىمدى، ادىلەتتى، راحىمدى «تولىق ادامى» – ءال-ءفارابيدىڭ «تولىق ادامىنا» قاراعاندا، جان-جاقتى جەتىلگەن، وتە بيىك دەڭگەيدەگى تۇلعا بولىپ كورىندى ماعان.

ال، جەر باسىپ جۇرگەن ءاربىر پەندەنىڭ كوكەيىندە تۇرعان: «ۇلى جاراتۋشىنى قالاي تانيمىز؟»، – دەگەن سۇراققا ابايدان وزگە ءال-فارابي دە، ەۆروپا فيلوسوفياسىنىڭ كلاسسيكتەرى دەپ اتالىپ جۇرگەن گەگەل دە، كانت تا، نيتسشە دە جاۋاپ ىزدەمەپتى. ولار بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋدى بىلمەدى دەپ ايتا المايمىز، باتىلدىقتارى جەتپەسە كەرەك.

ال، اباي بۇل سۇراققا نەگە جاۋاپ ىزدەدى؟

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ونى سول تۇستاعى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعداي ماجبۇرلەدى. بۇل ەندى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە، باسقا تاقىرىپ...

قالاي دەسەك تە، اباي – الەمدىك تۇلعا. ابايدى قىتايدىڭ كونفۋتسيى نەمەسە نەمىستىڭ گەگەلى، گەتەسى سەكىلدى ۇلىلارمەن سالىستىرا زەرتتەۋ، كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە دەپ تۇسىنەمىز.

تولەن اعا، ءسىز ابايدى الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك دەيسىز. اتالى ءسوز. بىراق، قالاي تانىتامىز؟ ەگەر ءبىز ابايدى ءوزىمىز تولىق تاني الماي جۇرسەك.

مەنىڭ ويىمشا، ەڭ اۋەلى ابايدى ءبىزدىڭ ءوزىمىز تانىپ ءبىلۋىمىز كەرەك. الەم ءۇشىن ەمەس، ءوزىمىز ءۇشىن، ءوز ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن. ول ءۇشىن «ابايتانۋ» ءپانىن مەكتەپ باعدارلاماسىنان باستاپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىن تۇگەل ەنگىزۋ شارت. سەبەبى، ءتۇپ-تامىرى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان باستاۋ الاتىن «اباي ءىلىمى» عانا ۇلتىمىزدى بوتەن يدەولوگيا مەن ءتۇرلى باعىتتاعى جات ءدىني اعىمداردان قورعاپ قالا الادى.

ءبىز قازىر ابايدىڭ داتالى تويلارىن شاش ەتەكتەن قارجى شاشىپ، ءتۇرلى دەڭگەيدە تويلاۋعا شەبەر بولىپ الدىق. بىراق، ەلىمىزدە ابايدى عىلىمي نەگىزدە تانىتاتىن بىردە-ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جوق.  راس، ءاربىر ۋنيۆەرسيتەتتە «اباي اكادەمياسى» بار. مەنىڭشە، بۇل – از. ابايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءاربىر وبلىس ورتالىعىندا بولۋى كەرەك قوي. باسقالار دارىپتەپ تانىتۋعا ابايسىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى دانىشپان تاپپاي ءجۇر. ال، ءبىز بارىمىزدى باعالاي الماي وتىرمىز.

جازۋشى تولەن ابدىك اعامىزدىڭ «دۇنيە دە ءوزى، مال دا ءوزى» ماقالاسىنداعى ابايدى تانۋعا بايلانىستى مەنىڭ ءوز تاراپىما ايتىلعان سىنعا جاۋابىم جوعارىدا ناقىشتالدى دەپ بىلەم. كەم ايتىپ، نە ارتىق كەتسەم عافۋ وتىنەم.

تولەن اعا، ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىز ارقىلى تاربيەلەنىپ وسكەن ۇرپاقپىز. «ەنەسى تەپكەن قۇلىننىڭ ەتى اۋىرمايدى». سوندىقتان، ءىرىلى-ۇساقتى سىنىڭىز ءۇشىن سىزگە ۇلكەن راقمەت. باسقا ايتارىم جوق. دەنىڭىزگە ساۋلىق، شىعارماشىلىعىڭىزعا تابىس تىلەيمىن.

قۇرمەتپەن نۇرعالي ماحان

Abai.kz