سارسەنبى, 22 قاڭتار 2020
الاشوردا 3961 23 پىكىر 30 قازان, 2018 ساعات 14:44

"جاريالانباعان اۆتونوميا" ءھام كەڭەستىك "جالعىز اياق" جول!

«Abai.kz» اقپاراتتىق پورتالىندا جاريالانعان جۋرناليست ب.ءمۇرسالىمنىڭ «جاريالانباعان اۆتونوميا» اتتى ماقالاسى مەن عىلىم دوكتورى م.قويگەلدىمەن بىرلەسىپ تۇسىرگەن «الاش تۋى استىندا» اتتى  دەرەكتى ءفيلمى جايلى قايشىلىققا تولى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. ماقالانى وقىپ،  دەرەكتى ءفيلمدى كورگەن جۇرت «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەندەي ەكى ۇشتى ويعا قالۋدا.

ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن  تاريح عىلىمى سالاسىندا كەڭەستىك يدەولوگيا سالىپ بەرگەن «جالعىز اياق» جولمەن كەلە جاتقانى بايقالادى. تاياۋدا «Abai.kz» اقپاراتتىق پورتالىندا  سۇلتان حان اققۇلىنىڭ اتالمىش فيلم تۋرالى ماقالاسى جاريالانعان ەكەن، مەن سۇلتانحاننىڭ  پىكىرىنە قوسىلامىن. جانە وسىعان وراي  وزىمنىڭ  حح-عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ اتقارعان تاريحي ءرولى تۋرالى ويىمدى قوسۋدى ءجون كوردىم.

«تاريح» دەگەنىمىز بەلگىلى ءبىر دامۋ ۇدەرىستەرىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا باعىناتىن پروتسەسس. دامۋ پروتسەسستەرىنىڭ اراسىن ءۇزىپ تاستاپ، جاڭا تاريح جازا المايسىڭ.

ويتكەنى، جازىپ، نە كورسەتكەلى وتىرعان كەزەڭدى سوناۋ وتكەن عاسىردا بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ دامۋ پروتسەسىنە  لوگيكالى تۇردە جالعاستىرۋ مىندەتى تۇرادى.  عىلىم دوكتورى م.قويگەلدى مىرزا مەن جۋرناليست ب.ءمۇرسالىم «الاش تۋى استىندا» دەرەكتى فيلمىندە  بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز بەن وتكەن عاسىرداعى الاش  قوزعالىسى اراسىنداعى لوگيكالىق بايلانىستى ءۇزىپ تاستاعان ەكەن.

فەدەراتيۆتى رەسەي دە ءوز تاريحىن قايتا جازىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىنان ءتىپتى «رۋس كنيازدەرى باتىيدان جەڭىلمەگەن، التىن ورداعا باعىنباعان» دەيتىندەر شىعىپ جاتىر. ولار نە دەسە، و دەسىن، بىراق، تاريحى بەرىدە عانا جازىلا باستاعان قازاق، تۋرا جولدان تايماۋىمىز قاجەت-اق.

كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن، بۇرىنعى رەسەي تاريحىنا، «رەۆيزيا» جاساپ، كوممۋنيستىك يدەولوگيا نەگىزىندە «كەڭەستەر وداعى تاريحىن» قايتا جازىپ شىققان. بۇل تاريحتىڭ ايتۋى بويىنشا «پاتشالىق يمپەريانى قۇلاتقان بولشەۆيكتەر». سول تاريحتا «بولشەۆيكتەر پارتياسى رسدرپ تۋرالى كوپ ايتىلادى. راس، حح-عاسىردىڭ باسىندا بولشەۆيكتەردىڭ رەسەيدىڭ قالىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا وكىلدەرى بولدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ارميا قاتارىندا دا بولشەۆيكتەردەن ناسيحاتشىلار  بولعانى راس.

بىراق، سول كەزدە رەسەي يمپەرياسىندا ەكونوميكالىق جانە ساياسي داعدارىس ءوز بيىگىنە جەتكەن ەدى. سونى ءتيىمدى پايدالاعان كادەتتەر پارتياسى رەسەي يمپەراتورى نيكولاي II-ءنىڭ تاقتان باس تارتۋعا ماجبۇرلەدى. ياعني،  كەڭەس تۇسىندا جازىلعانداي پاتشانى تاقتان قۇلاتقان بولشەۆيكتەر ەمەس، كادەتتەر ەدى.

سونداي اق، قىسقى سارايدى ۋاقىتشا ۇكىمەتتەن تارتىپ العاندا بولشەۆيكتەر ەمەس، ەسەرلەر پارتياسى مەن مەنشەۆيكتەر پارتياسى بولاتىن.

كەيىن بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ كوسەمى ەسەرلەر، مەنشەۆيكتەر اراسىنداعى الاۋىزدىقتى جاقسى پايدالانىپ،  رەسەي يمپەرياسى تەرريتورياسىندا  كەڭەستەر وداعىن  قۇرۋدى قولعا الدى.

بولشەۆيكتەر بيلىكتەرىن نىعايتقاننان كەيىن، رەسەي تاريحىن «كەڭەستەر وداعى تاريحى» دەگەن اتپەن قايتا جازىپ شىقتى.

40-جىلدارعا دەيىن بىزدە ءوزىمىزدىڭ  ءتول عىلىمي تاريحشىلارىمىز بولعان جوق (الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ىشىندە  قازاقتىڭ ۇزىك-ۇزىك تاريحىن، شەجىرەلەرىن جازعاندار بولدى).  قىرقىنشى جىلداردان كەيىن، ينستيتۋتتاردا تاريح عىلىمىنىڭ ماماندارى دايىندالا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1957 جىلى  «قازاقستان تاريحى» اتتى ءۇش تومدىق اكادەميالىق تاريح شىقتى. سودان كەيىن مەكتەپتەرگە ارنالعان تاريح وقۋلىقتارى وسى اكادەميالىق ءۇش تومدىق نەگىزىندە جازىلدى.

مۇنى قادالىپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم، ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاريح عىلىمى سالاسىنداعى ماماندارىمىز سول كەڭەس يدەولوگياسى سالىپ كەتكەن «تار جولدان» شىعۋعا ءالى مۇمكىندىگى بولماي جاتىر. ول ەركىندىك بولۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان عالىم تاريحشىلارعا ەركىندىك بەرىلۋى قاجەت. ال، ول «ەركىندىك» تاريح عالىمدارىندا جوق.

عىلىم دوكتورى م.قويگەلدى مەن جۋرناليست ب.ءمۇرسالىمنىڭ  مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن  1991 جىلدان باستاۋى سودان بولار دەپ ويلايمىن.

كەڭەستەر وداعى تاريحىنان ۇلگى الىپ جۇرگەندەرگە مىناداي  مىسال كەلتىرە كەتەيىن.

بولشەۆيكتەر وزدەرىنىڭ تاريحىن  1917 جىلى قىسقى سارايدى الۋىنان ەمەس، وزدەرىنىڭ ءتول پارتياسى  رسدرپ-نىڭ XIX-عاسىردىڭ اياق كەزىنە قالاي قۇرىلعانىنان، ساياسي قىزمەتتەرىنىڭ رەسەيدە قالاي جۇمىس ىستەگەنىنەن باستايدى. ياعني، كوممۋنيستەر  تاريح جازۋدا ونىڭ دامۋ پروتسەستەرىنە ماڭىز بەرىپ، ياعني، پاتشالىق يمپەريانى قۇلاتىپ، «حالىقتى تەڭدىككە جەتكىزگەن كەڭەستەر وداعىن قۇرۋعا  ماركسيزم-لەنينيزم يدەولوگياسى ارقىلى قول جەتكىزىلدى» دەگەن «تەوريانى دالەلدەگەن».

ارينە، بۇل قازىر و دۇنيەگە كەتكەن قوعام، ادام ساناسىنان وشىرىلگەن يدەولوگيا. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سول يدەولوگيانىڭ سالقىنى بار.

اڭگىمە، جۋرناليست ب.ءمۇسىلىمنىڭ «قازاق اۆتونومياسى جاريالانباعان» اتتى ماقالاسىنان تۋىنداپ وتىرعاندىقتان كەز كەلگەن ەل تاريحىنىڭ العىشارتتارى بولاتىنىن ەسكەرتە كەتكىمىز كەلەدى. ايتپاعىمىز، «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» ۇكىمەتى تاقىر جەردە جاريالانعان جوق.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن، «الاش تۋىن كوتەرگەندەر» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ماقالامدا «الاش قوزعالىسى مەن «الاش وردا» ۇكىمەتىنىڭ جاريالانۋىنا دەيىنگى ارالىقتا الاش قوزعالىسىنىڭ ون جىلدىق تاريحى جاتقانىن ايتىپ ەدىم.

1905 جىلعى رەسەيدەگى اقپان قانتوگىسىنەن كەيىن، قازاق زيالىلارى بىرىگىپ، الاش قوزعالىسىن باستاعان بولاتىن. ول قوزعالىس  سول جىلعى «قارقارالى پەتيتسياسىنان» باستالادى.  پاتشانىڭ اتىنا، ىشكى ىستەر مينيسترىنە، ولكەلىك گۋبەرنيا باستىعىنىڭ اتىنا جولدانعان پەتيتسيالارعا قارقارالى، سەمەي بازارلارىنا كەلگەن  وتىز مىڭنان استام ادامنىڭ قولدارى قويىلعان ەدى.

بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن دەڭگەيدەگى الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋى بولدى. بۇل رەسەي ىشكى ىستەر ءمينيسترى ءستولىپيننىڭ رەفورما جۇرگىزىپ، قارا شەكپەندىلەردى، ورىس كازاكتارى مەن شارۋالارىن  قازاقتىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىنە ورنالاستىرىپ، تۇرعىلىقتى حالىقتى جارتىلاي شولەيت جەرلەرگە ىعىستىرا باستاعان كەز بولاتىن. الاش قايراتكەرلەرى سول اتالعان پەتيتسيادا ورىس شارۋالارىن قازاق جەرىنە قونىستاندىرۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن . سول سياقتى قازاق ەلى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قازاق بالالارى ءۇشىن مەكتەپتەر اشۋ، سوت ءىسىن  جونگە قويۋ، جەر ماسەلەسىمەن اينالىساتىن زەمستۆو اشۋ، مەشىتتەردى قازاق مۇفتيىنە قاراتۋ ءتارىزدى تالاپتاردى قويدى.

وسى ۋاقىتتان باستاپ،  پەتيتسيانى «جازدى، ۇيىمداستىردى» دەگەن قايراتكەرلەردىڭ ارتىنا جاندارمەريا تىڭشىلارىن سالىپ قويدى. سونىڭ سالدارىنان  1907 جىلى احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن جاقىپ اقپاەۆ تۇرمەگە قامالدى. ودان كەيىن ا.بايتۇرسىنوۆ 1909 جىلى ۇلتشىلدىق سوزدەرى ءۇشىن تۇرمەگە تاعى جابىلىپ، مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلدى.

ساياسي قۋعىننان كوزى اشىلماعان الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرى، اقىن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تا تۇرمەگە قامالدى. ۆىبورگ جيىنىنان كەيىن سامارادا ايداۋدا جۇرگەن ءاليحان بوكەيحانوۆتا تاعى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى.

1905 جىلدان 1913 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا  كوزى اشىق كوپتەگەن الاش قايراتكەرلەرى  قازاقتىڭ كوزىن اشۋ، ساۋاتتاندىرۋ ماسەلەسىن شىنداپ قولعا الدى. 1909 جىلى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاق!» اتتى كىتابى، سول جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «مىسالدار» اتتى كىتابى قازان باسپاسىنان شىعىپ، قازاق جۇرتىنىڭ ساناسىن  كادىمگىدەي جاڭعىرتتى. ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ودان كەيىن باسپادان شىققان "قازاق ءالىپبيى" جالپى حالىقتى ساۋاتتاندىرۋدىڭ  باسى عانا ەمەس، قازاق ءتىل عىلىمىنىڭ باستاۋى بولدى. ەل اراسىندا احاڭنىڭ توتە الىپپەسىن وقىتاتىن مولدا، مۇعالىمدەر پايدا بولىپ،  ساۋاتتانعان ادامداردىڭ سانى ەداۋىر ءوستى.  الاشتىڭ سول كەزدەگى جاس قايراتكەرلەرى مۇحتار اۋەزوۆ، بەيىمبەت مايلين، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ  ت.ب. الاشتىق قايراتكەرلەر وسى احاڭنىڭ «الىپبيىمەن» كوز اشىپ، «قازاق» گازەتىنىڭ دەمىمەن رۋحتانعاندار. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن باسشىلار ساكەن سەيفۋللينگە، تۇرار رىسقۇلوۆقا، ءالىبي جانگەلدينگە، جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆقا  احاڭنىڭ «ءالىپبيى» مەن شىعارمالارى، ول رەداكتورى بولعان «قازاق» گازەتىنىڭ  كوزقاراستارى مەن ومىرلىك ۇستانىمدارىنا اسەرى بولدى دەسەك، ارتىق ەمەس.

1913 جىلدان باستاپ، قازاق ەلى اراسىنا كەڭ تاراي باستاعان «قازاق» گازەتىنىڭ جانە ودان بۇرىن شىققان «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ۇلتتىق رۋحتىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا زور ۇلەس قوسقانىنا ەشكىم داۋ ايتا الماس.

1913 جىلدان  1919 جىلعا دەيىن ۇزبەي شىعىپ تۇرعان «قازاق» گازەتىنىڭ قازاق ماسەلەسى تۋرالى جازباعان تاقىرىبى قالعان جوق.

جەكە ەل بولۋدى  اڭساعان، ارمانداعان سول كەزدەگى قازاقتىڭ زيالى قايراتكەرلەرى وسى "قازاق" گازەتى ارقىلى ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا، رۋحىنىڭ كوتەرىلۋىنە دەمەۋ بولدى.

1916-1917 جىلدارداعى بۇكىل رەسەيدى، جارتى الەمدى قامتىعان الاساپىراندا قازاقتىڭ كوزى اشىق ازاماتتارى، زيالىلارى وسى "قازاق" گازەتىنىڭ ماڭىندا توپتاستى. ال، ودان ءسال بۇرىنىراق، «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مۇحامەدجان سەرالين  «قازاق پارتياسىن قۇرۋ» تۋرالى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. بىراق، بۇل ۇسىنىس قولداۋشىلار از بولعاندىقتان با، كەزىندە جۇزەگە اسپاي قالدى.

قالايدا، رەسەيدەگى 1917 جىلعى  اقپان رەۆوليۋتسياسى  قازاق جەرىندە «الاش» پارتياسىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە  «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ  جاريالانۋىنا جول اشتى.

1917 جىلى 21-26 شىلدەدە  قازاق  ەلىنىڭ كوپتەن كۇتكەن  بىرىنشى جالپىحالىقتىق سيەزى بولدى. وعان ورال، سەمەي، تورعاي، اقمولا، جەتىسۋ، سىرداريا، فەرعانا وبلىستارى مەن بوكەي ورداسىنان وكىلدەر قاتىسقان ەدى. سيەزدە  «الاش» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن جازۋ، قازاق قىرعىز اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەر قارالىپ، شەشىمدەر قابىلدانعان ەدى.

سوعان وراي الاش ۇكىمەتىنىڭ جوعارىدا اتالعان وبلىستارىنا باسشىلىق جاسايتىن وكىلدەرى سايلاندى.

«الاش»  پارتياسىنىڭ  باعدارلاماسى  كەيىنىرەك  جازىلىپ، «قازاق» گازەتىنىڭ قاراشا ايىنداعى نومىرىندە جاريالانعان بولاتىن.

رەسەيدەگى ۋاقىتشا ۇكىمەت پەن بولشەۆيكتەر اراسىنداعى كۇرەستەردىڭ كۇردەلەنىپ، شيەلەنىسىپ كەتۋىنە  بايلانىستى 1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ورىنبوردا ەكىنشى جالپى قازاق سيەزى شاقىرىلدى.

وسى سيەزدە «الاش ۇكىمەتى» قۇرىلىپ،  ول قازاق-قىرعىز ۇكىمەتى دەپ تە اتالعان.

سيەزدە قازاق قىرعىز اۆتونومياسىنىڭ حالىقتىق دەموكراتيالىق ۇستانىمى بولاتىنىن، ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتەتىنى جيىندا ماقۇلدانعان كونسيتۋتسيالىق جوبادا اتاپ كورسەتىلگەن.

سيەزدە ءار وبلىستا اتقارۋشى جۇيەلەر قۇرىلىپ، ميليتسيا جانە حالىقتىق اسكەر قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالىپ، ول ىستەر باعىتىندا كەيىن ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلعان. ۇكىمەت توراعاسى بولىپ، كوپ داۋىسپەن ءاليحان بوكەيحانوۆ سايلانعان.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا 1917 جىلى وتكەن جالپى حالىقتىق ەكى سيەزدە قابىلدانعان شەشىمدەر 1905 جىلى باستالعان  الاش قوزعالىسىنىڭ  قازاق مەملەكەتى بولۋدى ماقسات تۇتىپ، ۇزاق ۋاقىت بويى تابان تىرەپ جۇرگىزگەن كۇرەستەرىنىڭ ناتيجەسى ەدى.

ال، سوندا وتارلاۋشى رەسەي پاتشالىعىنا قارسى ون ەكى جىلعا سوزىلعان الاش قوزعالىسى مەن سونىڭ ناتيجەسىندە 1917 جىلى قۇرىلعان الاش پارتياسى مەن  الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىن  تاريحتان الىپ تاستاپ، تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن  1991 جىلدان باستاۋ مۇمكىن بە؟ مەنىڭشە، بۇل قيسىنعا كەلمەيتىن ءتۇيىن.

سوعان بايلانىستى، تۇبىندە رەسەي پاتشالىعىنان ءبولىنىپ، تاۋەلسىز مەملەكەت  قۇرۋدى اڭساعان الاش قايراتكەرلەرى ۇزاق جىلدار ىشىندە ءوز قوزعالىس، كۇرەستەرىن جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىردى.

ماسەلەن، مەملەكەت بولۋ ءۇشىن، حالىقتى جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ كەرەك ەكەنىن، سول ءۇشىن  قازاققا ءوزىنىڭ ءتولالىپبيى كەرەك ەكەنىن ۇعىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆ  اراپ ءالفابيتى نەگىزىندە بارلىعى 28 عانا عارىپتەن تۇراتىن قازاق ءالىپبيىن ويلاپ شىعاردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە توتە ءالىپبيدى وڭاي يگەرگەن قازاقتىڭ سانى  1917 جىلدان باستاپ ەداۋىر ارتتى.

ەكىنشىدەن، ا.بايتۇرسىنوۆ  ءۇش سالالى قازاق  گرامماتيكاسى عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالادى،

ۇشىنشىدەن، «ادەبيەت تەورياسىنىڭ» نەگىزىن سالدى.

تورتىنشىدەن، الاشتىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرلەرى م.دۋلاتوۆ، ءا.بوكەيحانوۆ، م.تىنىشپاەۆ مەكتەپكە قاجەتتى باسقا پاندەرگە ارناپ، كىتاپ جازىپ، شىعاردى.

بەسىنشىدەن، قازاق اۋىز ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارى  جيناقتالا باستاپ، قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ (م.اۋەزوۆ، ب.مايلين، ج.ايماۋىتوۆ جانە ت.ب.) نەگىزى قالاندى.

التىنشىدان، قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرىن جارىققا شىعارۋعا الاش قايراتكەرلەرى كوپ كۇش-قايرات جۇمسادى. تەاترلىق قويىلىمدار (سەمەيدە) قويىلىپ، ءان كۇيلەردىڭ نوتالارى تۇسىرىلە باستادى.

حالىقتىڭ ۇلتتىق  مادەنيەت دەڭگەيى  مەملەكتتىكتىڭ  نەگىزگى  دىڭگەگى بولاتىنىن الاش قايراتكەرلەرى جاقسى سەزىندى.

اتالعان ماسەلەلەر مەن كورسەتكىشتەر  سول كەزدىڭ وزىندە باسقا تۇركى ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاق ەلىنىڭ بەدەلىن ءبىرشاما بيىككە كوتەرىپ ەدى. سول كەزدە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ىشىندە ءتول توتە ءالىپبي تەك  قازاق جۇرتىندا عانا بولىپ ەدى.

ايتا بەرسەك، مەملەكەتتىڭ وزەگىن قۇرايتىن باسقا نەگىزگى كوپ دۇنيەلەردى دە الاش قايراتكەرلەرى  سول الاساپىران جىلداردا ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىردى.

"الاشوردا اۆتونومياسى جاريالانباعان" دەۋ ارقىلى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە الاش قوزعالىسىنا بار ءومىرىن سارپ ەتىپ، قازاقتىڭ كەلەشەك مەملەكەتتىگى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اتقارعان ۇلى  ىستەرىن «كولەڭكەدە» قالدىرىپ، بۇگىنگى كۇنىمىزدى عانا ايتساق، ءبىز كىم بولامىز!؟

ال، وسى كۇنى ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن «الاش ۇكىمەتى جاريالانعان جوق» دەگەن داۋعا كەلەتىن بولساق، ونىڭ ەكى جاقتى قىرى بار.

بىرىنشىدەن، اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن، بيلىك باسىنا كەلگەن  رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتى  بولشەۆيكتەرمەن، مەنشەۆيكتەرمەن، ەسەرلەرمەن الىسىپ جۇرگەندە بايتاق قازاق جەرىنە بيلىك جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگى بولعان جوق.

1017-1919 جىلدار ىشىندە قازاق جەرىندە الدەنەشە رەت بيلىك اۋىستى.

ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتتى. سونداي اق، كولچاك قۇرعان «ءسىبىر ۇكىمەتى دە» قازاق جەرىنە ناقتى بيلىك جۇرگىزە العان جاق.

1917 جىلى شىلدە ايىندا بولعان ءبىرىنشى جالپى قازاق سيەزىنەن كەيىن، الاش پارتياسىنىڭ، «الاش ۇكىمەتىنى» قۇرىلعانىنان حاباردار ەل الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اۋزىنا قارادى. سولاردىڭ ۇستانىمىن قولدادى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا 1919 جىلى  بولشەۆيكتەر  كولچاكتى ءبىرجولا قىتايعا قاراي ىعىستىرىپ، جەڭگەننەن كەيىن عانا بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ  استارحاننان سوناۋ شىعىس التايعا دەيىن سوزىلعان بوس، يەسىز قالعان كەڭ  كەڭىستىككە نازار اۋدارا باستادى.

اڭگىمە وزەگى  حح عاسىردىڭ 1917-1920 جىلدارىندا قازاق توپىراعىنداعى  تاريحي وقيعالار تۋرالى بولعاسىن، 1917 جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلىپ، 1918-جىلدىڭ باس كەزىندە بولشەۆيكتەردىڭ قولىمەن جويىلعان تۇركىستان (قوقان) اۆتونومياسى  بار بولعانى ەكى اي شاماسىندا ءومىر ءسۇردى. ونىڭ العاشقى پرەمەرى م.تىنىشپاەۆ (كەيىن از ۋاقىت م.شوقاي باسشى بولعان)  تۇركىستان (قوقان) اۆتونومياسىن  جويعاننان كەيىن ىلە-شالا بولشەۆيكتەر تاشكەندە تۇركىستان كەڭەستىك سوتسياليستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن جاريالاعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بۇل اۆتونوميا قازىرگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن، جەتىسۋ مەن سىرداريا، قازىرگى وزبەكستاننىڭ تەرريتورياسىن قامتىعان.  1918 جىلى ءساۋىر ايىندا قۇرىلعان تاسسر  1924 جىلعا دەيىن، ياعني  جاڭا قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسى قۇرىلعانعا دەيىن ءومىر سۇرگەن.

جەتىسۋدا تاسسر-نىڭ قۇرىلۋىنا 1917-1918 جىلدارى وڭتۇستىكتە، ياعني، ۆەرنىي  (الماتى) مەن  تاشكەن جەرىندە بولشەۆيكتەر ۇستەمدىك الىپ، وسى ايماقتاردا ىقپالى وتە كۇشتى بولعانىنان دەپ باعالاعان ءجون. ەكىنشىدەن، «تەڭدىك اپەرەمىز، جەر ءبولىپ بەرەمىز» دەگەن  سوتسيالدىق  ۇگىت-ناسيحاتقا سەنگەن قازاقتار دا كوپ بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا ەل اراسىندا بەدەلدەرى زور قازاقتىڭ وقىعان زيالىلارى دا ءبىرشاما ەدى.

وڭتۇستىكتە بولشەۆيكتەر تۇركىستان سوۆەتتىك سوتسياليستىك اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىن قۇرعان كەزدە  (30-ءساۋىر) بولشەۆيكتەردىڭ  نەگىزگى كۇشى  اقتوبە. تورعاي، قوستاناي، اقمولا ايماقتارىندا كولچاك ارمياسىمەن كەسكىلەسكەن شايقاستار جۇرگىزىپ جاتقان. 1919 جىلى بولشەۆيكتەر باتىستاعى كۇشتەرىن كولچاكقا قارسى توگىپ، اقىرى ولاردىڭ ءبىر بولەگىن قىتايعا، ەكىنشى بولەگىن ۆلاديۆوستوكقا دەيىن قۋىپ، بىت-شىتىن شىعارعاننان كەيىن، تىنىس العان كرەمل باسشىلىعى التايدان استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان، قازاق جەرىنە بيلىك ورناتۋدى ويلاستىرا باستادى. باتىستاعى، وڭتۇستىكتەگى، شىعىستاعى جاۋلارىن جەڭىپ، رەسەي يمپەرياسىنان قالعان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تەرريتوريانىڭ بيلىگىنە كەلگەن بولشەۆيكتەر، ەندى ىشكى ساياساتتى جولعا قويۋعا شىنداپ كىرىستى. بولشەۆيكتەر كوسەمى ۆ.لەنين  «ۇلت ىستەرى» كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ەتىپ. ۆ.ءستاليندى تاعايىنداعان ەدى.

وسىنداي جاعدايدا  ۆ.لەنين  ي.ستالينگە  قازاق جەرىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن، تەتىگىن قالىپقا كەلتىرۋدى تاپسىرعان.  ۆ.ستالين  قازاق-قىرعىز ماسەلەسى قوزعالعاندا اۋەلى ءالىبي جانگەلديندى ەسكە العانى ءسوزسىز ەدى. ونىمەن ۆ،ستالين 1916 جىلدان بەرى تانىس بولاتىن. 1917 جىلى ستالين ءا.جانگەلدينگە  تورعاي ولكەسىندەگى كوتەرىلىسشىلەرگە قارۋ جاراق جەتكىزۋدى ءوز قولىمەن تاپسىرعان.

1919 جىلى ناۋرىز  ايىنىڭ باس كەزىندە  ي. ستالين تورعايدا جۇرگەن ءا.جانگەلدينمەن تەلەگراف ارقىلى حابارلاسىپ،  قازاق اۆتونومياسى جونىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە ماسكەۋگە كەلۋگە بۇيىردى. سونداي-اق، جانگەلدينگە  الاش پارتياسىنان بىلىكتى كىسىلەردى ەرتىپ كەلۋدى قاتاڭ تاپسىرعان.  ويتكەنى، ي.ستالين  كەڭەس وكىمەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن ەل اراسىندا بەدەلى بار ءبىر-اق پارتيانىڭ بار ەكەنىنەن حاباردار ەدى. سوندىقتان كرەملدە بولاتىن  اۆتونوميا تۋرالى كەلىسسوزدە   ستاليننىڭ الاش پارتياسىنان وكىلدەر بولۋىن تالاپ ەتۋىنىڭ وسىنداي ساياسي استارى بولدى.

سونىمەن 1919 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا كرەملدە بولاتىن كەلىسسوزگە  ءا.جانگەلدين، ا.بايتۇرسىنوۆ باستاعان ون ءبىر وكىل جولعا شىقتى. ءا.جانگەلدين مەن ا.بايتۇرسىنوۆ  اۆتونوميا ماسەلەسى بويىنشا ۆ.لەنيننىڭ، ي.ءستاليننىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولدى. سودان ءسال ۋاقىت وتكەننەن كەيىن، احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ساياسي تالابى بويىنشا  4-ساۋىردە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى قول قويعان «الاشوردا قايراتكەرلەرىنە «كەشىرىم جاساۋ» تۋرالى قاۋلىسى جاريالاندى. ودان كەيىن  اۆتونوميا تۋرالى ءۇش ايعا سوزىلعان كەڭەستەردە جولىعىپ جۇرگەن. ا.بايتۇرسىنوۆ  قازاق جەرىنە قاراستى تەرريتوريالار مەن  وعان قاراستى وبلىستار جونىندە بايانداما، ودان كەيىن، جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن دەموكراتياعا سايكەس قۇرۋ، مەكتەپتەر اشۋ جونىندە دە باياناداما جاسادى. بولشەۆيكتەر  قازاق ەلىنىڭ الىپ تەرريتوريانى الىپ جاتقانىنان بۇرىننان حاباردار ەدى. سونداي-اق، ولاردىڭ قولىندا  پاتشالىق يمپەريا تۇسىندا  (1730 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز كارتاعا ءتۇسىرىلىپ كەلە جاتقان  قازاق جەرىنىڭ شەكارالارى كورسەتىلگەن  گەوگرافيالىق كارتا دا بولدى).  بولشەۆيكتەرگە تەك قازاق-قىرعىز اۆتونومياسىنا تيەتىن شەكارانى ناقتى  بەكىتۋ مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىن  تاعايىنداۋ قاجەت بولدى. الداعى قۇرىلاتىن اۆتونومياعا  تيەسىلى تەرريتوريا جونىندە ءۇش اي داۋ بولىپ، ءا.جانگەلدين مەن ا.بايتۇرسىنوۆ  شىلدە ايىنىڭ اياعىندا ەلگە ورالدى. ي.ستالين ا.بايتۇرسىنوۆقا  قازاق جەرىنىڭ تەرريتورياسى تۋرالى ءالى الدا تالداۋ بولاتىنىن ەسكەرتىپ،  اۆتونوميا قۇرىلىمى تۋرالى جوسپار، ايماقتارداعى وبلىس ورتالىقتارىن ايقىنداۋ، حالىقتىڭ سانىن مولشەرمەن انىقتاۋ، مەكتەپ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىن جىكتەۋ تاپسىرىلدى.

وسى جەردە، ناقتى دەرەك كوزى رەتىندە تاريحشى، اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىستىڭ جازباسىن مىسالعا كەلتىرسەم، ول  وزىنىڭ ماقالاسىندا « 1920 جىلى شىلدەدە ۆ.لەنين «قىرعىز (قازاق. اۆتور) ولكەسىن باسقاراتىن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسىنە قول قويدى. كازرەۆكومنىڭ  مۇشەلىگىنە العاشىندا ا.بايتۇرسىنوۆ، س.مەڭدەشوۆ، س.پەستكوۆسكي (توراعا) ەنگىزىلىپ، كەيىن ونىڭ قۇرامىنا  ب.قاراتاەۆ، م.تۇنعانشين، ب.قارالدين، ت.سەدەلنيكوۆ، ت.الىبەكوۆ ەندى» دەلىنگەن. اكادەميك ك.نۇرپەيىس سونداي-اق وسى ماقالاسىندا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاق اسسر ەڭبەكشىلەر پراۆولارىنىڭ  دەكلاراتسياسىن دايىنداۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى» دەپ باسا كورسەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 1920 جىلى ۆ.لەنين «قازاق اسسر-ءى اۆتونومياسى ۇكىمەتىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويعان.

اۋەلگى قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنىڭ العاشقى قۇرىلىمىندا قوستاناي وبلىسى مەن ورىنبور رەسەيگە قاراتىلعان ەدى. وعان احمەت بايتۇرسىنوۆ قارسىلىق ءبىلدىرىپ، ۆ.لەنينگە حات جازىپ، دالەلدەگەننەن كەيىن، ورىنبور مەن قوستاناي قازاق اۆتونومياسىنا قايتارىلعان. بىراق، 1925 جىلى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعىنا ي.ستالين كەلگەننەن كەيىن،  قازاق اۆتونومياسىنىڭ اتىن وزگەرتۋ مەن تەرريتورياسى تۋرالى ماسەلە  قايتا قارالىپ، ورىنبوردى رسفسر-عا باعىنىشتى قىلدى.

ءسوز سوڭىندا  بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەپۋبليكاسى  1917 جىلدان باستاپ، مەملەكەت بولىپ قۇرىلۋدىڭ مىنا تومەندەگىدەي  باستاپقى قۇرىلىمدارىن باسىنان وتكەرگەن ەدى:

1917 جىلى. اواشوردا ۇكىمەتى (ورداسى سەمەي)

1918 جىلى. تۇركىستان سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى (ورتالىعى تاشكەن، قاراماعىنا جەتىسۋ سىرداريا وبلىستارى ەنگەن)

1920 جىلى. قىرعىز (قازاق) اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى (ورتالىعى ورىنبور).

1925 جىلى.قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى (ورتالىعى قىزىلوردا).

1936 جىلى. قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى («اۆتونوميا» اتى الىنىپ تاستالىپ، باسقالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرى تەرريتوريالى رەسپۋبليكا بولدى).

اتالمىش ۇكىمەتتەر مەن اۆتونوميالار رسفسر فەدەراتسياسىنىڭ قاراماعىندا بولدى. سولاي دەسەك تە، وسى تاريحي دامۋ ۇردىستەرى  بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىن تاۋەلسىزدىككە جەتكىزدى.

شەكارا جەرلەرىندە ءار كەزدە وزگەرىستەر بولعانىمەن، بۇگىنگى كۇنىگى  قازاق ەلى، قازاقستان مەملەكەتىنىڭ نەگىزگى شەكارالارىن ساقتاپ قالعانى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش ەكەنىن باسا ايتا كەتۋ كەرەك. "تاۋەلسىزدىك" دەگەن ۇعىم بۇگىندە ءبىز ءۇشىن ابستراكتسيالىق ۇعىم سياقتى بولىپ كەتتى.

ال، حح عاسىرداعى الاش تاريحى  بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ زاڭدى تامىرى ىسپەتتى بولىپ قالا بەرمەك.

مەملەكەت بولۋىمىزدى ماقسات تۇتقان، سول ءۇشىن جاندارىن اياماي كۇرەسكەن الاش جولى، الاش قوزعالىسى، الاش پارتياسى مەن الاشوردا تاريحى  قوعام كەلەشەگى ءۇشىن، ۇرپاق كەلەشەگى ءۇشىن ارقاشان ماڭىزدى بولماق. حح عاسىردىڭ باسىندا  قازاقتىڭ باسىنان وتكەن ۇلى تاريحي وقيعالاردى اتتاپ كەتۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

جۇمات انەسۇلى، جازۋشى، تاريحشى

Abai.kz

23 پىكىر