2026 جىلدىڭ 15-ناۋرىزىنا بەلگىلەنگەن جالپىحالىقتىق كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم – ەل دامۋىنداعى ايتۋلى ساياسي وقيعا. كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىندا مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتتسيونالدىق باستى قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى – پارلامەنتتى «قۇرىلتاي» دەپ اتاۋ كوزدەلگەن. پرەزيدەنت تاراپىنان ۇسىنىلعان بۇل باستاماقازاق مەملەكەتتىلىگىندە ينستيتۋتتسيونالدىق قۇرىلىمداردىڭ كونە باستاۋى بولعاندىعىنا يشارا جانە ونى قايتا جانداندىرۋ ماقساتىندا تۇسپالدانعانىءسوزسىز. وسى ورايدا، ۇزاق جىلدار بويى قۇرىلتاي تەرمينىن قازاقتىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك تىرشىلىگىنە قاتىستى كونتەكستە قولدانۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن جان رەتىندە (قۇرىلتاي تۋرالى بىرەر ءسوز... // https://abai.kz/post/210577) قازاق حاندىعى تۇسىنداعى كەزەكتى ءبىر قۇرىلتايدىڭ ءمان-ماڭىزى جايىندا ءسوز جالعاستىرماق ويىمىز بار. ويدىڭ جالعاسى – قاراقۇم قۇرىلتايى.

ءحۇىىى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا جوڭعار حاندىعى قاتتى كۇشەيەدى. جىگەرلى، قايراتتى بيلەۋشىءسى سەۆان (قازاقشا – سيبان) رابدان (1697-1727 جج.) شىعىس تۇركىستان، جەتىسۋ وڭىرلەرىن جاۋلاپ الىپ، جوڭعارلار شىعىس جانە ورتالىق ازياداعى (تۇركىستان) حالىقارالىق قارىم-قاتىناستا جەتەكشى رول اتقاراتىن بەدەلگە يە بولادى. وسى تۇستا, كورنەكتى تاريحشى زلاتكين جازعانداي، سيبان رابدان جانە ودان كەيىن قونتايشى بولعان قالدان سەرەن تۇسىندا جوڭعار حاندىعىنىڭ بيلەۋشىلەرى شىڭعىس حان تۇسىندا بولعان كوشپەلى تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ يمپەرياسىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتتارىنا ءبىر تابان جاقىندايدى.

ال شىڭعىس حاننىڭ كىندىگىنەن تۋرا تارايتىن بيلەۋشىلەر قۇرعان قازاق ورداسىنداعى جاعداي كەرىسىنشە قالىپتاستى. ءحۇىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە تاشكەنت ماڭىنداعى كۇلتوبە قۇرىلتايىندا ۇلتتىق بىرىگەيلىكتى نىعايتىپ، جوڭعارلار حاندىعىنا قارسى كۇرەسكە تۋىستاس تۇركى حالىقتارىنىڭ ساياسي وداعىن قۇرعان ءاز-تاۋكە حان (كۇلتوبە قۇرىلتايى: ءاز-تاۋكە حان جانە جەتى بي// https://abai.kz/post/203187 ) ءحۇىىءى عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ءبىر ورتالىققا باعىنعان بيلىگىن قوجىراتىپ الادى. ونىڭ ۇستىنە، تاريحشىلاردىڭ جازۋىنشا، تاۋكە حان جاس كەزىندەگى جورىقتا بولعان جاراقاتىنىڭ سالدارىنان سال بولىپ قالادى. بيلەۋشىسىن تاق يەسى عانا ەمەس، «باتىر, جاۋىنگەر» دەپ تانيتىن قازاق جۇرتىنىڭ الدىندا ونىڭ بەدەلى كۇرت تومەندەي باستايدى. قازاق ورداسى بىرنەشە شاعىن حاندىقتارعا ءبولىنىپ كەتەدى. كىشى حاندىقتار وزدەرى بيلەگەن جەكەلەگەن قالا نەمەسە رۋ-تايپالار مۇددەسىنە ساي ساياسات جۇرگىزىپ، «جەتى جارعىدا» بەكىتىلگەن تۇتاستىق ىدىراي باستايدى.

1710-1711 جىلدارى سيبان رابدان قازاق دالاسىنىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە جورىقتار جاسايدى. ال باتىستان ەدىل قالماقتارى، ورىس كازاكتارى، باشقۇرتتاردىڭ شابۋىلدارى كۇشەيەدى. حالىقتىڭ جۇرەگىنە ۇرەي ۇيالاپ، وي-ساناسىن ۇمىتسىزدىك پەن سارىۋايىم شىرماپ الادى. «حVIII عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعى قازاق حالقىنىڭ ومىرىندەگى اسا اۋىر كەزەڭ بولدى. جوڭعارلار، ەدىل قالماقتارى، جايىق كازاكتارى مەن باشقۇرتتار جان-جاقتان انتالاپ، اۋىلداردىشاۋىپ، مال-جاندى توناپ, ءتىپتى، قازاقتاردى تۇتاس وتباسىلارىمەن تۇتقىنعا ايداپ كەتىپ وتىردى»، – دەپ جازادى ش. ءۋاليحانوۆ.

ەل تاعدىرىنا اۋىر سىن تۇسكەن كەزەڭدە قازاق ورداسىنىڭ ساياسي تاريحىناسۋرىلىپ ابىلقايىر سۇلتان كوتەرىلەدى. قازاق حاندىعىندا شىڭعىس تۇقىمىنان شىققاندار سۇلتان اتانىپ، حان تاعىنا ۇمىتكەر رەتىندە تانىلاتىن. بىراق تاققا وتىرۋ ءۇشىن ول جۇرت كوڭىلىنەن شىققان قادىر-قاسيەتكە يە بولۋى ءتيىس ەدى. «ەگەر اقسۇيەك حان تۇقىمى، – دەپ جازادى ا. لەۆشين، – اقىلىمەن، بايلىعىمەن جانە تاعى باسقا قادىر-قاسيەتىمەن ماڭايىنا تىلەۋلەستەرىن جيناي الماعان بولسا، ەشقاشان حالىق جيىنىندا باسىم داۋىس الا المايدى».

قازاق جۇرتىنا جاۋلىق ويلاعان كورشى ەلدەردىڭ تاراپىنان تالاۋعا ۇشىراپ, زورلىق-زومبىلىق جانعا باتقان جاتقان اۋىر كەزەڭدە ابىلقايىر «قالىڭ جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىققان» قادىر-قاسيەتكە يە بولعانى انىق. ونىڭ بويىنداعى بۇل قاسيەت – جاۋجۇرەك باتىرلىق، قاجىماس جاۋگەرشىلىك ەدى.1736 جىلى حاننىڭ ورداسىندا بولعان ورىنبور ەكسپەديتسياسىنىڭ مۇشەسى، تەگى اعىلشىندىق نەمىس سۋرەتشىسى دجون كەستل ابىلقايىردى وتە قايراتى كىسى جانە قازاق اراسىندا ودان مىقتى جەبە تارتاتىن كىسى جوق دەپ سيپاتتايدى. ونىڭ حاندىق مورىنە «ابۋلحاير-مۋحاممەد-گازي-باحادۋر-حان» دەگەن باتىرلىق اتاقتىڭ تاڭبالانۋى جاس سۇلتاننىڭ حان تاعىنا كوتەرىلگەنگە دەيىن ەرلىك ىستەرمەن داڭقى شىققان باتىر بولعانىن بىلدىرەدى. باتىرلىق اتاققا ەسىم، جاڭگىر، تاۋكە، ابىلاي حان سىندى بيلەۋشىلەر دە يە بولعان. بۇل – جاۋىنگەرشىلىك زاماننىڭ حان تاعىنا ۇمتىلعان شىڭعىس تۇقىمدارىنان حالىق تالاپ ەتكەن سۇرانىستاردىڭ ءبىرى بولاتىن.

1710 جىلى ابىلقايىر ءباھادۇر-سۇلتان ارال تەڭىزىنىڭ ماڭىنداعى وردادا –قاراقۇمدا قۇرىلتاي شاقىرىپ، قازاق بي-باتىرلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، جاۋعا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋعا بەل بايلايدى. قۇرىلتاي تۋرالى ناقتى تاريحي جازبا جوق. بىراق ەلدىڭ تاريحي جادىندا ساقتالعان اڭىزدىق دەرەك ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن. ول كەشە نەمەسە تابان استىندا «سوپاڭ» ەتىپ پايدا بولعان «ولپى-سولپى» جالاڭ اڭىز ەمەس، سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ باس كەزىندە، ۇرپاقتار كەرۋەنى وتكەن تاريحتان اسا ۇزاپ كەتپەگەن، سوندىقتان حالىق جادى كومەسكىلەنبەگەن تۇستا جازبا تىركەلگەن كونە اڭىز. ونى كىشى ءجۇز رۋ-تايپالارىنىڭ اقساقالدارىنىڭ تەبىرەنە وتىرىپ ايتقان سوزىنەن جازىپ العان كىسى – 1803-1804 جىلدارى قازاق دالاسى ارقىلى بۇقارا حاندىعىنا ساۋدا-ساتتىق ماسەلەسىمەن ساپارلاپ بارعان ورىس وفيتسەرى يا. پ. گاۆەردوۆسكي.

ور قالاسىنان شىعىپ، كىشى ءجۇز جايلاعان ولكە ارقىلى ارالعا قۇلاپ، ودان ءارى بۇقارا حاندىعىنا جول تارتقان يا. گاۆەردوۆسكي 1803 جانە 1804 جىلدارى قازاق دالاسىندا جۇرگىزىلگەن كۇندەلىك جازبالارىنىڭ بىرىندە مىناداي مازمۇنداعى تاريحي اڭىزدى باياندايدى: «...1710 جىلى قاراقۇمدى جايلايتىن بىرنەشە تايپالاردىڭ رۋباسى كوسەمدەرى ەلدى جاۋدان قورعاۋدىڭ جولىن ىزدەۋ ماقساتىندا قۇرىلتايعا جينالادى. قۇرىلتايدىڭ ۇستىندە كەيبىر جانايار جاندار ۇرەيگە بوي الدىرتىپ، قيامەتتەن قۇتىلار جولدى «يىلگەن مويىندى قىلىش كەسپەيدى» دەگەن ۇمىتپەن قونتايشىنىڭ مەيىرىمىنەن ىزدەۋدى قولايلى كورسە, ەندى ءبىرى قونىستى تاستاي قاشىپ، ەدىلدەن ءارى ءوتىپ كەتۋدى ۇسىندى. ال ءباز بىرەۋلەر سۋجۇرەك قويانداي تىم-تىراقاي قاشىپ، كەڭ دالانىڭ ءار تارابىنا بىتىراپ كەتۋدى قالادى. سول كەزدە ەل اراسىندا ەرجۇرەكتىگىمەن داڭقى شىققان بوكەنباي باتىر ءسوز الادى. ول قىزىلكەڭىردەك ايتىستىڭ ۇستىندە ورنىنان تۇرىپ كەۋدەدەگى جەيدەسىن قاق ايىرىپ، قولىنداعى كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسىپ جارق-جۇرق ەتكەن سەمسەرىن شەڭبەرلەپ وتىرعان كەڭەسكە قاراي كەزەپ، اشۋ-ىزاعا بۋلىققان داۋىسپەن: «جاۋدان كەك قايتارايىق! تونالعان جۇرتىڭ، تۇتقىنعا تۇسكەن بالا-شاعانىڭ قايعى-قاسىرەتىن تارقان قورقاۋ جان بولعانشا، ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىن ەرگە لايىق ءىس اتقارايىق! قان مايداندا قارۋمەن قازا تابايىق! قاي كەزدە دەشتى-قىپشاقتىڭ جاۋىنگەرلەرى جاۋدان تايسالىپ قاشىپ ەدى؟! مەن جاۋدىڭ قانىنا مىنا قوس قولىمدى مالىعاندا، يەگىمدەگى ساقال-شاشىم ءالى اعارماعان ەدى. ەندى وعان اق تۇسكەندە، مەن وسى زۇلىم جاۋىزدىققا قالاي بەي-جاي قارايمىن؟ بەلدەۋدە – اۋىزدىعىن شايناعان تۇلپار، قولدا – جالاڭداعان قىلىش، بىلەكتە – ەگەۋلى كوك نايزا، قورامساقتا – سۋسىلداعان ۇشكىر جەبە بار كەزدە، نەدەن قورقامىز! اتتان، اتتان!»، – دەدى.

سول-اق ەكەن ءار جەردەن شىققان «اتتان، اتتان» دەگەن ۇران ءاپ-ساتتە تۇتاستانا كەتىپ دالانى جاڭعىرتتى. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار بوكەنبايدىڭ ايتقانىن ءبىر اۋىزدان قولداپ، جاۋعا قارسى قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسۋگە سالتاناتتى تۇردە انت بەردى. باتىردىڭ جالىندى سوزدەرىنىڭ اسەرىنەن قازاقتىڭ كەيبىر ەل اعالارى انت-سەرتتى بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن دەنەلەرىن جارالاپ، ورتادا جانىپ جاتقان وتقا قاندارىن تامىزدى. انت بەرۋ بىتكەن سوڭ، ناماز وقىلدى دا، قۇرباندىققا اقبوز ات شالىندى. وسى راسىمدەر ارقىلى ولار بىرىككەن وداقتىڭ بەرىكتىگىن, وعان ادالدىعىن پاش ەتتى. قۇرىلىتاي قورىتىندىسىنا رازى بولعان بي-باتىرلار حان اۋلەتىنىڭ تۇقىمى رەتىندە ابىلقايىردى باس قولباسشى، بوكەنبايدى اسكەردىڭ ساردارى ەتىپ سايلايدى. بۇل وداققا قاراكەسەكتەر جايلايتىن جەردە وتكەندىكتەن «قاراكەسەكتىك وداق» دەپ تە اتالدى. قۇرىلتايعا كىشى ءجۇزدىڭ ءالىم اتاسىنىڭ باسىم بولىگى، بايۇلى مەن جەتىرۋدىڭ ءبىر بولىگى، ورتا جۇزدەن نايمان مەن قىپشاق رۋلارى قاتىستى. وسىلايشا، قاراقۇم قۇرىلتايىندا جاۋعا قارسى كۇرەسۋگە انت بەرىپ، ءبىرىن-ءبىرى قولداۋعا كەلىسىپ العان قازاقتار قالماقتارعا شابۋىل جاساپ، از ۋاقىت ىشىندە ولاردى جەم، جايىق بويىنان قۋىپ، قاراقۇم مەن سارىسۋدان ءارى اسىرىپ تاستادى...».

قاراقۇم قۇرىلتايى ابىلقايىردى باس قولباسشى دەپ تانىپ، «ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول» شىعارعان قازاق قوسىندارى ۇلىتاۋ ماڭىنداعى بۇلانتى، قالماق قىرعان (بۇرىنعى اتى بولەك بولۋى مۇمكىن), سارىسۋ وزەندەرىنىڭ ماڭىنداعى مايداندا جەڭىسكە جەتەدى (سۋرەت 1).

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت 1. تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ كارتاسى. 1901 ج.

وسىلايشا، شىعىستاعى جوڭعار حاندىعى مەن باتىستاعى ەدىل قالماقتارىنىڭ (تورعاۋىتتاردىڭ) سارىارقا دالاسى ارقىلى ەمىن-ەركىن ارالاسىپ, كۇش-قۋات توعىستىرۋىنا توسقاۋىل قويادى. سونىمەن قاتار، قازاق دالاسىنىڭ باتىس وڭىرىندە ەدىگە بي بيلىگىندە كۇركىرەي كوتەرىلىپ، ورمانبەت بيتۇسىندا بورداي توزعان نوعاي ورداسىنىڭ قونىسىن توراۋىلداپ جۇرگەن تورعاۋىت قالماقتارىنا، ەدىل-جايىقتى جاعالاپ كەلگەن ورىس-كازاكتارىنا، ورال تاۋىنان ەكپىندەي تۇسكەن ەستەكتەرگە تويتارىس بەرەدى. قازاقتاردىڭ جازدىق جايىلىمى كەڭەيىپ، ىرعىز، تورعاي، توبىل وزەندەرىنە، ۇلىتاۋعا, سارىارقاعاقاراي كوشۋىنە مۇمكىندىك اشىلادى.

تۇيىندەي كەلگەندە، يا. گاۆەردوۆسكيدىڭ ساپارناما كۇندەلىگىنە تىركەگەن اڭىزدىڭ تاريحي دەرەكتىك سيپاتى اسا قۇندى دەپ سانايمىز. بىرىنشىدەن، وندا ءحۇىىى عاسىردىڭ باسىنداعى حاندىقتىڭ ساياسي جاعدايىنان، قازاق رۋ-تايپا باسشىلارىنىڭ ءتۇرلى ۇستانىمىنان، باتىرلاردىڭ بەدەلى مەن قايرات-قاجىرىنان, مايدان باعىتىنان حابار بەرەتىن جالپى مالىمەتتەر بار.

ەكىنشىدەن، اڭىزدا تابىن بوكەنباي قازاق جۇرتىن «دەشتى-قىپشاق جاۋىنگەرلەرى» («ۆوينى راۆنين كيپچاكسكيح») دەپ اتايدى. دەمەك، جوشى ۇلىسىنان بەرى كەلە جاتقان تاريحي اتاۋ حالىقتىڭ جادىندا بەرتىنگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن.

ۇشىنشىدەن، اڭىز مازمۇنى باراقۇلى جانىبەكتىڭ وسكە اۋلەتىنەن تارايتىن ابىلقايىر سۇلتاننىڭ ءالىم، بايۇلى جانە جەتى رۋ، نايمان، قىپشاق رۋلارىنىڭ كوسەمدەرى رۋ-تايپا كوسەمدەرى مەن بەلگىلى باتىرلارىنىڭ قاتىسۋىمەن اسكەردىڭ باس قولباسشىسى بولىپ سايلانۋى – قىسىلتاياڭ ساياسي  جاعدايعا بايلانىستى حان سايلاۋ راسىمىمەن پارا-پار قۇبىلىس بولعاندىعىن تانىتادى. حاندى بەكىتكەن رەسمي جيىن – قاراقۇم قۇرىلتايى, مەرزىمءى – 1710 جىل.

تورتىنشىدەن، جاۋعا قارسى قازاق قولىنىڭ باس ساردارى بولعان بوكەنباي باتىر – كىشى ءجۇزدىڭ تابىن رۋىنان شىققان بوكەنباي قاراباتىرۇلى. ول تابىن رۋىنىڭ تاراقتى تارماعىنان, ونىڭ ىشىندە جيەنبەت اتالىعىنان تارايدى. تاراق تاڭبالى بوكەنبايدىڭ ابىلقايىر حاننىڭ جانىنان تابىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. قازاقتىڭ شەجىرەلىك اڭىزدارىندا تاراق تاڭبالى تايپالار شىڭعىسحاننان تارايتىن بيلەۋشى حان-سۇلتانداردىڭ تىرەگى رەتىندە تانىلعان. بۇل كورىنىس – شىڭعىس تۇقىمدارىنىڭ قازاق رۋ-تايپالارىن باسقارۋداعى قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ بەلگىسى.

قازاقتىڭ رۋ-تايپالار بىرلەستىگى بولىپ قالىپتاسقان ءۇش جۇزدەن تۇراتىن وداقتا تاراق تاڭبالى تايپالاردىڭ اكىمشىلىك بيلىككە قاتىسىن بەينەلەيتىن: «ۇلى جۇزدە ءۇيسىن – اعا بالاسى، جالايىر – نوقتاعاسى، ورتا جۇزدە ارعىن – اعا بالاسى، تاراقتى – نوقتاعاسى، كىشى جۇزدە ءالىم اعا بالاسى، تابىن (كەيدە تاما) – نوقتاعاسى» دەگەن ءسوز بار. مۇندا «نوقتاعاسى» دەپ سانالاتىن تايپالار تاراق تاڭبالى بولىپ كەلەدى. «نوقتاعا» دەگەندى بۇگىنگى سوزبەن ايتساق، حاننىڭ بيلىگى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن وكىلى – اكىمشىلىك تۇلعا.

جالپى، تاراق تاڭباسى – تورە تۇقىمدارىنا دا ورتاق. بىراق ولاردىڭ كەسكىندەمەسىندە ايىرما بار: تورە تاڭباسىنداعى ايىر تىستەر كوككە باعىتتالسا، تاراق تاڭبالارى رۋلاردىڭ تىستەرى تومەنگە باعىتتالعان. ءبىرى – «بيلەۋشى» ، ەكىنشىسى – «باعىنىشتى» دەگەندى بىلدىرسە كەرەك.

تابىن بوكەنباي – ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ابىلقايىر حاننىڭ ەڭ سەنىمدى سەرىگى بولعان باتىر. 1731 جىلى ابىلقايىر حان جەكە دارا، رۋباسى كوسەمدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز رەسەي پروتەكتوراتى بولۋعا شەشىم قابىلداعاندا، بوكەنباي باتىر حاننىڭ شەشىمىن بىردەن قولدايدى جانە ول ىسكە وزىنە تىلەۋلەس بي-باتىرلاردى تارتادى.

قازاق دالاسىنىڭ باتىس جانە ورتالىق بولىكتەرىندەگى قازاق-قالماقمايدانىنداعى جەڭىستەر ابىلقايىردىڭ باتىرلىق، بيلەۋشىلىك اتاق-داڭقىن ارتتىرادى. قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ەليتاسىندا ول قارتايعان تاۋكە حاننىڭ ورنىنا ۇلكەن حان تاعىنا وتىراتىن بىردەن-ءبىر ۇمىتكەر بولدى. بۇل ەندى باسقا اڭگىمەنىڭ سونارى... ءبىزدىڭ ماقسات – ەل تاريحىندا ماڭىزدى ورىن العان قاراقۇم قۇرىلتايى ناقتى قاي جەردە وتكەن ەدى دەگەن ساۋالاعا جاۋاپ ىزدەۋ.

قاراقۇم – ارال تەڭىزىن شىعىستان باتىسقا قاراي قورشاي ورنالاسقان ءشول-شولەيتتى ءوڭىر. ول شىعىسىندا سارىسۋعا تىرەلسە، باتىسىندا بورسىق قۇمىنا ۇلاساتىن، ال سولتۇستىگىندە ىرعىز دالاسىمەن شەكتەسىپ، وڭتۇستىگىندە سىردارياعا تىرەلەتىن قونىس. قازاق حالقىنىڭ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارداعى كەڭەستىك وتارشىلدىققا قارسى قارۋ الىپ كۇرەسكەن ءىرى كوتەرىلىستىڭ ءبىرى وسى قاراقۇمدا وتەدى. ول تاريحتا «قاراقۇم كوتەرىلىسى» دەپ اتالادى. ازاتتىقتى ارمانداعان ەلدىڭ اڭسارى «قاراقۇم دەگەنشە، قاراعىم-اي دەسەيشى» دەگەن ساعىنىش سازىنا ورالعان ءسوز تىركەسى ارقىلى كۇنى كەشەگە دەيىن ەل ىشىندەايتىلىپ كەلدى.

قازاق جۇرتىنىڭ ارال تەڭىزى مەن سىرداريا ماڭىنداعى قونىستارى تۋرالى ەرتەدەگى تاريحي جازبالاردىڭ ءبىرى – 1740 جىلى ور (ورىنبور) قالاسىنان قازاق دالاسى ارقىلى حيۋاعا ساپار شەككەن پاتشالىق رەسەيدىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرى پورۋچيك د.گلادىشەۆ پەن پراپورششيك, گەودەزيست ءمۋراۆيننىڭ كۇندەلىگى. ولار قازاق جۇرتى مەن قاتار حيۋانى بيلەپ وتىرعان ابىلقايىر حاننىڭ پاتشا ۇكىمەتىنەن سىرداريا بويىندا قالا سالىپ بەرۋ ءوتىنىشىن ورىنداۋ ماقساتىندا كەلەدى. ساپارناما ناتيجەسىندە گەودەزيست مۋراۆين ساپاردىڭ لانكارتاسىن سيپاتتاعان جازبا جاسايدى. سونىڭ نەگىزىندە جانە ودان كەيىنگى جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيالاردىڭ دەرەكتەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ءحىح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرى ور قالاسى مەن حيۋا ولكەسى ارالىعىنداعى تراكتاتتىڭ (كۇرە جولدىڭ) سىزبا كارتاسىن كەستەلەيدى (سۋرەت 1).

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت 1. ور قالاسىنان قازاق دالاسى ارقىلى حيۋاعا شىعاتىن كۇرە جولدىڭ سىزباكارتاسىنان ءۇزىندى.

اتالعان كارتادا ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان قاراقۇم قونىسى دەگەن بەلگى بار (سۋرەت 2). قازاقتىڭ جالپاق «قاراقۇمىنداعى» كىشكەنتاي قاراقۇم قونىسى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت 2. ەسكى كارتاداعى قارقاۇم قونىسى

زەردەلى كىسىگە ابىلقايىردىڭ قۇرىلتاي وتكىزگەن جەر وسى بولار دەگەن وي قىلاڭ بەرەتىنى انىق. سەبەبى قۇرىلتاي حان جايلاعان قونىستا, ياعني حان ورداسىندا وتەتىنى بەلگىلى. بۇل – ورتالىقتاندىرىلعان حاندىق بيلىكتىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى. ايتپاقشى, پورۋچيك گلادىشەۆ پەن گەودەزيست مۋراۆين سىر بويىنداعى ابىلقايىر حانعا 1740 جىلدىڭ قازان ايىندا ساپارلاپ جەتكەن كەزدە، حاننىڭ ورداسى قۋاڭداريا ماڭىنداعى ادام اتا وزەنىنىڭ بويىندا بولادى. ال قارقۇم قونىسى مەن ادام اتا وزەنى اراسى اسا الىس ەمەس (سۋرەت 3).

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت 3. ادام اتا وزەنى مەن قاراقۇم قونىسى.

دەمەك، ابىقايىر حان ارال تەڭىزىنىڭ ماڭايىن ەرتەدەن قونىس ەتكەن. سول قونىستاردىڭ ءبىرىندە، ياعني قاراقۇمدا قۇرىلتاي شاقىرىپ، قازاق رۋ-تايپالارىن جاۋعا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرىپ، قازاق-قالماق مايدانىندا ايتۋلى جەڭىستەرگە جەتكەن. قازىرگى تاڭدا بۇل جەردە «قاراقۇم» دەگەن شاعىن اۋىل تىرشىلىك قۇرۋدا. اۋىل ارال قالاسىنان 100 شاقىرىم قاشىقتىقتاورنالاسقان. سوڭعى جىلدارى قولدانىسقا بەرىلگەن جەزقازعان-بەينەۋ تەمىرجولى وسى اۋىلدىڭ ۇستىنەن وتەدى.

قورىتا كەلگەندە، قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا ايرىقشا ماڭىزى بار, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋدە، ەرىك-جىگەرىن قايراۋدا ەرەكشە ءمانى بار قاراقۇم قۇرىلتايى مەن ونى ۇيىمداستىرعان ابىلقايىر حاننىڭ، ساياسي جيىنعا قاتىسقان داڭقتى تابىن بوكەنباي، تاما ەسەت، شاقشاق جانىبەك سىندى باتىرلاردىڭ ەل تۇتاستىعىن ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسىن سالماقتاي ءبىلۋ وزەكتى ماسەلە. وسى ورايدا, تاريحي قاراقۇم قۇرىلتايىن ەستە ساقتاۋ ماقساتىنداقىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال قالاسىندا (قاراقۇمعا ەڭ جاقىن ۇلكەن ەلدى مەكەن) ارنايى بەلگى سوعىلسا – ساۋاپ، ابزال ءىس. بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحي قىزمەتىنە بۇگىنگى ازات ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ تاعىزىمى جانە ارال سىندى تاريحي ولكەنىڭ تانىمدىلىعىن ارتتىرۋعا قوسقان ۇلەستىڭ ءبىرى بولار ەدى دەپ پايىمدايمىز.

الماسبەك ابسادىق، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

Abai.kz