كەشە اقش-تاعى باق-تار يراننىڭ اسكەري بيلىگىنىڭ ورمۋز بۇعازىن مينالاي باستاعانىن جازدى.

«CBS News» دەرەگىنشە، امەريكا بارلاۋ قىزمەتى وسىنداي مازمۇنداعى دەرەكتەردى الا باستاعان. «يران [مينا قويۋ ءۇشىن] ارقايسىسى ەكى-ءۇش مينا تاسىمالداۋعا قابىلەتتى شاعىن كەمەلەردى پايدالانىپ جاتىر»، — دەپ حابارلادى ارنا.

بولجام بويىنشا، يراننىڭ يەلىگىندە يراندىق، قىتايلىق جانە رەسەيلىك وندىرىستەن شىققان 2 مىڭنان 6 مىڭعا دەيىن تەڭىز ميناسى بولۋى مۇمكىن. تاياۋ شىعىستاعى سوعىس باستالعالى بەرى مۇناي تاسىمالىنىڭ ماڭىزدى ءدالىزى بولىپ تابىلاتىن ورمۋز بۇعازى ءىس جۇزىندە بۇعاتتالعان كۇيىندە قالىپ وتىر.

ال ترامپ: «ەگەر ورمۋز شىنىمەن مينالانعان بولسا، يران ول مينالاردى دەرەۋ تازارتسىن. ايتپەسە، ءبىز ايامايمىز. سالدارى تىم اۋىر بولادى»، - دەدى.

وسىعان بايلانىستى ءبىز جي-دەن سۇرادىق. يرانداعى سوعىس پەن ورمۋزدىڭ بۇعاتتالۋى الەمدىك مۇناي نارىعىنا، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى؟ جاۋابى مىناۋ بولدى:

1. ورمۋز بۇعازىنىڭ ماڭىزى

Strait of Hormuz – پارسى شىعاناعىن الەمدىك مۇحيتپەن بايلانىستىراتىن تار تەڭىز جولى.

• الەمدىك مۇنايدىڭ شامامەن 20%-ى (كۇنىنە 20 ملن باررەل) وسى جەردەن وتەدى;
• الەمدىك LNG (سۇيىتىلعان گاز) ساۋداسىنىڭ 20–25% وسى مارشرۋت ارقىلى وتەدى;
• مۇنايدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتاۋشىلارى: ساۋد ارابياسى، يراك، ءباا، كۋۆەيت، يران.

سوندىقتان بۇل بۇعازدى كەيدە “الەمدىك مۇنايدىڭ كۇرەتامىرى” دەپ اتايدى.

2. بۇعاز جابىلسا الەمدىك مۇناي نارىعىنا اسەرى

1) مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى

ەگەر بۇعاز تولىق جابىلسا:

• نارىقتان كۇنىنە 20 ملن باررەل مۇناي جوعالادى;
• مۇناي باعاسى $100–120+ باررەلگە دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن;

سەبەبى:

• ۇسىنىس ازايادى
• الىپ-ساتارلىق وسەدى
• قاۋىپ تاۋەكەلى (risk premium) قوسىلادى.

2) الەمدىك ينفلياتسيا

مۇناي قىمباتتاسا:

• كولىك
• ءوندىرىس
• لوگيستيكا ءبارى قىمباتتايدى.

ساراپشىلاردىڭ باعاسى:

• مۇناي باعاسىنىڭ 10% ءوسۋى ينفلياتسيانى 0.2–0.3% ارتتىرۋى مۇمكىن.

3) ەنەرگەتيكالىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىس

سالدارى:

• الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋى
• تاسىمال باعاسىنىڭ ءوسۋى
• ءوندىرىستىڭ قىسقارۋى.

قازىردىڭ وزىندە سوعىس سالدارىنان:

• ديزەل باعاسى ءوسىپ جاتىر
• تاسىمال كومپانيالارى قوسىمشا تولەم ەنگىزۋدە.

3. يرانداعى سوعىس پەن ورمۋز بۇعازىنىڭ جابىلۋى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى؟

قازاقستان مۇناي ەكسپورتتايتىن ەل بولعاندىقتان اسەر ەكى ءتۇرلى بولۋى مۇمكىن: پايدالى جانە قاۋىپتى.

1) پايدالى اسەرى (قىسقا مەرزىمدە)

1. مۇناي باعاسى وسەدى

قازاقستان ەكسپورتى:

• نەگىزگى مۇناي:
• Tengiz oil field
• Kashagan oil field

ەگەر Brent باعاسى وسسە:

• بيۋدجەت كىرىسى كوبەيەدى
• ۇلتتىق قور تولىعادى
• ەكسپورت تابىسى وسەدى.

مىسالى:
$10 وسسە → قازاقستان بيۋدجەتىنە ميللياردتاعان دوللار قوسىمشا تابىس كەلۋى مۇمكىن.

2) تەرىس اسەرى

1. الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋى

ەگەر مۇناي باعاسى وتە جوعارى بولسا:

• الەمدىك ەكونوميكا باياۋلايدى
• مۇنايعا سۇرانىس تومەندەۋى مۇمكىن.

بۇل ۇزاق مەرزىمدە قازاقستان ەكسپورتىنا كەرى اسەر ەتەدى.

2. ينفلياتسيا

مۇناي مەن جانارماي قىمباتتاسا:

قازاقستاندا:

• بەنزين
• ديزەل
• تاسىمال
• ازىق-تۇلىك باعاسى كوتەرىلۋى مۇمكىن.

3. لوگيستيكا جانە ساۋدا

سوعىس سالدارىنان:

• تەڭىز تاسىمالى قىمباتتايدى
• ساقتاندىرۋ باعاسى وسەدى
• الەمدىك ساۋدا باياۋلايدى.

بۇل قازاقستان ەكسپورتىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

4. گەوساياسي قاۋىپ

ەگەر سوعىس كەڭەيسە:

• تاياۋ شىعىس تۇراقسىزدانادى
• رەسەي-باتىس قاتىناستارى شيەلەنىسۋى مۇمكىن
• ەنەرگيا نارىعى ساياسيلانادى.

بۇل قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنا قىسىم اكەلۋى مۇمكىن.

4. قازاقستان ءۇشىن ەڭ ىقتيمال ستسەناري

قىسقا مەرزىم (3–6 اي)

• مۇناي باعاسى وسەدى
• ەكسپورت تابىسى كوبەيەدى

ورتا مەرزىم (1–2 جىل)

– الەمدىك ەكونوميكا باياۋلايدى
– ينفلياتسيا وسەدى
– ەنەرگەتيكالىق نارىق تۇراقسىز بولادى.

قورىتىندى: ورمۋز بۇعازى جابىلسا، الەمدىك مۇناي نارىعىندا ۇلكەن شوك بولادى. قىسقا مەرزىمدە مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەل رەتىندە قازاقستان پايدا كورە الادى. بىراق ۇزاق مەرزىمدە الەمدىك ەكونوميكانىڭ السىرەۋى، ينفلياتسيا جانە گەوساياسي تۇراقسىزدىق قازاقستان ءۇشىن تاۋەكەل تۋعىزادى.

Abai.kz