قانداستارعا ءتىل تالابى: ينتەگراتسيا قۇرالى ما، الدە قوسىمشا كەدەرگى مە؟

سوڭعى ۋاقىتتا شەتەلدەن تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستاردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ كەزىندە مەملەكەتتىك تىلدەن تەست تاپسىرۋى تۋرالى تالاپ قوعامدا كەڭىنەن تالقىلانىپ وتىر. بۇل تالاپتىڭ ماقساتى — ەلگە كەلگەن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا ونىڭ ناقتى ومىردەگى سالدارى قانداستار ءۇشىن ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزىپ وتىرعان جاعدايلار دا كەزدەسەدى.

شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تىلدىك احۋالى بىركەلكى ەمەس. قىتاي، تۇركيا، يران، اۋعانستان جانە وزگە ەلدەردەگى كوپتەگەن قازاق قاۋىمداستىقتارىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر جوق. بىرقاتار جاستار تۇرمىستىق دەڭگەيدە سويلەي العانىمەن، كيريلل ءالىپبيىن وقي المايدى، ويتكەنى ولار وزگە تىلدە، وزگە جازۋ جۇيەسىندە ءبىلىم العان. ال كەيبىرىنىڭ نيەتى بولعانىمەن، تىلدىك ورتا مەن الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ اسەرىنەن انا ءتىلىن جۇيەلى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىگى بولماعان. مۇنداي جاعدايدا قىسقا مەرزىمدە ا2 دەڭگەيىنە جەتىپ، تەست تاپسىرۋ — كۇردەلى مىندەت.

ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى — شەتەلدەگى قانداستاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى. كوپتەگەن ەلدەردە قازاق ءتىلىن جۇيەلى تۇردە وقىتاتىن وقۋ ورىندارى، كۋرستار جانە ساپالى وقۋ قۇرالدارى جەتكىلىكسىز. قازاقشا سوزدىكتەر، زاماناۋي وقۋلىقتار مەن تسيفرلىق پلاتفورمالار قولجەتىمسىز نەمەسە وڭىرلەردىڭ ءبارىن قامتىمايدى. قازاقستان تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان باستامالار بولعانىمەن، ولار بارلىق قازاق شوعىرلانعان ايماقتارعا تولىق جەتە بەرمەيدى.

مەملەكەت قۇرعان «وتانداستار» قورى بەلگىلى ءبىر جۇمىستار اتقارۋدا، الايدا دياسپورا وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل شارالار ءالى دە جەتكىلىكسىز. ءار ەلدىڭ تىلدىك جانە الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن ارنايى وقۋ قۇرالدارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلەدى. كەي مەملەكەتتەردە قازاقستان ۇيىمدارىنىڭ مادەني-ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن ەركىن جۇرگىزۋىنە شەكتەۋلەر قويىلعان، بۇل دا جۇيەلى جۇمىستى قيىنداتادى.

قانداستار — كلاسسيكالىق ماعىناداعى يمميگرانتتار ەمەس. ولار تاريحي سەبەپتەرمەن شەتەلدە قالىپ قويعان ەتنيكالىق قازاقتار. قازاقستانعا ەكونوميكالىق ماقساتپەن عانا ەمەس، ۇلتتىق ورتاسىنا قايتا قوسىلۋ، ۇرپاعىن قازاق تىلىندە تاربيەلەۋ نيەتىمەن كەلەدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي، قازاقستانعا قونىس اۋدارعان جاستاردىڭ باسىم بولىگى تىلدىك ورتاعا ەنگەن سوڭ 1–2 جىل ىشىندە قازاق ءتىلىن مەڭگەرىپ كەتەدى. بۇل ءتىل ۇيرەنۋدە ورتا فاكتورىنىڭ شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن دالەلدەيدى.

ەلەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى — قۇجات مەرزىمىنىڭ شەكتەۋلىلىگى. ءتىلدى قاجەتتى دەڭگەيدە مەڭگەرىپ ۇلگەرمەگەن ادامنىڭ ۆيزاسى نەمەسە ۋاقىتشا مارتەبەسى اياقتالسا، ول قۇقىقتىق تۇرعىدان وسال جاعدايعا ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇل تەك اكىمشىلىك ماسەلە ەمەس، پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا اۋىر سالدار تۋعىزادى. تاريحي وتانىنا ۇلكەن ۇمىتپەن كەلگەن وتباسىلار ءۇشىن مۇنداي جاعداي قوسىمشا كۇيزەلىس اكەلۋى ىقتيمال.

سونىمەن قاتار قوعامدا قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى تىلدىك احۋالعا قاتىستى وتكىر سۇراقتار دا ءجيى كوتەرىلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى ايقىن بولعانىمەن، ونىڭ قوعامدىق ومىردەگى ناقتى ۇستەمدىگى تولىق قالىپتاستى دەۋگە بولاما؟

تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا وتىز بەس جىلدان استى. وسى ۋاقىت ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ناقتى ورنى قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلدى؟ قازاقتىلدى ورتادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەردى مە؟ مەملەكەتتىك قىزمەتكەر مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى ءتيىس دەگەن تالاپ نەگە ناقتى ءارى مىندەتتى نورماعا اينالماي وتىر؟

بۇگىندە بيلىك قۇرىلىمدارىندا وتىرعان كەيبىر مينيسترلەر، دەپۋتاتتار مەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي الا ما؟ ولار قاراپايىم تىلدىك تالاپ — ا2 دەڭگەيىن بىلاي قويعاندا، ەڭ تومەنگى ا1 دەڭگەيىندەگى تەستتەن وتە الار ما ەدى؟ مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋ ەڭ الدىمەن ەل باسقارۋ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا العان ازاماتتاردان باستالۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى مەن بالالارى قازاق ءتىلىن قانشالىقتى مەڭگەرگەن؟

مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىنا ونداعان جىل وتسە دە، قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق ومىردەگى باسىمدىققا تولىق يە بولدى دەۋ قيىن. ەگەر ىشكى ءتىل ساياساتى تولىق جۇزەگە اسپاي جاتسا، سىرتتان كەلگەن قانداستارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ادىلدىگى تۋرالى سۇراق تۋىنداۋى زاڭدى. سوندىقتان «الدىمەن ءوز ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتىپ الۋ كەرەك ەمەس پە؟» دەگەن قوعامدىق پىكىردىڭ پايدا بولۋى — تابيعي قۇبىلىس.

دەگەنمەن حالىقارالىق تاجىريبەدە ازاماتتىق الۋ كەزىندە ءتىل ءبىلۋ تالابىن قويۋ كەڭ تارالعان. بۇل — ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان زاڭدى قۇرال. قازاقستاننىڭ دا جاڭا ازاماتتاردان مەملەكەتتىك ءتىلدى بەلگىلى دەڭگەيدە ءبىلۋدى تالاپ ەتۋى تابيعي قۇبىلىس.

الايدا قانداستاردىڭ جاعدايى ەرەكشە. ولار سىرتتان كەلگەن بوتەن ەتنوس وكىلدەرى ەمەس، تاريحي وتانىنا ورالۋشىلار. سوندىقتان ولارعا بەيىمدەلۋ كەزەڭىن ۇسىنۋ، ءتىل ۇيرەنۋگە جەتكىلىكتى ۋاقىت بەرۋ، كيريلل ءالىپبيىن بىلمەيتىندەر ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار، وقۋلىقتار  ازىرلەۋ — الەۋمەتتىك تۇرعىدان ادىلەتتى شەشىم بولار ەدى.

قانداستار — قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق، مادەني جانە ۇلتتىق دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى رەسۋرس. ولار ەلگە تەك قولداۋ سۇراپ ەمەس، ەڭبەك ەتۋگە، قازاق قوعامىنىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ماقساتى ولاردى شەتتەتۋ ەمەس، مۇمكىندىگىنشە تەز ءارى ءتيىمدى بەيىمدەۋ بولۋى ءتيىس.

قازاق ءتىلى — ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ وزەگى، قوعامدى بىرىكتىرەتىن فاكتور. سوندىقتان ءتىل ساياساتى دا بىرىكتىرۋگە باعىتتالۋى قاجەت.

ەڭ باستىسى — مەملەكەت پەن قوعام قانداستار ماسەلەسىنە تۇسىنىستىكپەن قاراپ، تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ميسسياسىن ۇمىتپاۋى ءتيىس. قويىلاتىن تالاپتار ورىندى بولعانىمەن، ولار تاريحي وتانىنا ورالۋدى قيىنداتاتىن توسقاۋىلعا اينالماۋى كەرەك.

وتان — تەك شاقىرۋ عانا ەمەس، قابىلداۋ دا!

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

قايرات عابيتحانۇلى،

ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى. پروفەسسور

Abai.kz