ۇلىتاۋعا شىقتىڭ با، ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟..
الميساقتان جاڭا قازاقستانعا دەيىن
ءار ەلدىڭ جادىندا الميساقتان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان ، الماعايىپ زاماندا ۇلتتى ۇيىستىرىپ ۇستاپ تۇراتىن ، سىرتقى جاۋدان، ىشكى الاۋىزدىقتان قورعاپ تۇراتىن قاسيەتتى مەكەندەر بولادى. ول جونىندە ەل اۋزىندا عاجايىپ اڭىز-اپسانالار تاراپ جەردىڭ كيەسى، ەلدىڭ يەسى جونىندە ۇعىمدار مەر تامسىلدەر ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىلىپ ءداستۇر مەن سالت-سانانى قۇندىلىق ەتكەن مەملەكەت يدەولوگياسىن قالىپتاستىرادى. مۇنداي تابيعات سيلاپ، ەل-جۇرتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ، اسپەتتەگەن اسقار تاۋ، ارقىراعان وزەن، تۇڭعيىق كول، سىڭسىعان ورمان، قۇپياسى مول ءشول دالا قازاق ساقاراسىنىڭ ءار بۇرىشىنان كەزدەسەدى. دەگەنمەن، ءيسى قازاق ساناسىندا ۇلىتاۋدىڭ ورنى ەرەكشە.
ۇلىتاۋ ءوڭىرى قازاقستاننىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان. قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى 2022 جىلعى 8 ماۋسىمدا قۇرىلىپ، اكىمشىلىك ورتالىعى جەزقازعان قالاسى بولىپ بەلگىلەندى. ونىڭ قۇرامىنا بۇرىنعى قاراعاندى وبلىسىنان جاڭاارقا جانە ۇلىتاۋ اۋداندارى، سونداي-اق جەزقازعان، ساتباەۆ جانە قاراجال قالالارى كىردى.
الايدا ۇلىتاۋدىڭ تاريحى 2022 جىلدان باستالمايدى. 1973–1997 جىلدارى بۇل اۋماقتا جەزقازعان وبلىسى بولعان. 1997 جىلعى اكىمشىلىك رەفورما كەزىندە جەزقازعان وبلىسى قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعان ەدى. سوندىقتان 2022 جىلعى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ قايتا قۇرىلۋىن جەرگىلىكتى قوعام ءۇشىن تاريحي-اكىمشىلىك ساباقتاستىقتىڭ قالپىنا كەلۋى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
ۇلىتاۋ – جوشى حان، الاشا حان، توقتامىس حان، ەدىگە، اقساق تەمىر سياقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى قاسيەتتى مەكەن. ارىسى التىن وردانىڭ حاندارى، بەرىسى قازاق حاندارى وسى قاسيەتتى تاۋدا قۇرىلتاي وتكىزىپ حان سايلاعان. ۇلىتاۋ ارقىلى سارىارقاداعى ماڭىزدى ساۋدا جولدارى وتكەن. بۇل تاريحي وقيعالار ءوڭىردىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنداعى سيمۆولدىق سالماعىن ايرىقشا كۇشەيتەدى.
قازاق كوشى ءۇشىن ۇلىتاۋدىڭ ەرەكشەلىگى
قازىرگە دەيىن قازاق كوشىنىڭ نەگىزگى باعىتى كوبىنە سولتۇستىك، شىعىس جانە ورتالىق-سولتۇستىك وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق قاجەتتىلىكپەن بايلانىستى قاراستىرىلىىپ كەلگەن. 2026 جىلعى قانداستاردى قابىلداۋدىڭ رەسمي وڭىرلىك كۆوتاسىندا پاۆلودار، اقمولا، اباي، شىعىس قازاقستان، سولتۇستىك قازاقستان، قوستاناي جانە باسقا وڭىرلەر كورسەتىلگەن، ال ۇلىتاۋ وبلىسىندا دا بيىل كۇزدەن باستاپ قانداستار ءۇشىن جەكە كۆوتا بەلگىلەندى.
بۇل جەردە ماڭىزدى ءبىر ايىرماشىلىق بار: ۇلىتاۋ 2026 جىلعى ىشكى قونىس اۋدارۋشىلار كۆوتاسىنا 125 اداممەن ەنگىزىلگەن. ياعني قازىرگى ساياساتتا وبلىس ىشكى ەڭبەك كوشى-قونى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قابىلداۋشى ءوڭىر رەتىندە قاراستىرىپ كەلسە، ەندى قانداستاردى قابىلدايتىن نەگىزگى كۆوتالىق وڭىرلەرىنىڭ بىرىنە كىردى.
سوندىقتان ۇلىتاۋدىڭ قازاق كوشىندەگى الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ مۇمكىندىگىمىز باستالدى دەۋگە بولادى.
نەگە ۇلىتاۋ قازاق كوشىنە قىزىقتى بولۋى مۇمكىن؟
بىرىنشىدەن – تاريحي فاكتور.
قانداستار ءۇشىن ۇلىتاۋ – جاي عانا جاڭا قونىس ەمەس، قازاق تاريحىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كەڭىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. ۇلىتاۋ، جوشى حان، الاشا حان، التىن وردا تاريحى سياقتى ۇعىمدار تاريحي وتانىنا ورالعان قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني بەيىمدەلۋىنە ەرەكشە ماعىنا بەرە الادى.
ەكىنشىدەن – اۋماقتىڭ كەڭدىگى مەن حالىقتىڭ سيرەكتىگى.
2026 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى دەرەك بويىنشا وبلىس حالقى 217,3 مىڭ ادام، ونىڭ 79,7%-ى قالالىق جەردە تۇرادى. قاڭتار–تامىز ايلارىندا وبلىستىڭ جالپى كوشى-قون سالدوسى –2690 ادام بولدى، ونىڭ ىشىندە ىشكى كوشى-قون بويىنشا –2674 ادام.
بۇل – وبلىس ءۇشىن دەموگرافيالىق تۇراقتىلىق ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەتىن كورسەتكىش.
ۇشىنشىدەن – ەكونوميكالىق مۇمكىندىك.
ۇلىتاۋ – جەزقازعان–ساتباەۆ ونەركاسىپتىك تورابى قالىپتاسقان، تاۋ-كەن ءوندىرىسى ءداستۇرى بار ايماق. سوندىقتان ەڭبەككە قابىلەتتى قانداستاردى تەك الەۋمەتتىك قابىلداۋ ەمەس، ءوندىرىس، كاسىپكەرلىك، اۋىل شارۋاشىلىعى، قىزمەت كورسەتۋ، تۋريزم جانە شاعىن بيزنەسكە تارتۋ تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا بولادى.
قازاق كوشىن ۇلىتاۋعا باعىتتاۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار
ۇلىتاۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ اۋماعى وتە ۇلكەن، كليماتى قاتاڭ ءارى قۇرعاق. سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ تىعىزدىعى تومەن. سوندىقتان «قانشا ادام قابىلدايمىز؟» دەگەن ساندىق تاسىلدەن گورى، قانداي ماماندىقتاعى ادامداردى، قاي ەلدى مەكەنگە جانە قانداي جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستىرامىز؟ دەگەن سۇراق ماڭىزدىراق.
مىسالى، اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمى بار قانداستاردى اۋىلدىق جەرلەرگە، ينجەنەرلەر مەن تەحنيكالىق مامانداردى جەزقازعان–ساتباەۆ ونەركاسىپتىك ايماعىنا، كاسىپكەرلەردى قالاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە باعىتتاۋ تيىمدىرەك بولۋى مۇمكىن.
ۇلىتاۋدىڭ قازاق كوشىندەگى مۇمكىندىگىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى؟
ۇلىتاۋ ءۇشىن مىناداي «تاريحي ءوڭىر – جاڭا قونىس – ەكونوميكالىق مۇمكىندىك» مودەلىن ۇسىنۋعا بولادى:
- قانداستاردى قابىلداۋدىڭ ارنايى وڭىرلىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋ.
- ۇلىتاۋدىڭ تاريحي-مادەني فاكتورىن پايدالانىپ، شەتەلدەگى قازاق جاستارى ءۇشىن ءبىلىم، مادەنيەت جانە تاريحي تاعىلىم باعدارلامالارىن دامىتۋ.
- جەزقازعان مەن ساتباەۆتا قانداستارعا ارنالعان كاسىپتىك بەيىمدەۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ورتالىعىن قالىپتاستىرۋ.
- اۋىلدىق جەرلەرگە قونىستاناتىن وتباسىلارعا جەر، تۇرعىن ءۇي، جۇمىس جانە ينفراقۇرىلىمدى ءبىر پاكەت رەتىندە ۇسىنۋ.
- قىتاي، موڭعوليا، وزبەكستان جانە باسقا ەلدەردەن كەلەتىن قانداستار اراسىنان كاسىپكەرلەر مەن بىلىكتى مامانداردى جەكە باعدارلاما ارقىلى تارتۋ جانە ولارعا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ.
- ۇلىتاۋدى «قازاق كوشىنىڭ تاريحي ورتالىعى» رەتىندە مادەني-تۋريستىك باعىتتا تانىتۋ. شەتەلدەگى قانداستاردىڭ وسى تاريحي وڭىرگە زيرات ەتىپ كەلۋ ءۇشىن ترانسپورت، قوناقۇي جاعىنان جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ.
- ۇلىتاۋدىڭ تاريحي جانە قازىرگى ماڭىزىن ناسيحاتتايتىن قۇجاتتىق جانە كوركەم فيلمدەر مەن سەريالدار ءتۇسىرىۋ.
ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ قازاق كوشىندەگى قازىرگى ءرولى ءالى سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار نەمەسە اباي وبلىستارى سياقتى ءىرى قابىلداۋشى ءوڭىر دەڭگەيىندە قالىپتاسقان جوق. بىراق ونىڭ ستراتەگيالىق ارتىقشىلىعى باسقا جەردە.
ۇلىتاۋ – قازاق كوشىن ساندىق كورسەتكىشپەن عانا ەمەس، تاريحي مازمۇنمەن تولىقتىرا الاتىن ءوڭىر.
ەگەر سولتۇستىك وڭىرلەرگە قانداستاردى قابىلداۋ كوبىنە دەموگرافيالىق جانە ەڭبەك رەسۋرستارى قاجەتتىلىگىمەن تۇسىندىرىلسە، ۇلىتاۋدا وعان تاريحي-ۇلتتىق جانە مادەني فاكتوردى قوسۋعا بولادى. سوندىقتان بولاشاقتا ۇلىتاۋدى قازاق كوشىنىڭ ارنايى تاريحي-مادەني جانە ەكونوميكالىق بەيىمدەۋ ءوڭىرى رەتىندە قاراستىرۋعا نەگىز بار.
ەڭ ماڭىزدىسى – بۇل جەردە قازاق كوشى «ادام ورنالاستىرۋ» جوباسى ەمەس، تاريحي مەكەندى جاڭا دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق مازمۇنمەن جانداندىرۋ ساياساتىنا اينالۋى مۇمكىن. ۇلىتاۋ وبلىسىن قازاق كوشىنىڭ تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا، ونى تەك قانداستاردى قابىلدايتىن اكىمشىلىك اۋماق رەتىندە ەمەس، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي وزەگى مەن قازىرگى دەموگرافيالىق ساياساتتى بايلانىستىراتىن ەرەكشە ءوڭىر رەتىندە باعالاعان ءجون. قازىر قىزۋى قايتىپ، قارقىنى باسەڭدەگەن ۇلتتىق ءبىرتۇتاستانۋ ۇدەرىسىن وسى قاسيەتتى ءوڭىر ارقىلى قايتادان مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اينالدىرۋعا نەگىز جانە مۇمكىندىگىمىز بار.
2024 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتتىنىڭ باستاماسىمەن جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسى قالانعاندىعىنىڭ 800 جىلدىق مەرەيتويى تۇتاس قازاقستان بويىنشا اتالىپ ءوتتى. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار بۇكىل ەل اۋماعىندا ۇيىمداستىرىلىپ، قازاق مەملەكەتىنىڭ ءتۇپتامىرى قايدان باستالاتىنى انىقتالدى. قازاق تاريحىنىڭ 7 تومدىق تاريحى جازىلىپ، جوشى زەرتتەۋ ينيستيتۋتى قۇرىلدى. ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى، باعالاۋى، اينالاسىن يلاندىرا ءبىلۋى مىنە وسىلاي تەوريالىق، پراكتيكالاق جاقتان ساپالىق بيىككە كوتەرىلدى. قازاق كوشىن دە ساندىق، ساپالىق ورلەۋ كۇتىپ تۇر.
ءومارالى ادىلبەكۇلى
Abai.kz