ەل اراسىندا جۇرگەندە، سوڭعى ۋاقىتتا قوعام ىشىندە ءتۇرلى اڭگىمەلەر مەن بولجامدار ءجيى ايتىلىپ ءجۇر.

اسىرەسە رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى حالىقتىڭ جاپپاي كوشى-قونى تۋرالى پىكىرلەر قىزۋ تالقىلانۋدا. كەيبىر دەرەكتەردە، رەسەيدىڭ ءسىبىر، پوۆولجە جانە ورال وڭىرلەرىنەن الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا وراسان كوپ تۇرعىنداردىڭ قونىس اۋدارۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلىپ جاتىر. ارينە، بۇل قازىرگى رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ تىعىرىققا تىرەلىپ، حالىق تۇرمىسىنىڭ كۇيزەلىستى جاعدايعا جەتۋى، كۇن كورىستىڭ قۇلدىراپ، كۇندەلىكتى داستارحانعا نان تابۋدىن قيىنشىلىققا ءتۇسۋى، وسىنداي جاعدايعا جەتكىزۋدە. تاعى ءبىر ايتارىمىز، نەگە رەسەي قازاقستانمەن شەكارالاس وبلىستارىنىڭ مالىن اۋرۋ تابىلدى دەپ وتىرىك قىرىپ تاستادى. تۇرعىندارىن اش قالدىرىپ ءبىزدىڭ ەلگە قونىس اۋدارتۋ ەمەسپە. ال ەندى، مۇنداي ستسەناري ورىن السا، قازاقستان قانداي شەشىمدەر قابىلداۋى ءتيىس؟

بۇل پروبلەما، تەك كوشى-قون نەمەسە دەموگرافيا تاقىرىبى عانا ەمەس، ول ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقپەن تىكەلەي بايلانىستى كۇردەلى سۇراق.

قاۋەسەت قايدان شىقتى 

الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق ءاردايىم كوشى-قون پروتسەستەرىن كۇشەيتەدى. رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالار، ەكونوميكالىق قىسىم، اسكەري ارەكەتتەردىڭ ۇزاققا سوزىلۋى – مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىنى انىق. وسىنداي جاعدايدا ازاماتتاردىڭ باسقا ەلدەرگە كوشۋگە ۇمتىلۋى تابيعي قۇبىلىس.

2022 جىلدان بەرى رەسەي ازاماتتارىنىڭ قازاقستانعا ۋاقىتشا كەلۋى ايتارلىقتاي ارتقانى بەلگىلى. وسى قۇبىلىس نەگىزىنەن موبيليزاتسيادان قاشۋ، بيزنەسىن كوشىرۋ نەمەسە ۋاقىتشا تۇراق تابۋ ماقساتىندا بولدى. ونى ءوزدىرىڭىز كورىپتە جۇرسىزدەر.

سوندىقتان قازىرگى «كوپ ادامدار كەلەدى» دەگەن پىكىر كوبىنە ناقتى ستاتيستيكاعا ەمەس، بولجام مەن قاۋەسەتكە نەگىزدەلگەن دەۋگە بولادى. مۇنداي وزگەرىس قىسقا مەرزىمدە ورىن الۋى ءۇشىن بىرنەشە شارت قاجەت:

– رەسەيدە وتە اۋىر گۋمانيتارلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىس ورىن الۋى;

– قازاقستاننىڭ شەكاراسىندا كوشى-قونعا ەش شەكتەۋ قويىلماۋى;

دەگەنمەن، قازىرگى جاعدايدا بۇل فاكتورلاردىڭ ءبىر مەزگىلدە سايكەس كەلۋى ەكىتالاي. قازاقستاننىڭ كوشى-قون ساياساتى دا رەتتەلگەن، ال ەڭبەك نارىعى شەكتەۋلى.

ەگەر كوشى-قون شىنىمەن كۇرت وسسە، ونىڭ اسەرى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن:

مىسالى، تۇرعىن ءۇي باعاسى قىمباتتايدى, ءالەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا (مەكتەپ، اۋرۋحانا) قىسىم ارتادى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءوسۋى مۇمكىن, تءىل جانە مادەنيەت جاعدايى ۋشىعۋى ىقتيمال.

اسىرەسە, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارىندا دەموگرافيالىق بالانس پروبلەماسى ءاردايىم سەزىمتال تاقىرىپ بولىپ كەلگەن.

قازاقستاندا ورىس ءتىلى كەڭىنەن قولدانىلاتىنى بەلگىلى. وسى ءتىل جاعدايى ەلىمىزدى ۇنەمى رەسەيگە تاۋەلدىلىك جاعدايدا ۇستايدى. شىنىن ايتقاندا، تاۋەلسىزدىگىمىزگە تۇساۋ بولىپ تۇرعان وسى ءتىل پروبلەماسى. وسى فاكتور كورشى ەل ازاماتتارى ءۇشىن بەيىمدەلۋدى جەڭىلدەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, بۇل ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىق تۇعىزۋدا. سوندىقتان كوشى-قون ساياساتى تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، مادەني جانە تىلدىك اسپەكتىلەردى دە ەسكەرۋى ءتيىس.

قوعامدا كوتەرىلىپ جاتقان كەيبىر سۇراقتاردىڭ ءبىرى – ەكى ەل اراسىنداعى جولاۋشى تاسىمالىن ۋاقىتشا توقتاتۋ مۇمكىندىگى.

تەوريالىق تۇرعىدان العاندا، كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز شەكاراسىن باقىلاۋعا جانە قاجەت جاعدايدا شەكتەۋ قويۋعا قۇقىلى. بۇل حالىقارالىق تاجىريبەدە بار: پاندەميا كەزىندە كوپتەگەن ەلدەر شەكاراسىن جاپتى, قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا ۆيزالىق رەجيمدەر ەنگىزىلدى, كوشى-قون اعىندارىن رەتتەۋ ءۇشىن كۆوتالار قولدانىلدى.

الايدا، قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەرەكشە. ەكى ەل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە، شەكاراسى الەمدەگى ەڭ ۇزىن قۇرلىقتىق شەكارالاردىڭ ءبىرى، تاريحي، ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستارى تىعىز.

سوندىقتان جولاۋشى تاسىمالىن تولىق توقتاتۋ – تەك توتەنشە جاعدايدا عانا قاراستىرىلاتىن قادام.

تولىق شەكتەۋ قويۋدىڭ ورنىنا, قازاقستان ءۇشىن نەعۇرلىم ءتيىمدى جولدار بار: ايتار بولساق، ارنايى كۆوتالار ەنگىزۋ، ۋاقىتشا تىركەۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ, شەتەلدىك جۇمىسشىلارعا رۇقسات بەرۋ تالاپتارىن ناقتىلاۋ, كەلۋشىلەردى حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەرگە جولاتپاۋ، تءىل ۇيرەتۋ، زاڭداردى ءتۇسىندىرۋ، الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ.

قازاقستانعا رەسەيدەن جاپپاي كوشى-قون بولادى دەگەن پىكىر تولىقتاي نەگىزسىز دەۋگە بولمايدى، دەگەنمەن ونىڭ كولەمى مەن اۋقىمى اسىرەلەنىپ ايتىلىپ جاتىر. الايدا، كوشى-قون پروبلەماسى ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى.

جولاۋشى تاسىمالىن تولىق توقتاتۋ – تىم راديكالدى شارا. ونىڭ ورنىنا اقىلدى رەتتەۋ، ءتيىمدى باسقارۋ جانە اشىق اقپارات ساياساتى الدەقايدا ناتيجەلى بولماق.

ەڭ نەگىزگىسى، تۇسىنىستىك پەن سالقىنقاندىلىق بولۋى قاجەت. سەبەبى كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن تۇراقتىلىق – ەڭ ۇلكەن قۇندىلىق.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz