قىتايدىڭ پارسى شىعاناعىنان ەڭ ءىرى مۇناي يمپورتتاۋشى ءارى ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن تەحنولوگيالىق سالالارىنا قارجى قۇيعان ەڭ ءىرى ينۆەستور ەكەنى بەلگىلى. قىتايدىڭ تاياۋ شىعىستى ەكونوميكالىق ەكسپانسياسىنىڭ نەگىزگى سۇيەنىشى رەتىندە قاراستىراتىنى ايتىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن، اقش پەن يزرايلدىڭ يرانعا سوعىس اشۋى مەن وعان جاۋاپ رەتىندە يراننىڭ ورمۋز بۇعازىن بۇعاتتاۋى - بەيجىڭگە تاياۋ شىعىس ستراتەگياسىنىڭ قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەكەنىن ۇعىندىردى.

قىتاي مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارى ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى: پارسى شىعاناعى ەلدەرى الەمدىك ءىرى ەنەرگيا وندىرۋشىلەر بولىپ تابىلادى، ال قىتاي ەڭ ءىرى ەنەرگيا تۇتىنۋشى ەل; پارسى شىعاناعى ەلدەرى جوعارى تەحنولوگيالىق سالالار مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا جانە زاماناۋي قالالار مەن پورتتار سالۋعا نيەتتى، قىتاي بۇل سالادا تەحنيكالىق بولسىن، قۇرىلىس جاعىنان بولسىن الدىڭعى لەكتە; پارسى شىعاناعى ەلدەرى تۇتىنۋعا قۇشتار، ال قىتاي تاۋار وندىرۋدە ءبىرىنشى. سوندىقتان ەكى تاراپ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ تابيعي پروگرەسس بولىپ كورىنەدى.

وسى ماقساتتا قىتايدىڭ ءتاسىلى - الدىمەن ەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندە ارەكەت ەتۋ، پارسى شىعاناعى ساياساتىنا ارالاسپاۋ جانە بارلىق ەلدەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ. بۇل باعىت تاياۋ شىعىستاعى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدى تيىمدىرەك شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەدى.

ورمۋز بۇعازىنىڭ بۇعاتتالۋى قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي  اسەر ەتتى. ادەتتە قىتايدىڭ شيكى مۇناي يمپورتىنىڭ جارتىسى پارسى شىعاناعى ايماعىنان، ال 13%-ى يراننان كەلەدى. قازىر پارسى شىعاناعى ايماعىنان مۇناي تاسىمالى ءىس جۇزىندە ءۇزىلدى. يراننىڭ قىتايعا شيكى مۇناي ەكسپورتى نەگىزىنەن حارك ارالىنان كەمەلەرگە تيەلەدى،  يران باق-تارى 13 ناۋرىزداعى اقش اۋە شابۋىلدارى كەزىندە ارالدىڭ مۇناي ينفراقۇرىلىمىنا زاقىم كەلمەگەنىن حابارلاعانىمەن، جاعداي شيەلەنىسكەن كۇيىندە قالىپ وتىر.

اقش ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، قىتايدا ءالى دە ستراتەگيالىق قورلار مەن كوممەرتسيالىق قورلار بۋفەر رەتىندە بولعانىمەن، چجەتسزيان جانە فۋتسزيان سياقتى جاعالاۋ پروۆينتسيالارىنداعى كەيبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ءوندىرىستى ازايتا باستادى نەمەسە كەيبىر وپەراتسيالارىن توقتاتتى. Sinopec ناۋرىز ايىندا مۇناي وڭدەۋ قۋاتىن كەم دەگەندە 10%-عا قىسقارتاتىنىن مالىمدەدى.

سوعىستىڭ قىتايعا تىكەلەي اسەرى - ونىڭ ايماقتا كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالارى بار. مىسالى، قىتايلىق كومپانيالار يراكتاعى تۋببا مۇناي كەن ورنىن كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسيا سالىپ، Saudi Aramco كومپانياسىمەن بىرلەسىپ، ءىرى كولەمدى مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي-حيميا جوبالارىن قۇرۋدا.

تاياۋ شىعىس سونىمەن قاتار قىتايدىڭ «جاڭا جىبەك جولىنداعى» ماڭىزدى ءتۇيىن بولىپ تابىلادى. قىتايلىق كومپانيالار ساۋد ارابياسىندا ينفراقۇرىلىمدار، كاتاردا الەم چەمپيوناتى ستاديونىن، ابۋ-دابيدە ۇلكەن كونتەينەرلىك پورت سالدى. Qatar Energy ءۇشىن سۇيىتىلعان تابيعي گاز (LNG) تاسىمالدايتىن كەمە جاساپ جاتىر.

قىتايلىق تەحنولوگيالىق كومپانيالار تاياۋ شىعىستا قارقىندى دامىپ كەلەدى. Huawei ساۋد ارابياسىنىڭ اقىلدى قالا جوبالارىنا قاتىسۋدا. دۋبايدا تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن جالپىلاستىرىپ، «تسيفرلىق دەرەكتەردىڭ – جاڭا مۇناي قورى» ەكەنىن ناسيحاتتاۋدا. سونىمەن قاتار، دۋباي بىرتىندەپ باي قىتايلاردىڭ قارجى ساقتايتىن ورتالىعىنا اينالۋدا. سوڭعى جىلدارى سينگاپۋرداعى قاتاڭ ەرەجەلەر مەن گونكونگتاعى ساياسي وزگەرىستەرگە بايلانىستى ءباا-گە قىتاي كاپيتالى كوبىرەك اعىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءباا-دە شامامەن 370 000 قىتاي ازاماتى تۇرادى، ال وندا 15 000-نان استام قىتايلىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى.

قىتايدىڭ يراندا دا قوماقتى ەكونوميكالىق مۇددەلەرى بار. يراننىڭ مۇناي ەكسپورتىنىڭ 80%-دان استامىن سىڭىرۋمەن قاتار، كەيبىر قىتايلىق كومپانيالار يراننىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جوبالارىنا قاتىسادى جانە يرانعا اۆتوموبيلدەر ەكسپورتتايدى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، يران بيلىگى قىتايلىق مودەلگە ۇقساس ينتەرنەت تسەنزۋرا جۇيەسىن قۇرۋدا قىتايلىق كومپانيالاردىڭ تەحنيكالىق قولداۋىنا دا سۇيەنگەن.

قىتاي باستاپقىدا تاياۋ شىعىستا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى باستى ورىنعا قويىپ، ايماقتاعى ساياسي قاقتىعىستاردان مۇمكىندىگىنشە اۋلاق بولۋعا تىرىستى. دەگەنمەن، بۇل سوعىس بەيجىڭگە ەنەرگەتيكالىق جانە ساۋدا مۇددەلەرى ارقاشان قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ۇعىندىردى. قىتايدىڭ تاياۋ شىعىستاعى يەۆەستيتسياسى مەن جوبالارى كوبەيگەن سايىن، سايكەسىنشە قاۋىپ-قاتەر دە ەسەلەنە تۇسپەك.

دەرەككوز: فرانتسپرەس

Abai.kz