مەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنان 9-باپتىڭ 2-تارماعىنداعى «ورىس ءتىلى تەڭ قولدانىستا بولادى» دەگەن شارت وزگەرەدى دەپ ويلامايمىن. بۇل ماسەلەدە مەن تولىق پەسسيميستىك كوزقاراستامىن. ياعني، ول تارماق وزگەرۋسىز جاڭا زاڭعا ەنەدى دەپ ويلايمىن.

ەندەشە، «ودان ءارى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق مەنى كوبىرەك تولعاندىرادى. ماسەلەن، ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىندا، قىزىلوردا، اقتوبە، اتىراۋ، ماڭعىستاۋ، سەمەي وڭىرلەرىندە بۇل ماسەلە اسا وتكىر ەمەس دەر ەدىم. ياعني، بۇل وڭىرلەردە مۇمكىن بولاتىن دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ، بولاشاقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ قالقانى مەن نايزاسى بولىپ قالا بەرەتىنى انىق.

نەگىزگى، ءتىل بويىنشا اتقارىلاتىن جۇمىستار مەن بولاشاق شيەلەنىستى جاعدايلار ءىرى مەگاپوليستەر مەن سولتۇستىك وبلىستاردا جالعاساتىن سىڭايلى.

سوندىقتان، ەلىمىزدىڭ زايىرلى ءھام زيالى قاۋىمى وسى باستان ءوز ارامىزدا «قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋىنا كەدەرگىلەر نە؟» دەگەن سۇراقتى قويىپ، وسى باعىتتا جۇمىستارىمىزدى ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋىمىز كەرەك.

حالىق جاڭا كونستيتۋتسيانى قالاي قولداپ شىقسا، مەملەكەت تە حالىقتىڭ ءوز انا ءتىلى بويىنشا قويىپ وتىرعان تالاپتارىنا مەيلىنشە قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. سوندا عانا قازاقستانداعى ادىلەتتىلىك تۋرالى ايتۋعا بولادى دەپ سانايمىن...

قازاقستاندا قازاق ءتىلى تولىققاندى مەملەكەتتىك تىلگە اينالۋى ءۇشىن ءالى تالاي جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك: ءتىل قوعام ءومىرىنىڭ بار سالاسىندا ەمىن-ەركىن فۋنكتسيونالدىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق قاتىناس ءتىلى بولا الاتىن دەڭگەيگە جەتۋى كەرەك. ونىڭ درايۆەرى بولىپ تازا قازاق ءتىلدى وڭىرلەر العا شىعادى.

سوندىقتان، وسى وڭىرلەردەگى ەكونوميكالىق سەكىرىستى تەك قازاق ءتىلى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىنساق، ودان ەشكىم ۇتىلمايدى.

ەلىمىزدە جىلدان جىلعا قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى ارتا بەرەدى. ونى ەشقانداي «فورس ماجور» وزگەرتۋگە قاۋقارسىز. سەبەبى، «ءتىلدى كۇشتەپ ەندىرۋ زامانى» قازىرگى زاماندا ءوز ءداۋىرىن اياقتادى.

ولاي بولسا، «ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ءتىل» دە ءوزىنىڭ ستاتۋسى «مەملەكەتتىك ءتىل» دەپ بەلگىلەنگەن مەملەكەتتە ءومىر سۇرە بەرەدى، ەۆوليۋتسيا زاڭىنا ساي ۇستەمدىگىن دە ارتتىرا بەرەدى. وعان تەك ازداعان مۇمكىندىك جەتپەي تۇر، ول ءبىرىنشى تارماققا: «بارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا وزگە تىلمەن جازىلعان قۇجاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى كوشىرمەسى تالاپ ەتىلەدى» دەگەن تالاپتى قوسۋ. (وسى ماسەلەنى Abai.kz سايتىنىڭ باس رەداكتورى نۇرگەلدى ابدىعاني كوميسسياعا ارنايى حاتپەن جولدادى).

ءتىل مىسالىنا ورالساق، وعان مىسال مالاي ءتىلى.

مالايزيا تاۋەلسىزدىك العاندا مەملەكەتتەگى قاتىناس ءتىلى قىتاي ءتىلى ەدى. قازىر مالاي ءتىلى ءوز ستاتۋسىن قالپىنا كەلتىردى. ارينە، وندا ول زاڭ كومەگىمەن جۇزەگە استى.

ال، بىزدە بۇل ماسەلە دەموگرافيا كومەگىمەن جۇزەگە اساتىن سياقتى.

ەندەشە، بارشا قازاق بالاسى جۇمىلىپ، ۇلتتىق مادەنيەتتى بالالاردىڭ ساناسىنا بالاباقشادان باستاپ ءسىڭىرۋدىڭ كەشەندى جوباسىن جاساۋ كەرەك.

باستاۋىش سىنىپتارىندا تەك قازاق تىلىندە وقىتۋ ەرەجەسىن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك.

وزگە ۇلت وكىلدەرىن قازاق مادەنيەتى مەن داستۇرىنە، اسپازدىق مادەنيەتىمىزگە، وزىمىزگە ءتان ادالدىق پەن شىنشىلىق، نامىسشىلىققا دەگەن قۇرمەتىن وياتا وتىرىپ، ءبىز ولاردى بويىندا ءالى دە بۇعىپ وتىرعان «ۇلىلىق استامشىلىق» سيندرومىنان ارىلۋعا كومەكتەسىپ، ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە دەگەن تولەرانتىلىقتى بويىنا سىڭىرۋگە اسەر ەتەتىن باعىتتى ايقىنداپ الۋىمىز كەرەك، وسى باعىتتا ءبىز اسا بەلسەندى بولۋىمىز كەرەك.

وسى ساياساتتى تەك جوعارعى بيلىك قانا ەمەس، جەر جەردەگى بارلىق بيلىك وكىلدەرى «ىشكى ەرەجە» دەپ قابىلداپ، وتە بايسالدى جانە ساۋاتتى ءىس جۇرگىزەر بولسا، وندا بۇگىنگى كۇنىمىزدەگى «جۇيكەنىڭ جۇقارۋىن» دا تەز ۇمىتىپ، الاڭسىز تىرلىككە كوشەتىن بولامىز...

وسى تۇرعىدا مەن ءوپتيميستپىن!

ازىرگە، ودان وزگە جولدى كورىپ تۇرعانىم جوق،، مۇمكىن، كورە الماي وتىرمىن...

ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz