جۇما, 17 قىركۇيەك 2021
جاڭالىقتار 2143 0 پىكىر 2 شىلدە, 2009 ساعات 18:42

جابال شويىنبەت، اباي ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى: قازاق ەلى يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانىپ كەلەدى

 

 

- الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن­دەر جەتەكشىلەرى باس قوساتىن ال­قا­لى جيىن استا­نادا وسىمەن ءۇشىن­شى رەت ءوتىپ جاتىر. ايتۋلى ءدىن­با­سى­لارىنىڭ ورتاعا سالار ويلارى بۇل جولى دا از بولماسى انىق. ءسىز مۇ­نى قالاي باعالار ەدىڭىز؟
- پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ باس­تا­ماسىمەن 2003 جى­لى استانادا وتكەن سەزگە سول كەز­­دەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى­نىڭ باس حات­شىسى كوفي اننان، بەل­­گىلى قايراتكەرلەر دجوردج بۋش، مار­­گارەت تەت­چەر جانە الەمنىڭ ال­دىڭ­عى قاتارلى ەلدەرىنىڭ باسش­ى­لا­­رى اسا زور ءمان بەردى. سودان بەرى جيىننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە بە­­دەلى ارتىپ، جىل وتكەن سايىن ما­ڭىزى دا كۇشەيىپ كەلەدى. بۇل قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ كو­رە­گەن­دىگىن پاش ەتۋمەن قاتار، قازاق ەلى­نىڭ جەر شا­رىندا تىنىشتىق پەن ءتۇسىنىس­تىك­تى، دوستىق پەن سىي­لاستىقتى قا­لىپتاستىرۋدا ما­ڭىز­دى ءرول ات­قارىپ وتىرعانىن ءدا­لەل­دەدى.
جاھاندانۋ عاسىرىندا تى­نىش­تىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر­دەن ءبىر جولى - ءوزارا قۇرمەت پەن سىي­لاستىق. ورتاق ءتىل تابىسۋدىڭ تا­ماشا تاجىريبەسى دە وسىنداي جيىن بولعاندىقتان، كەلىسىپ ءپىش­كەن توننىڭ كەلتە بولماسى انىق. الەم­دىك دىندەر يسلامدى جانە قا­زاقستان ارقىلى ونىڭ بەيبىت ءدىن ەكەندىگىن مويىنداي باستاعاندا، ءۇي ىشىنەن ءۇي تىكپەۋدىڭ دە قامىن وي­لاعان دۇرىس. قازاق حالقىنىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرمەۋدىڭ ءوزى دە ۇل­تىمىزدىڭ يسلامدى قانشالىقتى بە­رىك ۇستانۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. مۇ­نى ەلباسىنىڭ ءوزى دە قاداپ اي­تىپ، قازاقتىڭ قادىرىن ارتتىرۋ جو­لىندا بارلىق قامقورلىعىن جا­ساپ كەلەدى. ماسەلەن، كۇنى كەشە اس­تانادا ءبىر مەزگىلدە 5000 ادام ءمى­ناجات ەتەتىن مەشىتتىڭ ىرگەتاسىن قا­لاۋعا قا­تى­سۋى - وسى سوزىمىزگە ءدا­لەل.
قازاق ورتاق ۇيىمىزگە اينالعان جەر شارىندا ءوزىنىڭ بار مۇمكىن­دى­گىن وسىلايشا پاش ەتە باستادى. تەك ەندى وسى ونەگەمىزدىڭ ءورىسىن كە­ڭەيتۋ - بىزگە پارىز، ۇرپاققا اما­نات. ابايشا ايتقاندا «اباي­لاپ ءجۇرىپ، انىق باساتىن» كەز كەل­دى.
- ەلباسىمىز كەيبىر جيىن­دار­دا ابايعا جۇگىنەدى، ابايدىڭ ەڭ­بەك­تەرىنەن مىسال كەلتىرەدى. وسى­نى وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ، «قا­زاق­تىڭ بيلىكتەگى بار ازاماتى وسى­لاي ويلاسا، وسىلاي سويلەسە، وسى­لاي وي تۇيىندەي بىلسە» دەگەن قيال جە­تەگىنە بەرىلەسىڭ. امال قانشا، ءبىز سەنگەن شەنەۋنىكتەردىڭ قايسى­بى­رى ەلباسىنان ونەگە الا الماي ءجۇر­گەن سەكىلدى...
- پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­­زار­باەۆتىڭ تىكەلەي باستاما­سى­مەن تاۋەلسىزدىك العان ەلىمىزدە ال­عاش­قى وتكىزگەن ءىس-شارانىڭ ءبىرى - قا­­زاق ۇلتىنىڭ دانىشپانى اباي­د­ىڭ دانالىعىن بۇكىل الەمگە تا­نى­تۋدى قولعا الۋ بولدى. ءبارى­مىز­گە بەلگىلى 1995 جىلى اسا بەدەلدى ۇيىم - يۋنەسكو-نىڭ اياسىندا اقىن­نىڭ 150 جىلدىق مەرەيتو­يىن اتاپ وتتىك، الەم حالقى قازاق دە­گەن ەل، ونىڭ ازاماتتىق قۇندى­لىق­قا زور ۇلەس قوسقان دانا اباي­داي ۇلى بار ەكە­نىن ءبىلدى. ءسىز ويىم­داعىنى ءدوپ باس­تىڭىز، اباي­دىڭ كىتابىن قولعا الار­دا ەل­با­سىنىڭ سول كەزدەگى جا­ساعان بايان­دا­ماسىن ءبىر شولىپ وتەم، كەيدە كەي­بىر شەنەۋنىكتەر سۇح­بات بەر­گەندە «جۇمىس ۇستەلىندە اباي كىتا­بى تۇرادى» دەپ مىسال اي­تادى، ون­دا نەگە ءمان بەرىپ وقى­ماي­دى دەپ تا­ڭىرقايمىن، ايتپەسە بايان­دا­ما­د­ا: «ابايدى مۇقيات وقى­عان ادام ونىڭ كوزقاراستارى كۇنى ءبۇ­گىنگى نا­رىق ەكونوميكاسىمەن دە ءتى­كە­لەي ۇندەس ەكەنىن ايقىن اڭعارار ەدى. اباي الەمى ءبىزدى جەتى تۇندە اداس­تىر­ماس تەمىرقازىق ىسپەتتى. سو­عان قا­راپ تىلەگىمىزدىڭ دۇرىس-بۇ­رىسىن سا­راپتاي الامىز. ءويت­كەنى جاندى جە­گىدەي جەپ جۇرگەن كوپ ساۋالدىڭ ج­اۋابىن اباي ءال­دە­قاشان ايتىپ كەت­كەن. ابايدى وقىپ وتىرىپ-اق، كوش­تىڭ باسىن بايا­عىدا-اق جونگە سا­لىپ الۋعا بو­لا­تىن ەدى. سورلات­قان­دا، بىرەۋدىڭ ۋا­قىتى جەتپەيدى، ءبى­رەۋدىڭ ۇعىمى جەت­پەيدى، بىرەۋدىڭ اتىمەن زاۋقى جوق.
ايتپەسە، كوپ دۇنيە اۋەلى سول ءار­كىم­نىڭ ءوزىن-ءوزى تۇزەي الماعان­دى­عىنان ورگە باسپاي جاتىر ەمەس پە؟!
ءوز حالقىن «جۇرت بولسىن، ءوس­سىن، ءونسىن» دەيتىن ءاربىر ازامات اۋە­لى ابايدى وقىسىن، ابايعا قۇلاق اس­سىن» دەپ انىق كورسەتتى. ءتىپتى «اباي ارماندارى - تەك ءبىر عانا ۇلت ۇستاناتىن مۇراتتار ەمەس، كۇل­لى ادامزات ۇستاناتىن مۇراتتار. قا­­زاق توپىراعىندا ونىڭ ورايىن كەل­­تىرۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. مى­نا سىزدەر مەن بىزگە ۇلەس بوپ ءتيىپ وتىر» دەپ ماقسات-مۇددەمىزدى اي­قىنداپ بەرگەن جوق پا؟!
ەلباسىمىزدىڭ ايتقانىن ورىن­­­­­­­­داۋدا ەنجارلىق تانىتىپ وتىر­­­مىز. ەڭ بولماعاندا، اباي­تا­نۋ­­د­ى بالاباقشادان جوعارى وقۋ ورىن­­دارىنا دەيىن تۇگەل وقىتۋدى قول­­عا الايىق دەگەن ۇكىمەت قاۋ­لى­سى دا ورىندالماي، قاعاز جۇزىندە قال­­دى. الىسقا بارماي-اق ەكى جا­عى­­مىزداعى ەكى الىپ كورشىمىزدەن ءۇل­گى الساق بولار ەدى. رەسەي ەلى پۋش­كين تۋرالى نەشە جۇزدەگەن دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسيالار قور­عاپ، اقىن مۇ­رالارىن ناسي­حات­تاۋ­دى ءبىر ءسات تە توق­تاتقان ەمەس، ال قى­تاي كونفۋ­تسي­دىڭ ءىلىمىن يدەو­لو­گياسىنىڭ نە­گىزى ەتىپ، سان عا­سىر­دان بەرى بەرىك تۇ­تى­نىپ كەلەدى. بىل­تىر ءال-فارابي اتىن­داعى قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتى جانىنان ءجا­نە باتىس وبلىستىڭ ءبى­رىنەن كون­فۋتسي ينستيتۋتى في­ليالدارىن اش­تى. ءبىز اباي مۇ­رالارىن ءوزىمىز تە­رەڭ تانىپ-ءبىلىپ ال­ماي، وزگەگە قا­لاي تانىتامىز؟!
- قازىر ءبىرسىپىرا جوعارى وقۋ ورىن­دارى اباي، شاكارىم ورتا­لىق­تارىن اشىپ جاتقان جوق پا؟ ءمۇم­كىن، ءسىز ايتقان ولقىلىقتىڭ ورنىن وسىلار تولتىرار، الدە بۇل ءبى­لىم ورداسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ناۋقان­شىل­دىق ساياساتتىڭ ءبىر ءتۇرى مە؟
- سەمەيدە شاكارىمنىڭ 150 جىل­دىعىن تويلاۋ قارساڭىندا ەكى ءبىر­دەي شاكارىم عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تالىعى اشىلدى، ءبىرى توي وتكەسىن جا­بىلىپ قالدى، ەكىنشىسى جۇمىس ءىس­تەۋدە. كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر جا­سال­دى، قۋاندىق. بىراق سولاردىڭ ارا­سىنان كوز مايىن تاۋىسىپ، تەك ءبىر سالاعا ماماندانعان ءشا­كا­رىم­تا­نۋشىنى كورمەي وتىرمىن. سون­دىق­تان بولار، سول ورتالىق شى­عار­عان شاكارىمنىڭ ەكى تومدىق شى­عار­مالار جيناعىنا عابباس قابى­شەۆ اعامىز: «بۇرىنعى شىققان­دا­رى­نان ەش وزگەرىسسىز كوشىرە سال­عان» دەپ سىن ايتسا، مەن «شاكارىم تۋ­رالى زەرتتەۋ جيناقتاعى ەڭ­بەك­تەردە اقىن قاعيدالارى بۇر­ما­لان­عان» دەپ كوزقاراسىمدى ءبىلدىردىم. جا­ۋاپ جوق، ياعني ەگەر مامان-ءشا­كارىمتانۋشى بولسا، بىردەن مى­نالارىڭ بۇرىس، مىنالارىڭ دۇرىس دەپ، دەرەۋ جاۋابىن ايتار ەدى. ءاري­نە، بۇل - مەنىڭ جەكە پىكىرىم. بيىل­عى جىل­دىڭ باسىندا ءال-فارابي اتىن­­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىن­دە اباي ينستيتۋتى اشىلدى، جاق­سى باس­تاما، تەك بىردە-ءبىر ار­نا­يى اباي­تانۋشىسى جوق ينستيتۋت جۇ­­مى­سىن قاي قىرىنان باستادى ەكەن دەپ كۇدىكپەن قارايمىن. مۇن­داي ءۇل­كەن ءىستىڭ باسىندا بۇكىل ءومى­رىن اباي­تانۋعا ارناعان مۇحتار اۋە­­زوۆ، قايىم مۇحامەدحانوۆ، ءزا­كي اح­مەتوۆ، مەكەمتاس مىرزاح­مەت­ۇلى سياقتى عالىمدار، ناعىز اباي­­تا­نۋ­شىلار تۇرسا دەگەن يگى ءتى­لەك مە­نىكى.
- ءسىزدى جۇرت ابايتانۋشى عا­لىم­­داردىڭ ءبىرى رەتىندە عانا ەمەس، ۇلت­­تىڭ ۇلى مۇراتتارىن كوزدىڭ قا­را­­شىعىنداي قورعاي بىلەتىن ازامات رە­­تىندە دە تانيدى. ايتەۋىر بارلىق جا­­ڭالىق اتاۋلىدان قۇرالاقان قال­ماۋ­عا تىرىساسىز. ءدال قازىر ءوزىڭىز قۇ­­رالپى ازاماتتاردىڭ تانىم-ءتۇ­سى­نىگى قالاي، «مەن قازاقپىن!» دەگەن اتا­­لى ءسوزدى اۋىز تولتىرىپ ايتا الا ما؟
- مەن مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى ءپانى مۇعالىمىنەن ءبىلىم ءجا­نە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باس ما­مانى قىزمەتىنە دەيىنگى ۇزاق جول­دان وتسەم دە، ءالى كۇنگە دەيىن ورىس­شا سويلەسەم ءتىلىم بۇرالىپ، تۇت­ى­عىپ قالامىن، بالام ايتادى «ورىس­شا سويلەمەي-اق قو­يى­ڭىز­شى، قاسىمداعىلار سىزگە كۇلىپ قا­رايدى» دەيدى. بۇل ءسىرا، سوزاقتا ورىس كورمەي وسۋىمە بايلانىستى ەمەس شىعار، سەبەبى ورتا مەكتەپتى كەن­تاۋ قالاسىندا ءبىتىردىم. بىراق ينس­تيتۋتتا «قازاق ءتىلىنىڭ بولا­شا­عى جوق» دەپ جۇرەككە ءبىز تىق­قان­داي اشىق ايتتى، قىزمەتتە «ورىس ءتى­لىن بىلمەسەڭ - وسپەيسىڭ» دەپ كو­­كى­رەككە شانشۋداي قادادى، قا­زاق­تىق نامىسىم تاپتالدى، اشىن­دىم. نە دە بولسا ءتىلىمدى، ءدى­لىمدى تۇتىعۋعا الىپ بارعان اشۋ-ىزامدى، قايعى-مۇڭىمدى ايتىپ قا­لايىن دەپ، 1980 جىلى «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىنە «ادەبيەت ءپانى وڭاي ما؟» دەگەن ما­قا­لامدى ءجى­بەردىم، مۇندا ايتايىن دە­گەنىم، «قا­زاق ءتىلى مەن قازاق ادە­بيەتىنىڭ ۇلتقا قا­جەتى جوق پا، نەم­قۇرايلى قا­راي­تىن، وڭاي ءپان بە» دە­گەن جان اي­قا­يىمدى كولدەنەڭ ساۋال­مەن جەتكىزۋ ەدى.
ءبىر مەن ەمەس ەلىمىزدە «ىشتەي تۇ­تىعىپ» جۇرگەندەر كوپ ەكەن، ەكى جىل­­داي گازەت بەتىندە قىزۋ ءپى­كىر­تالاس ءجۇردى، مەنىڭ اتىما «قا­زاق ادە­بيەتى» گازەتى رەداكتسياسىنا 200-دەي حات ءتۇسىپتى، اتتەڭ، سول حات­تار ساقتالدى ما ەكەن؟! اباي قا­را­­سوزدەرىن زەرتتەۋگە دەن قويعان كە­زىم­دە، ەندى بۇكىل قازاق ۇلتىنىڭ مۇ­­ڭى مەن زارى كوز الدىمدا كول­دە­نەڭدەي باستادى. قالاي شى­دار­سىڭ، كوزىڭ كورىپ، شىعۋ سەبەبىن ءبىلىپ تۇرساڭ...
جاقىندا جازۋشى مۇحتار ما­عا­ۋيننىڭ: «مەن ءوزىم اباي جونىندە جا­­زۋعا قورقامىن، مۇنى بۇرىن ايت­­قانمىن. ءوزىڭنىڭ دەڭگەيىڭنىڭ ءبا­­رى كورىنىپ قالادى. ابايدى تال­دا­­ماي-اق، ابايمەن سالىستىر­ماي-اق، سول ءوز بەتىڭمەن جۇرەتىن بول­ساڭ، كىشكەنە ابىرويلىراق بو­لا­سىڭ. ابايدىڭ تەرەڭدىگىنە ءبىز ءالى جەت­­كەنىمىز جوق» دەگەنى شىنايى شىن­­دىق. اباي مۇرالارىن تە­رەڭدەپ زەرتتەي باستاساڭىز ءوز ءمى­نى­ڭىزدى دە، قازاق ۇلتىنىڭ ايتارعا جەڭىل، ءجۇ­رەككە اۋىر كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىن دە سەبەپ-سال­دا­رىن ۇعا باستايسىز...
زامانداستارىمنىڭ تانىم-ءتۇ­سىنىگى ەكىگە ءبولىنىپ تۇر. ورىس­تىل­دىلەر اراسىندا «مەن قازاقپىن!» دە­گەندى ايتاتىندار شامالى، وسى ءسوزدى اۋىز تولتىرىپ ايتا الا­تىن­دار بيلىكتە از. تارازى باسى تە­ڭەس­پەي تۇرعانى شىندىق.
- اباي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق پە­داگوگيكالىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىندە ءوزى­ڭىز ۇيىتقى بولىپ، ىرگەلى عى­­لىمي ور­تالىق اشىپسىزدار. نە ءبى­­تىرىپ جا­تىرسىزدار، جاعىمدى جا­­­ڭا­لىق­تا­رىڭىزدى جۇرتقا قا­لاي جەت­كىزەر ەدىڭىز؟
- بىلتىر ءبىرىنشى قىر­كۇ­يەك­تەن باستاپ اباي اتىنداعى ۇلت­تىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سي­تە­تىن­دە رەكتور سەرىك پىراليەۆتىڭ باس­­تاماسىمەن «ابايتانۋ» عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. اباي اتامىزدىڭ ەسىمىن العان ۋني­­ۆەرسيتەت بولعاندىقتان با، ءبۇ­كىل ۋني­ۆەرسيتەت ۇجىمى ءبىزدىڭ جۇ­مى­سى­مىزعا شىنايى ىقىلاس تا­نى­تىپ وتىر، ابايتانۋدى جاپپاي وقى­تۋدى قولعا الساق دەيدى. ءبىز ول ءۇشىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەك­تەپ­تەر­گە جانە جوعارى وقۋ ورىن­دا­رى­نا ارناپ جاڭاشا سيپاتتاعى باع­­دارلاما، وقۋلىق ءارى حرەستو­ما­تيا دايىنداپ جاتىرمىز.
عىلىمي ورتالىق بول­عان­دىق­تان، عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋ - باس­تى ءمىن­دەتىمىزدىڭ ءبىرى. ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ گا­زەتى «اباي ۋنيۆەر­سي­تەتى» دەپ اتا­لىپ، جاڭاشا مانگە يە بول­سا، ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ بارلىق فا­كۋلتەت­تە­رىنىڭ ستۋدەنتىن قامتىعان «اباي مەكتەبى» اشىلىپ، جۇمىسىن باس­تاپ كەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتار­بيە باسقارماسى ۇيىمداستىرعان «اباي الەمى» رەسپۋبليكا ستۋدەنت­تە­رىنىڭ سا­يىسى، اباي ولەڭدەرىن، قا­را­سوزدەرىن، اندەرىن جانە ايتىس ونە­رىن قامتىپ، اباي مۇرالارىن نا­سي­حاتتاۋدا تىڭ سەرپىلىس تۋدى­رۋدا.
- ءسىز كەزىندە فيلوسوفيا عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى ق.جۇكە­شەۆ­كە قارسى «مىلتىقسىز مايدان» اش­تىڭىز. سونشا نەگە شامدان­دى­ڭىز؟ ول كىسى ءوز قاتەلىگىن مويىنداپ، حا­لىقتان بولماسا دا سىزدەن كەشى­رىم سۇرادى ما؟
- ق.جۇكەشەۆتىڭ دوكتورلىق ديس­سەرتاتسياسى مەن 11-سىنىپتىڭ «قو­عامدىق ءبىلىم نەگىزدەرى» وقۋ­لى­عىنا اۆتور رەتىندە جازعان «شىعىس ءور­كەنيەتتەرى» تاراۋى ەشقانداي سىن كوتەرمەيتىن، ەلىمىزدىڭ عى­لىمىنا دا، جاس ۇرپاقتىڭ ءتار­بيە­سىنە تەرىس اسەرى بار ەڭبەك ەكەنىنە ابدەن كوزىم جەتتى. ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلىنان جەرىنەدى، انا ءتىلىن قا­ساقانا كەلەكە ەتەدى، ابايداي الىپ تۇلعانى بيىك تۇعىرىنان قۇ­لاتقىسى كەلەدى، قالاي شىدايسىز؟ ونىڭ اۋىلعا، تىلگە وشپەندىلىگى ەر­تەرەكتە باستالعان، دالەل رەتىندە تا­نىمال ادەبيەت سىنشىسى باقىت سار­بالاەۆتىڭ «وتكىردىڭ ءجۇ­زى» (1992 ج) كىتابىنان ءۇزىندى كەل­تى­رەيىك: «...مۇنىڭ ءبىر كورىنىسى - «قا­­زاق ادەبيەتى» گازەتىندە «قا­لا­عا نە­گە قىرىن قارايمىز؟» (№2, 1981 جىل) دەگەن تاقىرىپپەن جا­ريا­­­لان­عان ق.جۇكەشەۆ اتتى اۆ­توردىڭ سا­ۋات­سىز ماقا­لا­سى...ق.جۇكەشەۆ تى­نىمباي نۇر­ما­عامبەتوۆ قالاعا قار­سى دەگەن باي­بالام جاساي­دى...بۇدان وزىنەن-ءوزى شىعاتىن قو­رىتىندى ق.ءجۇ­كە­شەۆ­تىڭ ماقا­لا­سى ادەبيەتكە، ادەبي سىن­عا دا، اقي­قاتقا دا، وقىرمان قا­بىلداۋىنا دا قاتىسى شامالى ءدۇ­نيە... سو­نى­مەن، ت.نۇرما­عام­بەتوۆ شىعارما­شى­لىعىنان قالا­عا قارسىلىق ءىز­دەۋ - ادەيى ۇيىم­داس­تىرىلعان...» (273-بەت). ءبىر كەز­دە اۋىل­عا جانە اۋىل تۋرالى كور­كەم ءدۇ­نيە جازۋ­دىڭ حاس شەبەرىنە اي­­نال­عان جا­زۋ­شىعا قارادۇرسىن جا­لا جاپسا، سول ادە­تىمەن قازاق ءتى­لى­نىڭ قاراپايىم قا­عيدالارىن ءبىل­مەي جاتىپ، قازاق ءتىلى «دالباسا» دەپ تاعى دا باي­با­لام سالدى. ونىڭ كەم­شىلىگىن اۆ­تور­دىڭ قاتىسۋىمەن بول­عان 31-كا­نال «كىم؟»(13.03.2007 ج.) باعدار­لا­ماسىندا مامان-عا­لىمدار بە­تىنە باسسا دا، مەن­مەن­دىك­پەن اپ­تىعى باسىلار ەمەس. ونى ءالى كۇنگە دە­يىن، اسىرەسە، ءورىستىلدى باس­پا­سوزدەردە ءسوز بەرىپ، قولداۋ­شى­لار دا تابىلۋدا. ماعان مىنان­داي كۇ­دىكتى وي كەلەدى، ول الدەبىر قا­زاققا قار­سى توپتىڭ ايتاق­تا­عا­ن­ىنا ەرىپ، سولاردىڭ ىقپالىندا ءجۇر­­گەن­دەي. سەبەبى ونىڭ دوكتورلىق ديس­­سەرتاتسياسى عىلىمي ەڭبەككە ءتىپ­­تى كەلمەيدى، بىرەسە ۇكىمەتكە قار­سى شىققان وپپوزيتسيانىڭ ءسوز­دە­رىن مىسالعا كەلتىرگەن، بىرەسە قا­زاق­تى «ءورىستىلدى قازاق»، «قا­زاق­تىل­دى قازاق» دەپ ءبولىپ تاستاپ، ءبى­رى­نەن-ءبى­رىن جوعارى قويىپ شا­عىس­تىرۋعا ارنالعان تاپسىرىسپەن جازىل­عان ماقالالاردىڭ جيىن­تى­­عىنداي كورىنەدى.
تاعى ءبىر كۇدىگىم - قازاقشا جا­زىلعان ديسسەرتاتسياسى وتە ءجۇ­يەسىز، سويلەم قۇراۋى ولپى-سول­پى، ال ورىسشا ماقالالارى ءمۇل­دەم باسقا، ساۋاتتى جازىلعان، ەكە­ۋىنىڭ دە اۆتورى ءبىر ادام دەگەنگە سەن­بەي قالاسىز. ءبىر باسىلىمدا ءتو­لەگەن جۇكەەۆ مىرزا ونىڭ ەڭ­بەگىمەن تەرەڭ تانىس ادامداي، وتە جو­عارى باعالاپتى. ت.جۇكەەۆ مىر­زا اكا­دە­ميك-تىلشىلەردىڭ، وقى­مىس­تى­لار­دىڭ، زيالى قاۋىم­نىڭ ءبىر جىلداي باس­پاسوزدە، تەلە­دي­داردا وعان ءبى­ر­اۋىزدان قارسى شىق­قانىن، ءتىپتى دە­پۋتات ب.تىلەۋ­حا­ننىڭ پارلا­مەنت­تە ۇكىمەتكە سا­ۋال جولداپ، وعان ءبىلىم جانە عى­لىم ءمينيسترى جا­ۋاپ بەرىپ، جىبە­رىل­گەن كەمشى­لىك­تى تۇزەۋ ءۇشىن ونىڭ جاز­عان وقۋ­لى­عىن پايدالانۋدى توق­­تاتىپ، ديس­سەر­تاتسياسىنىڭ قور­عالماي قال­عا­نىن بىلمەي مە؟ ەكى جىلدان بەرى قو­عامدىق پىكىرگە، ەگەر ق.جۇكە­شەۆ­تىڭ شىن جانا­شى­رى بولسا، ناق­تى دالەلدەرىن اي­تىپ، نەگە قا­تىس­پاعان؟ بۇل كوپكە تو­پىراق شا­شۋ دەمەسكە امال جوق.
جالپى، ءبىز زيالىلار مەن ولار­دىڭ كۇنى ەرتەڭ ءىزىن باساتىن قازاق ازا­ماتتارى اراسىنان اراعا ىرىتكى سا­لاتىنداردىڭ ەمەس، ۇلتتىڭ جو­عىن تۇگەندەپ، ەلباسىنداي ەرەكشە قا­سيەتتەرىمەن كورىنەتىندەردىڭ شىق­قانىن قالار ەدىم.

<!--pagebreak-->
- بىلەسىز بە، اباي توڭىرەگىندە الىپ­قاشپا اڭگىمەلەر ءجيى-ءجيى بوي كو­تەرەدى. عۇلامانى كريشناتانۋ­شى­لار قاتارىنا قوسقاندار دا بول­دى. بۇل ەل اراسىنا ىرىتكى سالۋ ما، ءال­دە قازاقتىڭ ۇلىلارىن بەتپەردە تۇ­ت­ىپ، وزگەلەردى دە وسى دىنگە تار­تۋدىڭ قام-قارەكەتى مە؟
- ابايدىڭ كىم ەكەنىن نە مەك­تەپتە، نە جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىندا ءوز دارەجەسىندە وقىتا ال­ماي كە­لە­مىز. بۇل ءوز ىشىمىزدە اباي تۋ­رالى «ايەل العىش»، اتاق-داڭق­قا «باي­لىق­پەن قول جەتكىزگەن»، ت.ب. جا­دا­عايلىققا بارۋعا جول اشتى، اباي­دىڭ دۇنيەتانىمىن جان-جاق­تى تال­داپ بەرۋگە شاماسى جەت­پەگەن، ياع­ني قاساڭ ەۋروپالىق ءبىر­جاقتى كوز­قاراستان ارىلماعان قا­زاق في­لو­سوف­تارىنىڭ كەمشى­لى­گى­نەن «اباي­ - كريشنايت»، «اباي - پرو­تەس­تانت»، «اباي ءدىن­نەن دە جوعارى دا­نىشپان» دەگەن جال­عان دايەككە قۇ­رىلعان شەتەل­دەن اعىلعان مي­س­سيو­نەرلەردىڭ مەم­لەكەتىمىزدىڭ شا­ڭىراعىن شاي­قالتۋعا باعىتتالعان زى­ميان ءىس-ارەكەتىنىڭ باستى قۇرا­لىنا اي­نال­ۋىنا مۇمكىندىك بە­رىپ وتىر­مىز.
امەريكادان ارنايى دا­يى­ن­دىق­­تان ءوتىپ كەلگەن، بۇكىل ورتا ازيا جانە قازاقستانداعى پرو­تەس­تانت-ميسسيونەرلەردىڭ باسشىسى بول­عان چارلز ۋەللەر سەكىلدى شەت­ەلدىكتەر ءدىني ىرىتكى سالاتىن ۇگىت-نا­­سيحات جۇمىسىنا العاشقىدا تىكەلەي ارالاسسا، كەيىننەن ءدىن تۋ­را­لى زاڭىمىزدىڭ وسالدىعىن پاي­­­دالانىپ، قازىر ولار وزدەرى ەلى­نە قايتىپ، قازاق اراسىنان دا­يىن­­­داعان «سەكتانت - كادر­­لار» كۇن­دىز-ءتۇنى ايانباي ەڭ­بەك ەتۋدە. حا­لىقارالىق كريشنا سا­­ناسى قو­عامىنىڭ بەلسەندى ءمۇ­شە­لەرى - دو­سىم جانە اسان وما­روۆ­تار اباي مەن مۇحتار اۋەزوۆتى كري­ش­نايت ەتىپ «جاڭالىق» اش­قان­­دا، ءبىراز اكا­دەميك پەن كوپ­تە­گەن فيل­وسوف-پرو­فەسسورلار «جا­ڭا­شا كوز­قاراس» دەپ قوشتاي ءجو­نەلدى، ءتىپ­تى اعا­يىن­دى وما­روۆ­تار­دىڭ دا، چ.ۋەللەردىڭ دە تەرىس پي­عىل­دا، جات اعىم­نىڭ جاق­تاۋشىسى رە­­تىندە جا­زىلعان قا­ۋىپتى كى­تاپ­تا­رىنا اكا­دەميكتەر العى­سوز جا­زىپ، تام­سانا مارا­پات­تادى.
ءبىر عانا مىسال، كريشنايت وما­­روۆ ابايدىڭ شىعار­ما­لارىن جات اعىمعا يكەمدەپ، بۇر­مالاپ تۇسىندىرەتىن «ابايتانۋ كۋر­سى» (1998 ج), «ۇلىلار ۇندەستىگى» (1999 ج), «ابايتانۋ» (2002 ج) ت.ب. كى­تاپتاردى توپەپ شىعارىپ قانا قوي­ماي، ودان كەيىن تاعى دا بىلتىر اعا­يىندى وماروۆتار «شاكارىمنىڭ ءۇش انىعى» اتتى كىتاپتى اكادەميك ر.ا.ورازاليەۆتىڭ العىسوزىمەن شى­عاردى. ادامزات بالاسى ءۇشىن ءارى قۇ­پيا، ءارى كيەلى «ارۋاق، رۋح» ۇعىم­دا­رىن وماروۆتار وزدەرى «ارۋاق­تار­دىڭ» ىشىنە بارىپ كورىپ-بىلگەندەي بايان­دايدى، ولار كريشنايتتىق تەر­مين «نازىك الەمگە» كىرىپ كەتكەندىگى سون­شالىق، بۇگىنگى كۇننىڭ جالعان باق­سى-بالگەرلەرىن شاكارىممەن باي­لانىستىرىپ، بەتتەرى بۇلك ەت­پەيدى. ءسوزىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن كى­تاپقا كوز جۇگىرتەيىك: «ارينە، ءشا­كا­رىم ار­ۋاعى بۇگىنگى كۇندەرى باسقا دا جو­عارى ارۋاقتارمەن بىرىگىپ «اق جول» ۇيىمىنىڭ «اققۋلارى» ار­قى­لى قازىرگى كەزدە حالىققا ءوزىنىڭ ءۇل­كەن كومەگىن كورسەتىپ جۇرگەنىنە داۋ جوق. مۇنىڭ اقيقاتتىعىن سە­مەي ءوڭى­رىندەگى «اققۋلارمەن» ءبىر­گە ءشا­كا­رىم كەسەنەسىنە بارعان ادام اي­قىن سەزىنە الادى. ونىڭ كە­سەنەسىنە كىر­گەن ساتتە-اق رۋحاني قۋات­تىڭ اسە­رىن بىردەن سەزىنۋگە بو­لا­دى. ءشا­كارىم ارۋاعى دا، ءوزىنىڭ قا­سىندا جات­قان اباي ارۋاعى ءتا­رىزدى، كەلگەن ادام­دارعا ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن بە­رىپ، ونىڭ جاقسى-جا­مان قاسيەت­تە­رىن كورسەتىپ، ءومىرىن دۇ­رىس جولعا سا­لىپ جىبەرەدى» (132-ب.)
حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ پرە­زيدەنتى روللان سەيسەنباەۆ ءوزىن قا­زاقستانداعى «ءاحماديدىڭ ليدە­رى­مىن» دەپ جاريالاپ، سونىمەن قا­تار وماروۆتىڭ «ابايتانۋىنا» ال­عىسوز جازىپ، ونى «قازىرگى زامان­نىڭ دانىشپانى» دەپ ايتىپ سالدى. وسىدان كەيىن كىمگە سەنەسىز، اتاقتى اكا­دەميكتىڭ ءسوزى - اناۋ، بەلگىلى جا­زۋشى، ابايعا جاناشىر دەگەن مىق­تى­نىڭ ءسوزى - مىناۋ... ءبىر تاڭعا­لار­­لىق نارسە، چ.ۋەللەر دە، ر.سەي­سەن­­باەۆ پەن م.تەلىبەكوۆ تە، اعا­يىندى وما­روۆتار مەن ق.جۇكەشەۆ تە­ ءبىر-ءبى­رىنە قارسى شىقپايدى، رەتى كەلسە، جاق­تايدى.
- ءسىزدى قازاق پروزاسىنىڭ تار­لا­نى تاكەن الىمقۇلوۆ جەتەكتەپ ءجۇ­رىپ تاربيەلەگەن، قازاق ادەبيە­تىنىڭ كورنەكتى سىنشىسى تولەگەن توق­­بەرگەنوۆ العاشقى اڭگىمەسىنە «رە­­داكتورلىق» جاساعان دەيدى. اتاق­تى جازۋ­شىلاردىڭ ىقىلاسىنا قا­لاي يە بولدىڭىز؟
- 1978 جىلى تاكەن اعانىڭ تۋ­عان جەرى - سوزاق اۋدانىنىڭ جار­تى­توبە سوۆحوزىندا 60 جاسقا تولۋىنا ار­نالعان ۇلكەن جيىن ءوتتى. مەك­تەپتىڭ مۇعالىمى رەتىندە ءسوز ءسوي­لەدىم، كەيىنىرەك مەنى شا­قى­رىپ الىپ «سەندە جازۋشىلىق تا­لانت بار» دەپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دە­يىن جا­زۋشىلار وداعى مەن گا­زەت-جۋرنال رە­داكتسيالارىنا «بىلە بەر» دەپ ەرتىپ اپا­رىپ، «اۋىل ادام­دارىمەن، ياعني كە­يىپ­كەرلەرىممەن قا­لاي سويلە­سە­مىن، بايقاپ وتىر» دەپ تالاي جەردى ءبىر­گە قىدىرتقانى بار. ءسويتىپ ءجۇ­رىپ، ون جىلعا جۋىق «ءتا­كەن مەك­تەبى» دەگەن ۇلكەن مەك­تەپ­تەن وتكە­نىمدى دە بايقاماي قا­لىپ­پىن. «ءوت­پەلى كەزەڭ» دەگەن ال­عاش­قى اڭگى­مەم­دى تولەگەن اعاعا بە­رىپتى، ول اعا­مىز اڭگىمەمدى اياۋسىز ءتۇ­زەتىپتى، سو­دان كەيىن «قازاق ادە­بيەتى» گا­زەتىنە «ۇكىلى ءۇمىت» اي­دا­رىندا جا­ريا­لادى. تولەگەن اعا­نىڭ قو­لى­مەن تۇزەتىلگەن اڭگىمەنىڭ ءتۇپ­نۇس­قا­سىن اسىل زاتتاي ساقتاپ ءجۇر­مىن، ودان اعانىڭ قامقورلىعىن دا، اششى سىننىڭ ىزعىرىعىن دا سە­زىندىم، وسىلايشا تاعى دا ءبىر سىن سى­نىبىنان ءوتىپپىن عوي! قازىر سىن ايتىلمايدى، سىن اي­­تىلسا، كوتەرە المايدى كىلەڭ «كلاس­سيك». اللا بۇيىرتىپ كىتاپ شى­­عارىپ جاتسام، تۇتاستاي بەرەم، ءوزى­مە دە، وزگەلەرگە دە ونەگە بول­سىن!
- ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە «دىنىنە بەكەم بولماعان ۇلت قۇريدى» دەگەن ەدىڭىز. قازىر «ءبىزدىڭ ءبىراز زيالىلار ءتۇرلى اعىمدارعا مۇشە، ميس­سيونەر­لەر­دىڭ كى­تابىن اۋدارىپ، اقشا تا­با­دى» دە­گەن اڭگىمەلەردى ەستيمىز. وسى شىن­دىققا جاناسا ما؟
- قانداي مىقتى، ۇلكەن مەم­لە­كەت، قانداي ەلدىڭ باسشىسى بول­سىن ءوز حالقىنىڭ ءبىر عانا نەگىزگى ءدىن­­دى ۇستانعانىن قالايدى، ءويت­پە­گەن جاعدايدا ەلىنىڭ تىنىشتىعى بۇ­­زىلادى. بۇعان مىسالدى الەم­نىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن تاباسىز. سون­دىق­تان دا ەلىمىزدىڭ پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆ: «ءبىز تە­گىمىز - تۇرىك، ءدى­نىمىز يسلام ەكە­نىن ۇمىت­پاۋعا ءتيىس­تىمىز. ول ءۇشىن قا­سيەت­تى كىتاپ - قۇ­ران كارىمدى نا­سي­­حاتتاۋدى ەستەن شى­عار­ما­ۋىمىز كە­رەك»، - دەپ حال­قى­مىزعا يمان­دى­لىقتىڭ، بىرلىكتىڭ سا­را جو­لىن كور­سەتىپ وتىر. نەگىزگى ءدى­­نىنەن قول ءۇز­گەن ەل ءوز ىشىندە ءبىر-ءبى­­رىنە دەگەن باۋى­رماشىل­دىعى­نان، ىن­تىما­عى­نان ايىرىلادى. با­ۋىر­لاس ەكى كو­رەي مەملەكەتى نە­گە ءبى­رىك­پەي وتىر، ءبىر-بىرىنە نەگە ءوشى­گەدى. الىپ دەر­جاۆا اقش ولار­دىڭ ءبى­رەۋىن جاق­تاپ، ەكىنشىسىن قول­دا­ما­ۋى شيەل­ە­نىس­كە اسەرى بار دەسەك تە، مەنىڭشە، باستى سەبەپ - اقش-تىڭ ءجۇز­دەگەن ميس­سيونەرلەرىنىڭ كورەيا جە­رىندە وتە بەلسەندى ارەكەت جا­سا­ۋىنان، سو­نىڭ ناتيجەسىندە نەگىزگى ءدىند­ەرى - بۋد­ديزمنەن قول ءۇزدىرىپ، كوپ­تەپ حريس­تياندىققا باس ءيدىرىپ، «شو­­قىن­دىرىلۋىنان». ونىڭ شەت ج­ا­­عاسىن ەلىمىزدە دە كەز­دەس­تىرىپ وتىر­مىز، ءبىر وتباسى بىرنەشە ءدىن­گە ءبو­لىنىپ، شىرقى بۇزىلۋدا. ەگەر ال­دىن الىپ، اسقان ساقتىقپەن قا­­جىر­لى ارەكەت جاساماساق، ونىڭ سال­دارى بۇكىل مەملەكەتتىڭ شىر­قىن بۇزۋعا الىپ بارۋى مۇمكىن.
قازاق ەلى وتكەن مىڭجىلدىق تا­ريحىندا يسلام ءدىنىن بەرىك ۇس­تا­نىپ كەلەدى. ونىڭ مىسالى، كەز كەل­گەن اقىن-جىراۋ، عۇلام­ا­لار­ «بيسس­ميللاسىز» ءسوز باس­تا­ماعان:
ءبيسسميللا - ءسوزدىڭ ءپىرى ەكەن،
ەڭ اسىلى - نۇرى ەكەن، - دەپ، نەمەسە
ءبيسسميللا دەپ باستايىن
مەدەت تىلەپ اللادان، - دەپ جال­عاسا بەرەدى. ىبىراي الت­ىن­سا­رين دە «ءبىر اللاعا سىيىنىپ، كەل، بالالار، وقىلىق» دەمەدى مە؟! كەڭەس وداعى كەزىندە تىلىنەن، ءدى­نىنەن بىردەي ايىرىلعان وتىز شاق­تى ۇلت مۇلدەم جويىلىپ كەتتى، بۇل - وتكەننىڭ اششى شىندىعى، زور قاي­عىسى. ءتىلى مەن ءدىنىن بەرىك ۇس­تانعان ەل - بىرلىگى مەن بەرىكتىگى جا­راسقان ەڭ كۇشتى ەل!
سول سەبەپتى، مەن قولىنا قا­لام ۇستاعان قازاق زيالىلارىنان، قا­لامى جۇردەك ازاماتتاردان اق­شاعا قۇنىعىپ، وزگەلەردىڭ سويى­لىن سوقپاۋىن قالار ەدىم. ويتكەنى قا­زاقشا جاتىق جازىلعان، بىراق وزگ­ە ءدىندى ناسيحاتتايتىن كوركەم كى­تاپتاردى قولىما العان سايىن ءجۇ­رەگىم اۋىرادى.

 

 

اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك دۋاناباي

«ايقىن» گازەتى 2 شىلدە 2009 جىل

 

 

0 پىكىر