جۇرتىڭا جاناشىرسىڭ با، جاۋسىڭ با؟
نەمەسە جاڭا قازاقستان تۇسىنداعى سىنشىلدىقتى سارالاۋ
كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا جونە پرەزيدەنت توقاەۆ جاريالاعان «الۋان-ءتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت»، «ەستيتىن مەملەكەت» قاعيداتتارىنا ساي ەلىمىزدەگى جاعداي مەن بيلىككە قاتىستى قوعام مەن ازاماتتار تاراپىنان سىن، بالاما پىكىر ايتىلۋىن زاڭدى، دەموكراتيالىق داستۇرگە ابدەن ساي جايت دەپ سانايمىن. نەسىن جاسىرايىن، ءوزىم دە تالايدان بەرى سول قاتاردان تابىلىپ كەلەمىن. «الاجاعىم كەتسە دە، ايتاجاعىم كەتپەسىن!»، - دەپ، ەسكى جانە جاڭا قازاقستانعا جەككورىنىشتى بوپ كەلە جاتقان جايىمىز بار.
سونىمەن، بۇگىن، ياعني ەسكى قازاقستاننان جاڭا قازاقستانعا وتكىسى كەپ جاتقان ءبىزدىڭ ەلدە جاريا، قوعامدىق سىننىڭ جاعدايى قانداي؟
مەنىڭشە، وسى تۇستاعى سىنشىلدىقتىڭ بىرقاتار ەرەكشەلىگى بار.
ءسوز جوق، كەز كەلگەن بيلىك سەكىلدى قازاقستان بيلىگىنىڭ كەمشىلىگى جەتىپ اسادى. بىزدە ورىن العان ولقىلىقتاردىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بار.
وبەكتيۆتىسىنە ترانزيتتىك كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن، الەمدىك جانە ىشكى داعدارىس (جالعىز عانا ەكونوميكالىق ەمەس!), قارجى تاپشىلىعى، وتىز جىل بويى تازالانباي كەلگەن اۆگي اتقوراسىنىڭ مۇشكىل جاعدايىن جاتقىزۋعا بولادى. وعان ۋشىعىپ بارا جاتقان گەوساياسي احۋالدى قوسىڭىز: مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى ۆەنەسۋەلاداعى جاعداي، باسقا ەل اۋماعىنداعى مۇناي تاسىمالداۋ قۇبىرىن دروندار شابۋىلداۋى، قارا التىن تاسىعان تانكەرلەردىڭ تاركىلەنۋى ءبىزدىڭ مۇنايىمىزدىڭ باعاسىنا، قالا يۋەردى ونسىز دا تاۋسىلىپ بارا جاتقان بيۋدجەتىمىزگە ءوز اسەرىن تيگىزەدى دەپ كىم ويلاعان؟!
سۋبەكتيۆتى سەبەپتەر قاتارىنا بۇگىنگى ۇكىمەتتىڭ شۇعىل دا شەشۋشى رەفورمالاردى قولعا الۋعا قاۋقارسىزدىعىن، بەيقامدىعى مەن بىلىكسىزدىگىن، مەنەدجەرلىك مىنەزسىزدىگىن، ءوز موينىنا جاۋاپكەرشىلىك الىپ، شەشىم قابىلداي الماۋىن، كادرلىق ساياساتتاعى بۇرا تارتۋشىلىقتى، «بارماق باستى، كوز قىستى» جەمقورلىقتى قوسار ەدىم. مىنە، كوپتەگەن سىنشىلار وسى ماسەلەلەردى تىزە وتىرىپ، قازىرگى جاعداي مەن الدا وبەكيۆتى تۇردە كۇتىپ تۇرعان قيىندىقتار تۋرالى ابدەن ورىندى ايتىپ، جازۋدا.
بايقاسام، وسى قاۋىم، سونىڭ ىشىندە بەلگىلى تۇلعالار، سىني پىكىرىن ەكى ءتۇرلى جەتكىزەدى.
ءبىرى (جانە ونىسى ابدەن رەتتى) سىنىققا سىلتاۋ، تىرناق استىنان كىر ىزدەپ، اۋزىنا اق يت كىرىپ، قارا يت شىعىپ، بيلىكتى جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ، جەر-جەبىرىنە جەتىپ، ءتيىستى ساياسي ۇپاي جيناۋمەن عانا اينالىساتىن سەكىلدى. ويتكەنى، سىن بار دا، تىعىرىقتان سول كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ جونىندەگى ناقتى ۇسىنىس جوق، تەك قانا بىرجاقتى، جالپىلاما قارالاۋ. جانە دە كوبىسى – مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنان «حاباردار» «امبەباپ» مامان: كەز كەلگەن تاقىرىپقا بويلاي بەرەدى! ولاردىڭ ءسوز ساپتاۋى تىم تۇرپايى دەسە بولادى.
ەكىنشىلەردىڭ سىنى – سىندارلى. ياعني، سىناپ-مىنەپ قانا قويماي، ەلدەگى جاعدايدى، سونىڭ ىشىندە ناقتى سالالاردى، جاقسارتۋ جولدارىن ۇسىنادى. ونداي مامانداردىڭ، وكىنىشكە وراي، سانى از، الايدا ول قاۋىمنىڭ ساناتى – ساپالى، سابىرلى دا ساليقالى. ورىنسىز راديكاليزم، حايپ جوق. ءسوز ساپتاۋلارى ۇستامدى دا ۇعىنىقتى، ءمان-مازمۇندى دا مادەنيەتتى.
ءبىرىن ءتىپتى تۇسىنبەيمىن، تۇسىنبەي عانا قويماي، جەك كورەمىن. ولار ەلدەگى قيىندىقتار تۋرالى جازعاندا قۇددى ءبىر جەر استىنان جەتى قويان تاپقانداي، ءسۇيىنشى سۇراپ جاتقانداي كورىنەدى ماعان! جانە دە سىندارىنىڭ ارتىندا: «كوردىڭىزدەر مە، بيلىكتە مىنا وڭباعاندار ەمەس، مەن بولسام، جاعداي ءاپ-ساتتە مۇلدەم وزگەرىپ، بارلىق ماسەلە شەشىلىپ، قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان ورنايدى» دەگەن ساسىق ساياسي دامە جاتقانداي!
ەكىنشىلەر ەلگە شىنىمەن جانى اشىپ، «كوپپەن كورگەن ۇلى توي»، ەلمەن بىرگە باستان كەشىپ جاتقان، الدا دا بىرگە كورەتىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى بىرگە باستان وتكەرەتىنىن ءبىلىپ، سول كەزەڭنەن تەزىرەك شىعۋدى مەڭزەيدى. بيلىكتى سىناعان سوزدەرىندە ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، مەملەكەت بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق بار. ولار سىندى جەكە باس رەيتينگىن كوتەرۋ ءۇشىن ەمەس، ورتاق ىسكە مىسقالداي بولسا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ، كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ شىنىمەن دە ءوز شەشىمىن تابۋى ءۇشىن ايتادى.
ءبىرى «تيسە تەرەككە، تيمەسە، بۇتاققا» قاعيداتىن ۇستانىپ، بۇگىنگى بيلىكتى جاماندايمىن دەپ، قىزا-قىزا كەلە وتانىمىزعا، مەملەكەتىمىزگە ءتىل تيگىزۋگە دەيىن بارادى! تۋرا «بوياۋشى، بوياۋشى دەگەنگە، ساقالىن بوياردىڭ» كەرى دەرسىز! ولاردىڭ سوزدەرى شەتەل جاقتا قايتالانىپ جاتادى دا، ۇلتقا ءوز زيانىن تيگىزەدى. مەنىڭشە سول: بيلىكتى، ونداعى جەكە تۇلعالاردى ءيتتىڭ ءبىر جەرىنەن جەك كورسەڭ دە، وتانىڭا وپاسىزدىق تانىتپا، وتتاما، تۋعان جەرگە ءتىل تيگىزبە، مەملەكەتىڭدى مانسۇق ەتپە!
ەكىنشىلەر ونداي ساياسي ادەپسىزدىككە بارمايدى، بيلىكتى سىنايمىن دەپ، ءوز ەلىن، ءوز ۇلتىن قارالامايدى، ءوز جۇرتىن باسقا جۇرتتىڭ كوزىنشە تومەندەتپەيدى.
ءبىرى قوعامدىق سىن سەكىلدى جانردى پايدا كوزىنە اينالدىرىپ العان سىقىلدى. ءتىپتى شەنەۋنىكتەر مەن كاسىپكەرلەردى بوپسالاپ، اقشا تاۋىپ جۇرگەندەرى دە جوق ەمەس. ونى ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ، ءبىلىپ، ءجۇرمىز.
ەكىنشىلەرىندە ونداي ارام پيعىل جوق.
ءبىرى سىن سەكىلدى قارۋدى جەكە باسقا، وزىنە جاقپاي قالعان تۇلعاعا عانا قارسى قولدانادى، ءسويتىپ ءجۇرىپ، كلان نە توپارالىق تارتىستىڭ قولشوقپارىنا اينالىپ كەتكەنىن بىلمەي قالادى. ءبىر ادامنان ءوشىن العانشا ولۋگە دايىن.
ەكىنشىلەردىڭ ونداي ويى جوق، ولار جالپى جۇيەمەن، جۇيەنى قۇراعان زاڭدارمەن، جۇيەنى بيلەپ وتىرعان كۇشتەر مەن جاۋاپتى تۇلعالارمەن كۇرەسەدى.
قوعامدىق سىننىڭ ساياسي استارى دا جوق ەمەس.
بايقايمىن، ءبىرى ەسكى قازاقستان تۇسىندا ءوزىن وپپوزيتسيا ساناسا، جاڭا قازاقستان قۇرىلىپ جاتقاندا، ساياسي ينەرتسيامەن ءوزىن سول ىمىراسىز وپپوزيتسيا قالپىندا ساقتاپ قالعىسى كەلەدى. ياعني، كەزىندەگى انتينازارباەۆشىلدار ءبىر كۇننىڭ ىشىندە اۆتوماتتى تۇردە انتيتوقاەۆشىل بوپ شىعا كەلدى. ەلدە بولىپ جاتقان از دا بولسا-داعى وڭ وزگەرىستەر مەن بيلىكتىڭ ريتوريكاسىنىڭ وزگەرۋىن ولار مۇلدەم بايقامايتىن سياقتى.
ەكىنشىلەر ساياسي پروتسەسكە ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدان قاراۋعا تىرىسادى. كەزىندە بيلىككە اشىقتان-اشىق قارسى شىققان تۇلعالار بۇگىندە ونىڭ سوزدەرى مەن قيمىل-ارەكەتىنە جاڭاشا، جان-جاقتى قاراۋعا تىرىسادى. ويتكەنى ءومىر تەك قانا اق پەن قارادان تۇرمايدى، ول ەكى ءتۇستىڭ باسقا دا رەڭكتەرى جانە اق پەن قارادان باسقا دا تۇستەر بار ەمەس پە؟ ساياسي ساناداعى مۇنداي وزگەرىستى وبەكتيۆتى پروتسەسس دەپ سانايمىن جانە كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق اعايىن وسى استاردى تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن.
سىننىڭ ار جاعىندا ساياسات تا بوي كورسەتىپ قالاتىنى بار.
ءبىرى ساياسي سىندى پرەزيدەنتكە نەمەسە بيلىكتەگى باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالارعا قارسى پايدالانادى، كەيبىر ەكس-بانكيرلەر سەكىلدى ونى ساياسي ۆەندەتتاعا، جەكەباس كەكشىلدىككە ۇلاستىرىپ جىبەرەدى. ولاردىڭ كەي كەزدە زاڭ الاڭىنان شىعىپ كەتەتىن، وتە-موتە راديكالدى سوزدەرى مەن ۇراندارىنا سەنىپ قالاتىن اعايىن ءالى دە از ەمەس.
ەكىنشىلەرى جالپىدەموكراتيالىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە جۇيەنى وزگەرتكىسى كەلەدى، ويتكەنى جۇيە جوندەلسە، زاڭدار تۇزەلسە، بولاشاقتا بيلىككە كەلەتىن كەز كەلگەن پرەزيدەنت، ونىڭ اينالاسى، بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى باسقاشا، وركەنيەتتى تۇردە، ەڭ باستىسى، حالقىمەن ساناسىپ قىزمەت اتقارۋعا ءمادبۇر بولادى. ال ءبىر «جامان» ادامدى ەكىنشى «جاقسى» ادامعا اۋىستىرعاننان تۇك شىقپايدى: التىن كورسە، پەرىشتەڭ دە، پرەزيدەنتىڭ دە جولدان تايۋى مۇمكىن!
ءبىرى رەۆوليۋتسيانى، توڭكەرىستى قالايدى. الايدا ونىڭ سالدارىنان ءجازىوسىز ادامدار قۇرباندىققا شالىنىپ كەتەتىنىن تۇسىنبەيدى.
ەكىنشىلەرى جۇيەنى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن وزگەرتكىسى كەلەدى. ولار بولۋى ىقتيمال قان توگىسكە قارسى. ولارعا ەلدىڭ اماندىعى، مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى، جەردىڭ تۇتاستىعى كەرەك. سول ءۇشىن جەكەباس ساياسي امبيتسيالارىن تىيىپ تاستايدى.
«سىنعا...سىن، سىراعا بال» دەمەكشى، كاتاڭ تسەنزۋرا ۇستەمدىك ەتىپ، تىيىم سالىنعان بىرپارتيالىق سوۆەت كەزەڭىندە «سىن تۇزەلمەي، ءمىن تۇزەلمەيدى» دەپ، ماقالا جازعانىمىز ەسىمىزدە. ول كەزدىڭ جۋرناليستيكاسى باس بيلىككە تيىسپەسە دە (وندايعا كىم جول بەرگەن دەيسىز؟!), جەكەلەگەن مينيسترلەر مەن وبلىس باسشىلارىنىڭ بىلىقتارىن قورىقپاي، اشىپ جاتاتىن.
قازىر بىزدە سول ءۇردىستىڭ ءوزى دە جوق.
مينيستر نە وبلىس باسشىسىن سىناعان مەملەكەتتىك باق كوردىڭىز بە؟ ءتىپتى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ولاردى جەردەن الىپ، جەرگە سالسا دا، سول وزەكتى تاقىرىپتى جالعاستىرىپ كەتكەن مەمباق بار ما؟ ولاردى سىناسا، تەك وليگارحتارعا ءبىر تابان جاقىن، وندا دا تەك ءوز قارسىلاستارىنا عانا ءتىسى باتاتىن، قۇرىلتايشىلاردىڭ تاپسىرماسىمەن ناقتى تۇلعالارعا اقپاراتتىق شابۋىل جاساي الاتىن باق قانا سىناي الادى. ونىڭ ءوزى تولىققاندى ءسوز بوستاندىعى ەمەس، ول دەگەنىڭىز توپارالىق تالاس-تارتىس.
اقساقتى تىڭداي، وتىرىكتى شىنداي قىلۋعا داعدىلانعان بيلىك تە سىنعا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ كەرەك. ماسەلەن، «الۋان-ءتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت» دەگەن قاعيداتقا كەيبىر شەندىلەر وسى كەزگە دەيىن قارسى سياقتى. نەگە دەسەڭىز، تومەنگى جاقتاعى شەندىلەر پرەزيدەنتتىڭ الدىنا بارىپ، «ماعان تاپسىرعان سالاڭىزدا، ايماعىڭىزدا ەشقانداي دا پروبلەما جوق، بارلىق تاپسىرمالارىڭىزدى مۇلتىكسىز ورىنداپ جاتىرمىن» دەپ ەسەپ بەرسە، تاۋەلسىز باق نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ازاماتتار باسقاشا باعا بەرىپ، مينيستر نە اكىم جاسىرىپ قالعان شىندىقتى ايتىپ جاتادى. وسى تۇرعىدان العاندا، مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا قوعام تالاپتارى نەگىزىندە باعا بەرەتىن ازاماتتار – پرەزيدەنتتىڭ تەگىن كومەكشىلەرى ەمەس پە؟! شىندىق پەن ادىلەتتىكتى ىزدەپ، باسىن تاۋعا دا، تاسقا دا سوعىپ، سول ءۇشىن شەندىلەردىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىراپ جۇرگەن ازاماتتار ارامىزدا ءجۇر ەمەس پە؟
سول سەبەپتى بولار، ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى شەندىلەر وزدەرىنىڭ كوزدەرىن شۇقىپ، دالەلدى دە دەرەكتى سىن ايتقان كەز كەلگەن ازاماتتى ءوزىنىڭ عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ دۇشپانى رەتىندە كورسەتكىسى كەلەتىندەي. ەسكى قازاقستاننىڭ تۇبىنە جەتكەن وسى تەرىس ۇردىستەن باس تارتاتىن ۋاقىت كەلدى دەپ سانايمىن!
ايتپەسە، كەزىندە سىن ۇعىمىمەن قاتار «ءوزىن-ءوزىن سىناۋ» دەگەن دە تالاپتار بولعان-دى. وكىنىشكە وراي، ونداي قاسيەت بۇگىنگى شەندىلەردىڭ بويىنان كورىنە بەرمەيدى.
ەسكى قازاقستان تۇسىندا مانساپ جاعىنان ءوسۋ، اتاق-دارەجە مەن ماراپات-سىيلىق الۋ سەكىلدى ۇكىمەتتىك جارىلقاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولعان جاعىمپازدىق، شەندىنىڭ الدىندا جورعالاۋ سەكىلدى قاسيەتتەردىڭ ءالى دە سالتانات قۇرىپ كەل جاتقانى، ارينە، وتە-موتە وكىنىشتى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىم مىناۋ.
بۇگىندە پليۋراليستىك قوعام ءبىر-بىرىنە انتاگونيست، جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكى بولەك سيپاتتارى بار ەكى لاگەرگە بولىنگەن.
مەنىڭشە، بيلىك تە كۇنى كەشە ءوز سۇحباتىندا پرەزيدەنت توقاەۆ ستاليننەن تسيتاتا رەتىندە كەلتىرگەن «تابىستان باسى اينالۋ» دەرتىنەن ارىلۋى كەرەك. ءبىر قىزىعى سول: بۇگىندە بازبىرەۋ بيلىكتىڭ ءبىر جاقسى باستاماسىن قولداي قالسا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە وعان ەكىنشى لاگەر: «بۇل ادام ساتىلىپ كەتكەن، بيلىكتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ وتىر»، - دەپ جابىلا كەتەدى! ياعني، بيلىكتىڭ جاقسىلىعىن ايتۋدىڭ ءوزى «قاۋىپتى» بوپ بارادى! ءوز باسىم مۇنداي جاعدايدى مورالدىق، ساياسي، وركەنيەتتىك تۇرعىدان مۇلدەم ورىنسىز دەپ سانايمىن! سويتە-سويتە، ەرتەڭ مەملەكەتىمىز، رەسپۋبليكامىز تۋرالى جىلى ءسوز ايتۋدان قالماسىمىزعا كىم كەپىل؟! سويتە-سويتە، ەلىمىزدەن، ەلدىگىمىزدەن ايرىلىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس!
جوعارىدا سارالانعان سىنشىلدار توبىنىڭ ەكىنشىلەرىنىڭ ءبىر وكىلى رەتىندە مەنى ءدال وسى قاۋىپ ەرەكشە تولعاندىرادى!
ءامىرجان قوسان
Abai.kz
