اكەسى قۇمارتاي دۇنيە سالعاندا قارالى شاڭىراقتىڭ قوراسىندا سىنىق ءمۇيىز قارا سيىر عانا موڭىرەپ تۇردى. قارا سيىردىڭ سۋالعانىنا كوپ بولعان-دى. ونىڭ سەبەبى، ۇستىنەن ءولى ءجۇنى تۇسپەگەن بۇزاۋىن قاسقىر جەپ كەتكەن. سوندا اۋىل تۇرعىندارى، «جىعىلعانعا جۇدىرىق بولدى-اۋ... يت-قۇس ەكەش يت-قۇس تا جەتىم-جەسىردى، قارىپ-قاسىردى ايامايدى ەكەن عوي» دەسكەن.

ءۇي تولى شيتتەي بالا-شاعا. قىزىل قارىن اشقۇرساق بالالار. ۇلكەندەرى – جاماعات. جاماعاتتىڭ اسكەردەن ورالعانىنا جىلدان اسقان – اۋىلدا سەندەلىپ  بوس ءجۇر.

تۇڭعىشى بولعان سوڭ با، قۇمارتاي مەن عازيزجامال جاماعاتتىڭ بەتىنەن قاقپاي ەركە وسىرگەن. جاماعات قۇمارتاي مەن عازايزجامالدىڭ تۇڭعىشى بولعانىمەن، اجەسىنىڭ قۇشاعىندا ءوستى. «اجەسىنىڭ بالاسى» دەيتىن ەرەكشەلىگى بار ول ەركەلىگىنە ەركەلىك، تەنتەكتىگىنە تەنتەكتىك قوسىپ ەر جەتتى. مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ-اق شىلىم شەكتى، جوعارعى سىنىپقا كوشكەندە كوشەدەگى جىگىتتەردىڭ كەۋ-كەۋلەۋمەن قىزىل شاراپ ءىشىپ، كەيدە ۇيىنە قىلجالاقتاپ ماس بوپ كەلەتىندى شىعاردى. وقۋ ۇلگەرىمى ءتاپ-ءتاۋىر ەدى، كەيىن كىتاپ بەتىن اشپايتىن بولدى. شەشەسى ۇلىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا الاڭداپ، سويلەي باستاسا، جاماعاتتى اجەسى قورعاپ شىعا كەلەتىن. «ە-ە، ىشسە، نە بوپتى، – دەيتىن كارى اجە بۇرقىلداپ، – ىشسە، قۇلىنىمنىڭ ەر جەتەيىن دەگەنى دە. «ساباعىن وقىمايدى» دەيسىڭدەر، وقىماعان ادام دا وسى كۇنى قاتارىنان كەم قالىپ جاتقان جوق. بالام تراكتور جۇرگىزە الادى. ەرتەڭ ۇيلەنىپ، قولىما كەلىنىمدى اكەپ ءتۇسىرىپ بەرسە بولدى، سەندەردەن بولەك شىعىپ، ءوزىمىز جەكە ءومىر سۇرەمىز. سوندا كورەسىڭدەر جاماعاتتى... دۇرىلدەتەدى ول اۋىلدى».

جاماعات، راس، اۋىلدى دۇرىلدەتتى... بىراق وعان دەيىن ول كوپ اداستى، تاعدىردىڭ شىم-شىتىرىق جولىندا شىرماياقتاندى.

اكەسى دۇنيە سالعاننان كەيىن دە جاماعات ءىنى-قارىنداستارى مەن شەشەسىنىڭ، قارت اجەسىنىڭ جاعدايىنا ءمان بەرمەدى. ءبىر كۇندىك قىزىققا الدانىپ ءومىر ءسۇردى. اۋىلدا «اتقا جەڭىل تەلپەكپاي» اتانىپ، مالاي ورنىنا جۇمسالدى. كىسى ەسىگىندە ءجۇردى. بىرەۋدىڭ باقشاسىن سوقالاپ جىرتىپ، قارا توپىراعىن اۋدارىپ بەردى. بىرەۋدىڭ قويىن سويىپ، باس-سيراعىن ءۇيىتىپ وتىردى. بىرەۋدىڭ سۋىن تاسىپ، وتىنىن جاردى. قابىر دە قازدى. سول قىزمەتىنىڭ سىباعاسى – ىشىمدىك قانا بولدى. جاماعات جىعىلىپ-ءسۇرىنىپ ءىشتى. ىشكىلىكتەن اۋىزى قۇرعامادى. ءسويتىپ، كۇندەردىڭ ءبىرى كۇنى «اۋىلدان قاشىپ، «ادام بولامىن، تۇزەلەمىن» دەپ قالاعا تايىپ تۇرعان. قالادا دا جولى بولمادى. ۇرى-قارى، شپانالاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، اقىرىندا تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ءبىر-اق شىقتى. قىلمىسى انىقتالىپ، ءىستى بولارىنىڭ الدىندا ءتاپ-ءتاۋىر ءبىر بويجەتكەنمەن باس قۇراعان. ول جاماعاتتىڭ قانداي ادام ەكەنىن كورىپ، كوزى جەتكەن بەتتە اينىدى. ءتىپتى جاماعاتتان سۇيگەن ۇلىن كورسەتپەي بەزدى. جاماعات تۇرمەگە  جاستىق عۇمىرىنىڭ 3 جىلىن قالدىرىپ، بوستاندىققا شىقتى. وتكەن كۇندەرىنەن جيرەنىپ، لاعىنەت ايتىپ شىقتى.

جاماعات تۇرمەدەن كەيىن دە كوپ قينالدى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەپ بارماعان جەرى، باسپاعان تاۋى قالمادى ونىڭ. بۇل ارادا ءىنىسى سايان الماتىداعى قارا بازارلاردىڭ بىرىندە ساۋدا جاساپ، ازىن-اۋلاق قاراجات تابا باستاعان ەكەن. جاماعات ساياننان قارىزعا اقشا سۇرادى. «ءاي، اعا، جانىمدى جالداپ ءجۇرىپ قۇراعان اقاشام ەدى، سونىڭ ءبارىن ساعان بەرسەم تاعى دا اراق ءىشىپ، كارتاعا سالىپ قۇرتاسىڭ عوي» دەگەن سايانعا جاماعات ءجوندى ۇعاتىن، كىسىلىكتى ادامنىڭ ءسوزى ايتقان:

–  سايان، سەن ەكەۋىمىز بىرىگىپ ارەكەت قىلايىق. سەن بازاردان اقشا تاپ، مەن سەنىڭ تاپقان اقشاڭا اۋىلدان قارا-قۇرا مال ساتىپ الايىن. مالدىڭ باسىن وسىرەيىن. جەرىمىز قۇنارلى – باقشا باپتايىن. جەمىس بەرەتىن كوشەتتەر وتىرعىزايىن. ءۇيدىڭ جانىنان اۋىلداعى فەرمەرلەردىڭ بۇزىلعان تراكتورلارى مەن ماشينالارىن جوندەيتىن شاعىن ستانسا – شەبەرحانا اشايىن. ءىسىمىز ىلگەرى باسىپ كەتسە، ارىقاراي دامۋدى دا ويلاستىرارمىز. ساعان قالادان ءۇي الامىز. مەن اۋىلدا تۇرا بەرەمىن.

سايان ويلاندى. ويلانىپ جارتى جىل ءجۇرىپ، سوڭىندا اعاسىمەن قول الىستى.

–  ال، جاقا، دەگەنىڭ بولسىن!

اعايىندى ەكەۋى تىزە قوسىپ، قارەكەت قىلعان سوڭ-اق،  قۇمارتاي اۋلەتىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعا باستادى. جاماعات قورانى مالعا تولتىردى. كورشىلەرى جاماعاتتىڭ مۇنداي مالساق ەكەنىن بۇرىن بايقاماپتى. «مالدى باقسا، جاماعات باقسىن، – دەيتىن ولار. – شىركىن-اي، كوز ىلمەيدى عوي. كۇندىز-ءتۇنى قورادان شىقپايدى. تولدەۋگە جاقىنداعان قويى مەن ەشكىسىن، جىلقىسى مەن سيىرىن جۇكتى ايەلدەن ارمەن باپتاپ، جاعدايىن جاسايدى».

«مال باققانعا بىتەدى» دەيدى قازاق. جەم-ءشوبىن ۇزبەي، كۇتىمىن كەلتىرگەن ادامعا مال قايىرلى. ونداي ادامنىڭ مالى تەز وسەدى. اينالدىرعان ەكى-ءۇش جىلدا جاماعاتقا 500-گە جۋىق قوي-ەشكى، 100-دەن اسا ءىرى-قارا ءبىتتى. جاماعاتتىڭ جالىن توگىپ جايىلعان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى بايانجۇرەك پەن قوراجايلاۋدا تاعى اڭداي جورتىپ كەتتى. بۇل شامادا جاماعات قايتادان شاڭىراق كوتەرگەن. سايان دا الماتىدان دۇمبىرەتىپ ءۇي سالىپ ۇلگەردى. باياعى ءۇي تولى ءۇپىر-ءشۇپىر بالالاردىڭ ۇلى ەر جەتىپ، قىزى بوي جەتىپ، باس-باسىنا جولىن تاۋىپ كەتكەن. ءبارى باق-قۋاتتى تۇرادى. جاماعاتتىڭ اجەسى نەرەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىن   كورىپ بارىپ دۇنيە سالعان. ال، ەنەسىنىڭ ورنىن باسقان عازيزجامال انا ۇلكەن اۋلەتتىڭ اناسى اتانعان.

قازىر جەتىسۋ وبلىسىنداعى اقسۋ-قاپالدا اتاققا شىققان بايلاردىڭ ءبىرى – جاماعات. جاماعات ىشكەن-جەگەنىن بويىنا جاپسىرا بەرەتىن جامان، ساسىق باي ەمەس، اۋىلىنداعى جوق-جىتىككە قارايلاسىپ تۇراتىن، قايىرىمدى باي.

جازدان قوڭىر كۇزگە دەيىن جاماعات جەلى تارتىپ، بيە بايلايدى. بيەنىڭ جاس ساۋمالىن اۋىلداعى بالاباقشاعا تەگىن تاراتادى. كۇبىسىن كۇمپىلدەتىپ، قىمىز اشىتادى. قىمىزدى تاڭەرتەڭ-كەشكە اۋىلداعى ۇلكەندەرگە تەگىن جەتكىزىپ بەرىپ تۇرادى.

اۋىلدىڭ ورتاسىن قاق جارىپ اعاتىن تاۋدىڭ اساۋ وزەنى بار. سول وزەننىڭ ۇستىنە سالىنعان كوپىر بۇزىلىپ، جاعالاۋداعى جۇرت ءبىر-بىرىنە قاتىناسا الماي قالدى. جەرگىلىكتى بيلىك بولسا، اۋىلعا كوپىر سالىپ بەرۋگە اسىقپادى. اۋىلدىڭ بايلارى وڭكيگەن «دجيپ» ماشينالارىمەن وزەندى ارى-بەرى كەشىپ وتە بەرگەنىمەن، اۋىل تۇرعىندارىنا قارايلاسپادى. اسىرەسە، مەكتەپتە وقيتىن بالالار قينالدى. اعىنى قاتتى وزەن بالالاردى الىپ كەتە مە دەپ، ۇلەندەر جاعى قاتتى الاڭدادى. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن جاماعات اۋىلداعى كاسىپكەر جىگىتتەرگە، «ءبارىمىز جابىلىپ كوپىر سالايىق» دەپ ەدى، توق قارىن بايلار ونىڭ ءسوزىن ەلەڭ قىلمادى. سودان سوڭ بۇل ىسكە سايان ەكەۋى بىلەك سىبانا كىرىستى. سايان الماتىدان كوپىرگە قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاپتى. جاماعات اۋىلدان اقشا جىبەردى. ساياننىڭ تانىس ينجەنەرى الماتىدان قۇرىلىس جابدىقتارىن الىپ كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە اۋىل ازاماتتارى قاۋىمداسا كەلىپ جۇمىسقا كىرىستى. اقسۋدان اۋىر شپالداردى كوتەرەتىن كرانى بار ماشينا دا تابىلدى. قىسقاسى، بىرەر ايدا ۇلكەن كوپىر دايىن بولىپ، اۋىل تۇرعىندارى جاماعات پەن سايانعا العىستارىن جاۋدىرىپ، ريزا بولدى.

بۇل كۇندەرى جاماعات اۋىلداعى اعايىننىڭ ءبارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. اۋىلدىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى جاماعاتتىڭ ساۋىن فەرماسىندا سيىر ساۋادى. جىگىتتەر الا جازداي ءشوپ شاۋىپ، قىستىق وتىن-سۋىن قامدايدى. جاماعاتتىڭ ۇزبەي جەمىس توگەتىن ايدىك باقشاسىندا باعباندار كوشەتتەر وتىرعىزىپ، باقشا باپتايدى. جاماعاتتىڭ ەڭبەك دەسە ەرىنبەيتىن جىگىتتەرى قۇنارلى توپىراققا كارتوپ، قىزىلشا ەگىپ، جىلدا مول ءونىم الىپ، تابىسقا كەنەلۋدە.

جاماعات اۋىلدا ءونىم ونىدىرەدى، سايان قالادا اۋىلدىڭ تازا ءونىمىن ساۋداعا شىعارىپ، تابىسىن جاماعاتقا جىبەرىپ تۇرادى. ال، جاماعات اي سايىن اۋىلداعى جاردەمشى اعايىندارىنا ەڭبەكاقى تولەپ وتىرادى. وسىلايشا «جاماعاتتىڭ اۋىلى» اتانعان بۇرىنعى اقجار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ەكى ىسكەر ازاماتتىڭ ارقاسىندا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ، كاسىپ قىلىپ، ناپاقا تاۋىپ، الاڭسىز ءومىر سۇرۋدە.

ءبىر قىزىعى جاماعات بانكەتەردەن قارا باقىر نەسيە الىپ كورگەن جان ەمەس.

– باياعى ءداستۇرلى ەڭبەك جولىمەن اۋىلدى جەرلەردە ءونىم وندىرۋگە ابدەن  بولادى. مالدىڭ ءونىمى، جەردىڭ ءونىمى – ءبارى ءونىم. قازىر اشىق نارىقتىڭ زامانى. ءونىمىڭدى بازارعا شىعارساڭ جۇرت پىشاق ۇستىندە ءبولىسىپ اكەتەدى. اقشا دەگەن قۇيىلىپ كەلىپ جاتىر. بانكتەردەن نەسيە الىپ، قاراداي قارىزدانىپ قايتەمىن، – دەيدى ول.

جاماعاتتىڭ كىسىلىگى، ەڭبەكقورلىعى مەملەكەت باسشىسى قىسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان ناعىز ەڭبەك ادامىنىڭ كەلبەتىنە ۇقسايدى. پرەزيدەنت ءبىر سوزىندە: «ەڭبەك ادامى – ەل ادامى. ەڭبەك ادامى، ەڭ الدىمەن، تۋعان ەلىنىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي جۇمىس ىستەيتىن ادام. سوندىقتان قازىر ءبىز   ولارعا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ جاتىرمىز» دەگەن ەدى. ەندەشە، اقجار اۋىلىنىڭ اجارىن اشقان جاماعات قۇمارتايۇلى دا قۇرمەتكە كەنەلىپ، ەڭبەگى كوپكە ۇلگى بولۋعا ءتيىس ازامات دەپ بىلەمىز.

تولەۋحان مولداحانۇلى

Abai.kz