سونىمەن، ۋكراينانىڭ دروندارى رەسەيدىڭ ەڭ ماڭىزدى نىساندارىنا جويقىن شابۋىل جاساپ، باسقىنشىل ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرىپ جاتىر. سوڭعى وقيعالار كورسەتكەندەي، تاياقتىڭ ءبىر ۇشى بىزگە دە تيۋدە.

سونىڭ ەڭ كورنەكتى مىسالى: قازاقستاندا تاكسي مەن تاۋار جەتكىزۋ بيزنەسىن مونوپوليالاندىرىپ العان ياندەكس كومپانياسىنا داتا-ورتالىقتارىنىڭ دروندار تاراپىنان سوققىعا ۇشىرۋىنا قاتىستى.

ول تۋرالى از جازىلعان جوق. سول تالقىلاۋ دۇربەلەڭى ىشىندە قازاقستاندىقتار «نەگە ءبىز رەسەيلىك كومپانيانىڭ قىزمەتىن پايدالانىپ، باسقا ەلدىڭ ەكونوميكاسىن قارجىلاي قولداپ جاتىرمىز؟!» دەگەن ابدەن ورىندى ساۋالدى ءجيى قويعان-دى.

مىنە، مەيلىنشە سىرەسىپ قالعان سەڭ قوزعالعانداي: الەۋمەتتىك جەلىلەردە وتاندىق تاسىمال (سونىڭ ىشىندە تاكسي قىزمەتىن كورسەتەتىن) كومپانيالار تۋرالى جازىلا باستادى.

وعان قۋانامىز، ارينە! ءوز كاسىپكەرلەرلەرىمىزگە ساتتىلىك تىلەيمىز! ىستەرى وڭعا باسسىن!

الايدا، الاقايلاپ، بورىگىمىزدى اسپانعا لاقتىرىپ جاتقاندا بۇگىنگى بيلىكتەن مىناداي ساۋالدارعا دا جاۋاپتى تالاپ ەتۋىمىزگە تولىق قۇقىمىز بار.

بىرىنشىدەن، وتىز بەس جىل بويىنا ءدال وسى اسا تابىستى سالاعا نەلىكتەن وتاندىق كومپانيالار قاتىسا المادى؟ «تسيفرلاندىرۋ جاعىنان باسقالاردان وزا شاپتىق» دەپ پرەزيدەنتتىڭ الدىندا سالتاناتتى تۇردە ەسەپ بەرەتىن ءتيىستى مينيسترلىك نەلىكتەن باسقا ەلدىڭ كومپانياسىنا (كومپانيالارىنا) داڭعىل جول اشىپ بەردى؟ ول (جانە باسقا دا شەتەلدىك) قۇرىلىمدار ەلىمىزگە ءتيىستى جاريا كونكۋرستار، وركەنيەتتى باسەكە نەگىزىندە كەلدى مە؟! الدە وسى كۇنگە دەيىن تاۋەلسىز قازاقستاندا ءبىر دە ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالدىرماي كەلگەن رەسەيلىك لوببي وسى جەردە دە بەلسەندىلىك تانىتتى ما؟ نەلىكتەن وتاندىق كومپانيالاردىڭ جولى كەسىلدى؟ بۇل سۇمدىق جاعدايعا ناقتى قاي باسشى كىنالى؟ ولاي بولسا، وسى (جانە دە باسقا) فاكتىلەردى تەكسەرۋ ءۇشىن ءتيىستى كوميسسيا قۇرۋ كەرەك پە؟

ەكىنشىدەن، تاكسي مەن تاۋار جەتكىزۋ سالاسىندا وتاندىق كومپانيانىڭ دا مونوپولياسى بولماۋى ءتيىس! قۇي، ول شەتەلدىك بولسىن، قۇي، وتاندىق بولسىن مونوپوليانى اتى – مونوپوليا! ول دەگەنىڭىز بىرجاقتى رەتتەلىپ وتىراتىن قىمبات باعا مەن تاريفتەر! ولاي بولسا، ۇكىمەت وسى سالادا انتيمونوپوليالىق ەرەجەلەردىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى! شىنايى باسەكە بولعان جاعدايدا عانا تاريفتەر تومەندەيدى، باعا ساباسىنا تۇسەدى. بالكىم، بۇل سالاعا كومپانيالار كوپتەپ كەلىپ، ءوزارا باسەكەگە ءتۇسۋى ءۇشىن العاشقى كەزدە ءتيىستى سالىقتىق جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلۋى قاجەت شىعار. تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەسى قورعالۋى ءۇشىن ونداي قادامدارعا دا بارۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىن.

ءۇشىنشى ساۋالدىڭ ادامداردىڭ جەكە مالىمەتتەرى قورعالۋى سەكىلدى اسا ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىسى بار. ياندەكس تۋرالى جازعاندا، «قازاقستاندىقتاردىڭ جەكە ومىرىنە قاتىستى اقپارات شەت ەلگە كەتىپ جاتىر!» دەپ شۋلاپ ەدىك. ەندىگى جەردە ءدال سول مالىمەتتەر ءوز ىشىمىزدە «قولدى» بوپ كەتپەي مە؟ ياعني، ءتيىستى ورگاندار (ىشىندە ارنايى جانە كۇشتەۋ قۇرىلىمدارى بار) مەن بيلىككە جاقىن  ىقپالدى جەكە تۇلعالار ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قايدا بارىپ-كەلىپ جۇرگەنى، قانداي تاۋار ساتىپ العانى جايىنداعى اقپاراتقا قول جەتكىزە الا ما؟

وسى جەردە، رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ، كونستيتۋتسيامىزدىڭ 21-بابىنان كولەمدى ءۇزىندى كەلتىرەيىن:

«1. جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋ قۇقىعىنا، جەكە جانە وتباسى قۇپياسىنىڭ بولۋ قۇقىعىنا، تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى قوسا العاندا، دەربەس دەرەكتەردى زاڭسىز جيناۋدان، وڭدەۋدەن، ساقتاۋدان جانە پايدالانۋدان قورعاۋ قۇقىعىنا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەدى.

2. بانك وپەراتسيالارىنىڭ، جەكە سالىمدار مەن جيناقتاردىڭ، جازىسقان حاتتاردىڭ، تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن سوزدەردىڭ، پوشتا حابارلامالارىنىڭ جانە بايلانىس قۇرالدارى، ونىڭ ىشىندە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى بەرىلەتىن وزگە دە حابارلامالاردىڭ قۇپياسى زاڭمەن قورعالادى...».

كوردىڭىزدەر مە، ادام ءومىرىنىڭ قانشاما سالاسىنداعى قانشاما وزەكتى مالىمەتتەر زاڭمەن قورعالۋى ءتيىس!

ولاي بولسا، تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى ارقىلى بىزگە، قازاقستاندىقتارعا، قىزمەت كورسەتەتىن وتاندىق كومپانيالار (ونىڭ ىشىندە، تاكسي مەن تاۋار تاسىمالى عانا ەمەس) وسى اقپاراتتىڭ ءبارىنىڭ سىرتقا تاراپ كەتپەي، قۇپيا بولۋىنا تولىققاندى كەپىلدىك بەرە الا ما؟!

رەسەيدەن ءبىر مىسال: اتىشۋلى Telegram جەلىسىنىڭ قوجايىنى پاۆەل دۋروۆ كەزىندە رەسەيلىك ارنايى قىزمەتتەرگە ءوز قولدانۋشىلارى تۋرالى اقپاراتتى بەرمەي، تاياق جەدى ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ تسيفرلىق كومپانيالاردىڭ يەلەرى وسىلاي مىنەز تانىتا الا ما، الدە؟

بيلىك - ساياسي قارسىلاستارى، ءبىر كلان - ەكىنشى كلان وكىلدەرى، ءبىر بانك - ەكىنشى بانك قۇجاتتارى، بيزنەس-قۇرىلىمدار - ءوز باسەكەلەستەرى تۋرالى وسىنداي، جەكە اقپارات جيناۋعا اۋەس ءارى مۇددەلى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى ەمەس پە؟ ونداي سوراقىلىقتاردىڭ شەت جاعاسىن كەزىندە ءوزىمىز دە ءوز كوزىمىزبەن كورگەنبىز.

مەنىكى سول: سول سۇمدىقتار ەندىگى جەردە قايتالانباسا دەگەن وي عوي.

قالعانىن، سونىڭ ىشىندە تاقىرىپتىڭ استارىن وزدەرىڭىز تۇسىنە جاتارسىزدار...

ءامىرجان قوسان

Abai.kz