قازىرگى الەمدى لوكالدى سوعىس ءورتى شارپۋدا. الەم حالىقتارى بۇل سوعىس دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اينالىپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنۋدە. سوعىسقا قاتىسۋشى كەيبىر ەلدەردىڭ پروپاگانداسى دۇنيەنى يادرولىق قارۋمەن قورقىتىپ، سوعىس ەسكالاتسياسىن ودان ءارى ورشىتۋدە.

بولىپ جاتقان بۇل پروتسەسستەرگە بايىپپەن قاراساق، اسكەري قاقتىعىستاردىڭ قاراما‑قارسى جاعىندا ەكى باعىتتى ۇستاناتىن ەلدەر تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى: ءبىرى – يمپەريالىق مۇددەسىن كوزدەگەن، اۆتوريتارلى بيلىك ۇستەمدىك ەتكەن ەلدەر بولسا، ەكىنشىسى – دەموكراتيالىق بيلىككە يە، ەكونوميكالىق مۇددەسىن كوزدەگەن ەلدەر ەكەن:

بىرىنشىدە – ەۋرووداققا ۇمتىلعان ۋكرايناعا سوعىس جاريالاعان رەسەي فەدەراتسياسى كوش باستادى. وعان  ديكتاتورلىق سولتۇستىك كورەيا، ءدىني اۆتوريتارلى يران، كوممۋنيستىك قىتاي سياقتى ەلدەر ءۇنسىز قولداۋ كورسەتۋدە. بۇل ەلدەر دەموكراتيا شەكتەۋلىلىگىمەن  ەرەكشەلەنەدى;

ەكىنشىسىندە – دەموكراتيالىق ەۋرووداق ەلدەرى، ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەر: جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا، ۇلىبريتانيا جانە وزگە دەموكراتيالىق دامۋ باعىتىنداعى ەلدەر قولداۋ كورسەتۋدە.

كەلتىرىلگەن وسى مىسالدان ءبىز اتالعان ەلدەردەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى دەڭگەيىن انىقتاي الادى ەكەنبىز:

بىرىنشىسىندە – بيلىك ءوزىنىڭ «ءابسوليۋتتى بيلىك ەتۋ» مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرىپ، سوعىستى، نە بولماسا، وعان كومەك بەرۋدى اۆتوريتارلى شەشىممەن قابىلداعان. حالىق ونى شاراسىز قولداۋدا. «بوتەن ويلى» ازاماتتار جازالانۋدا.

ەكىنشىسىندە ‑ حالىق ءوز بيلىگىنىڭ ارەكەتىن «ادىلەتتى قادام» ساناپ، اۆتوريتاريزمگە قارسى سوعىسىپ جاتقان ۋكرايناعا قولداۋ ءبىلدىرۋدى قۇپتاۋدا. ياعني، مۇندا مەملەكەت باسقارۋدىڭ دامىعان ازاماتتىق قوعام مەحانيزمى جۇمىس جاساۋدا.

وسىدان كەلىپ، ءبىزدىڭ الدىمىزدا «دامىعان ەلدەر مۇنداي قۇندىلىققا قالاي قول جەتكىزدى؟»، «ولار ازاماتتىق قوعام قۇرۋدا قانداي تاۋەكەلدەردەن ءوتتى؟»، «ازاماتتىق قوعام مەن دەموكراتيالىق بيلىك بايلانىسى قانداي بولۋى كەرەك؟» جانە ت.س.س. سۇراقتار بوي كوتەرەدى.

انىقتاما رەتىندە ايتساق: ازاماتتىق قوعام – دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى. ول مەملەكەتتىك بيلىكتەن تاۋەلسىز قوعامدىق ۇيىمدار، ەرىكتى بىرلەستىكتەر، تاۋەلسىز باق جانە بەلسەندى ازاماتتار ارقىلى قوعامنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان.

بۇل ەلدەردىڭ تاريحي دامۋى، قۇقىقتىق جۇيەسى جانە ساياسي مادەنيەتى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى.

ازاماتتىق قوعامنىڭ الەمدىك پراكتيكاسى: اقش، فرانتسيا جانە گەرمانيا تاجىريبەسى

الەمدە ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە تاجىريبەسى بار مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا اقش، فرانتسيا جانە گەرمانيا تۇر:

اقش تاجىريبەسى

امەريكا قۇراما شتاتتارى (United States) – ازاماتتىق قوعامى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ كوشىنىڭ باسىندا تۇرعانداردىڭ ءبىرى. اقش ازاماتتىق قوعامى نەگىزى XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا، 1787 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيادان باستاۋ الادى. ول قۇجاتتا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ مىزعىماس قۇقىقتىق نەگىزى جاسالدى.

اقش كونستيتۋتسياسى ازاماتتاردىڭ ءسوز بوستاندىعى، جينالۋ ەركىندىگى جانە ۇيىم قۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتتى. وسى قۇقىقتاردىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدار، كاسىپوداقتار، قايىرىمدىلىق قورلارى جانە تاۋەلسىز مەديا دامىدى.

اقش-تا ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ەرىكتىلىك مادەنيەتى. ميلليونداعان ادامدار قوعامدىق ۇيىمداردا ەرىكتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار، قايىرىمدىلىق ءداستۇرى دە كەڭ تاراعان. ءىرى قايىرىمدىلىق قورلارى قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسادى.

فرانتسيا تاجىريبەسى 

فرانتسياداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر ەتكەن تاريحي وقيعا – 1789 جىلعى ايگىلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى بولىپ سانالادى. رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى مەن قۇقىقتارى جاريالاندى.

سول جىلى قابىلدانعان ادامزات جانە ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىندا ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بەكىتتى. بۇل قۇجات ازاماتتىق قوعامنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالادى.

فرانتسيادا قوعامدىق قوزعالىستار مەن كاسىپوداقتار وتە بەلسەندى. ازاماتتار الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا ءوز پىكىرلەرىن اشىق بىلدىرەدى. ەرەۋىلدەر مەن ميتينگىلەر فرانتسۋز ساياسي مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعان. بۇل ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ساياساتىنا ىقپال ەتۋىنىڭ ءبىر ءتاسىلى بولىپ تابىلادى.

گەرمانيا تاجىريبەسى 

گەرمانيادا ازاماتتىق قوعامىنىڭ قالىپتاسۋى ەرەكشە تاريحى بار. ويتكەنى، گەرمانيانى «كانتسلەرلىك بيلىگى» ەكى رەتتە دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا  يتەرمەلەدى. سوعىستان جەڭىلىس تاپقان سوڭ، عانا گەرمانيادا ازاماتتىق قوعامدى دامىتا باستادى. 1949 جىلى قابىلدانعان گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىردى. قوعامدىق ۇيىمدار، قورلار، كاسىپوداقتار جانە ءتۇرلى قاۋىمداستىقتار مەملەكەتپەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. نەمىس قوعامىندا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ، قوعامدىق باقىلاۋ جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. 

ءبىزدىڭ مۇنداعى اتالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ مىسالىن الۋىمىزدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار:

اقش تەرريتورياسىندا ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىس ەتنوسيپاتتا بولدى. ول وسىندا اۋىپ كەلگەن ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ ءوز دومينانتتىعىن ورناتۋعا ۇمتىلىسىنان كورىنىس بەرەدى. اقىرىندا قىرعىن سوعىستان قالجىراعان سوڭ، ولار ءوزارا «كەلىسىمگە» كەلىپ، ەۋروپالىق ۇلگىدەگى ۋنيتارلى مەملەكەتتىلىكتەن باس تارتتى. تازا «امەريكاندىق ازاماتتىق قوعام» قۇرۋ قاجەتتىلىگىن ۇقتى. ءسويتىپ، اقش «ازاماتتىق قوعام» ۇلگىسىمەن دامي باستادى...

گەرمانيا – ەۋروپاداعى ەڭ مىقتى مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىسى  قاتارىندا. بىراق، گەرمانيادا بۇل ۋنيتارلى مەملەكەت فورماسىندا جۇزەگە استى. ناتيجەسىندە، گەرمانيا ەاكونوميكالىق قۋاتتى مەملەكەت بولا كەلە، ءوز ىشىندە «فاشيزم» يدەياسىن ومىرگە اكەلدى. ءسويتىپ، ءبىر ءوزى ءبىر عاسىر ىشىندە ەكى مارتە دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاردىڭ فارۆاتەرىنە اينالدى. تەك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ عانا، ول «فاشيزم» يدەياسىنان سانالى تۇردە باس تارتىپ، ازاماتتىق جانە دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزىن قالاۋعا كىرىستى. قازىرگى گەرمانيا ازاماتتىق قوعامىنىڭ نەگىزىندە – «ۋنيتارلى قۇقىقتىق مەملەكەت» تۇر دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

ال، فرانتسيا – رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە «ەۋروپالىق ۋنيتارلى مەملەكەتتىلىك» پەن اقش‑تاعى «ازاماتتىق مەملەكەتىلىك» فورماسىن ۇشتاستىرا العان بىردەن‑بىر ەرەكشە مەملەكەت دەسەك بولادى.

بىراق، وسى ءۇش مەملەكەتكە ءتان ورتاق بەلگىلەر مىناۋ:

بىرىنشىدەن، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن مىقتى قۇقىقتىق بازا قاجەت.

ەكىنشىدەن، بەلسەندى ازاماتتىق مادەنيەت پەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دامۋى ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن، مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىم مەن سەرىكتەستىك ازاماتتىق قوعامنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدا ماڭىزدى ۇلگى بولىپ سانالادى.

قازاقتىڭ دالا دەموكراتياسىنىڭ تاريحى مىڭداعان جىلداردى قۇرايدى

مەن قازىر ءبىر سەنساتسيالىق جاڭالىق ايتسام وعان «ويحوي دەگەن!؟» دەپ ميىقتان كۇلمەۋلەرىڭىزدى سۇرايمىن. ول مىناۋ: «قازىرگى الەمدەگى ازاماتتىق قوعام مەن دەموكراتيا اتاۋلىنىڭ ءپروتوتيپى ەجەلگى قازاق دالاسىنان تارايدى» دەگەن تۇجىرىم.

ەندى وسى تۇجىرىمدى دايەكتەيىن:

قازاق دالاسىن جايلاعان بارلىق تايپالاردىڭ «جيناقتاۋلى بەينەسى» قازىرگى قازاق ۇلتى اتانعان حالىقتىڭ ءتۇپ‑تامىرىن قۇرايدى. مىنا زامانداردا ءبىز ول تايپالاردىڭ كەيبىر اتاۋلارىن ءوزىمىزدىڭ رۋلىق جۇيەمىزدە ساقتاپ قالدىق، كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتاۋى – تاريح قويناۋىندا قالىپ قويدى...

ال، سول تايپالار ءوز زامانىندا حاندىق نە قاعاندىق باسقارۋ ۇلگىسىندە بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ءبىزدىڭ دالامىزداعى «پروتوبيلىك ۇلگىسى» بۇگىنگى تۇسىنىكتەگى مونارحياعا دا، اۆتوريتاريزمگە دە، يمەراتورلىققا دا، جانە باسقا دا انتيدەموكراتيالىق سيپاتتاعى بيلىككە جاتپايدى.

ويتكەنى، قاعاندىق جۇيە – بىزدەگى مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان،  بۇگىندە «كوشپەندىلەر» دەپ اتالعان، قازىر ەرسەرىك ەرعالي سىندى عالىمىمىز «قازاقتىڭ ات مادەنيەتى» دەپ اتاعان ءومىر سالتىمەن جانە شارۋاشىلىق ۇردىسىمەن سايكەس كەلەدى.

مۇنداعى قاعان – ەش ۋاقىتتا اۆتوكرات بولماعان – بولايىن دەسە دە بولا الماعان! كوش‑قون جاعدايىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ جالعىز شارتى بار، ول – ەركىندىك. ياعني، كوش جاعدايىندا ءاربىر ادام – وسى پروتسەستىڭ بەلگىلى ءبىر سۋبەكتىسى بولىپ تابىلادى: مىسالى، جىلقىشى – جىلقىنى امان ساقتاۋعا كەپىل، قويشى – وتار قويدى ساقتاۋعا كەپىل، ۇستا – تۇرمىس‑تىرشىلىك قۇرالىنا كەپىل، ايەل قاۋىمى – تاماققا جانە وشاققا، ءۇي جاساۋىنا كەپىل، جىگىت – ەلىن قورعاۋعا كەپىل... ال، قاعان – ەل كوشىن دۇرىس باستاۋعا كەپىل!

ياعني، كوش‑قوندا ءوزارا ەڭبەك ءبولىنىسى قاتاڭ رەگلامەنتتەلىپ وتىرعان – ءار سالانى تەك سونى مەڭگەرگەن ادام، ياعني، «ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى» اتقاراتىن بولعان. ال، ونىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكتى بولۋىنىڭ باستى شارتى – سول سالادا بىلىكتى، سول سالادا ابسوليۋتتى ەركىنويلى بولۋى! ونىسىز ول ءوزى دە ونىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ تۇرعان تۇتاس قاۋىم ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بولا المايدى...

مىنە، وسىدان كەلىپ، بۇگىندە ايتىلاتىن «ادام كاپيتالى»، «شىعارماشىلىق ەركىندىك»، «ءسوز بوستاندىعى»، «ادام قۇقى مەن مارتەبەسى» جانە ت.س.س. دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەن ازاماتتىق قاۋىمداستىق نەگىزى قالانا باستايدى...

الەمدە، ۇنەمى «سىرعىپ وتىراتىن» كوشپەندىلەر ءار جەرلەردە، ءار ەلدەردە ءوز ءىزىن قالدىرىپ وتىرعان. ولار وزدەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالىبىن، قاۋىمداسۋ ەرەجەسى مەن ءتارتىبىن وزگە ەلدەرگە كورسەتىپ وتىرعان.  ويتكەنى، كوشپەندى ەشقاشان وزدىگىنەن سوعىسپايدى، نەگىزى، ول «وزگەنى بەيبىت باعىندىرۋدى، داستۇرىنە ءسىڭىرۋدى» قالاعان.

ءسويتىپ، كوپ ەلدەرگە ءوز مەملەكەتتىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋىنا «كومەكتەسكەن». ولاردىڭ بۇل «ىزگى نيەتى»  بۇگىنگىدەي «وزگە ەلدى وككۋپاتسيالاۋ» دەگەن نيەتتەن ەمەس، «حالىقتارعا دۇرىس ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتۋ كەرەك» دەگەن تابيعي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان. ويتكەنى، ولاردىڭ دۇنيەتانىمى وسى پرينتسيپكە نەگىزدەلگەن: «جەر بەتىندە بارلىق تىرشىلىكتەگى جاراتىلىستىڭ مارتەبەسى (ستاتۋسى) جاراتۋشى الدىندا تەڭ»  دەگەن تەمىرقازىق تۇسىنىك!

مىنە، ادامزاتتىڭ دامۋى بارىسىندا، وسى قاعيدا ەلدەن ەلگە اۋىسىپ، اقىر سوڭىندا وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن حالىقتاردىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باستى پرينتسيپتەرىنە اينالىپ كەتتى...

ولار ونى جەتىلدىرىپ، بۇگىندە تۇتاس ءبىر عىلىمي سانا دەڭگەيىنە كوتەرە الدى...

ال كوشپەندىلەر شە؟

ولار شارۋاشىلىق ءۇردىستىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تۇتاستىعىن جويدى، قۋاتى السىرەدى، بوداندىققا ءتۇستى، جويىلدى...

مىنە، ەندى ولار قايتادان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەندە، وزدەرىنىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن دالا دەموكراتياسىىنىڭ ءتۇپ‑تامىرىن تاريحي جادىدان شىعارعانى، ونىڭ ورىن «بوداندىق سانا» جاۋلاعانى بەلگىلى بولدى.

ەندى، عاسىرلارعا سوزىلعان سول «بوداندىق سانادان» ارىلۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندىگى انىقتالدى. بىراق، ءبىر كەزدەرى بولمىسىمىزدىڭ بولشەگى بولعان «ازاماتتىق» پەن «دەموكراتيا» تۇسىنىگى ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار. ول تابيعي بولمىسىمىزدىڭ تۇپكىرىندە جاتىر دەسەك بولادى.

سوندىقتان، ول ءبىزدىڭ حالىقتىڭ مىڭ جىلدار ساقتالىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق تاربيە جۇيەسىندە  بايقالادى. قازاقتىڭ  ماندى‑ماعىنالى ماقال‑ماتەلدەرىندە تۇنىپ تۇر...

ولار ءالى ۇمىتىلماعان  جىگىتتىك قاسيەت، اقساقالدىق تۇسىنىك، اجە‑انا‑ ۇرپاق (ەستى بالا، ەستى قىز) سياقتى ساكرالدى ۇعىمداردىڭ ءتۇپ مازمۇنىندا ساقتالعان. ەندەشە، بۇگىندە باعزى كوشپەندىلەر ۇرپاعى ‑ قازاق حالقىنىڭ دەموكراتياعا ۇمتىلىسى، ازاماتتىق قوعامعا ۇمتىلۋ قادامى بولاشاقتا ءساتتى جۇزەگە اسادى دەپ سەنۋگە بولادى.،.

ءبىر ءتاڭىرىم وعان جار بولسىن!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz