ونىڭ سەبەپتەرى مەن قازاقستانعا اسەرى تۋرالى

ماجارستاندا ەلدى 16 جىل بويىنا باسقارعان ورباننىڭ «فيدەس» پارتياسىنىڭ كۇنى كەشە پارلامەنتتىك سايلاۋدى جەڭىلۋىنىڭ باستى سەبەبى نەگىزىنەن ىشكى ساياسساتتا ەمەس، سىرتقى ساياساتتا دەپ سەنىمدى تۇردە ايتۋعا بولادى. ول ۇدەرىس سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات بارىسىندا ءتىپتى اپ-انىق سەزىلدى.

ارينە، كەز كەلگەن بيلىك تۇسىندا ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا كوڭىلى تولمايتىن كۇشتەر بولا بەرمەك.

ىشكى جاعدايعا كەلسەك، ەكونوميكالىق دامۋى جاعىنان ۆەنگريا ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ارتتا مەملەكەتتەر قاتارىنان تابىلىپ كەلەدى، بەينەلەپ ايتساق، كەشەگى سوتسياليستىك لاگەردىڭ شينەلىنەن شىققان ول باستى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر جونىنەن (جالپى ىشكى ءونىم، ونىڭ ادام باسىنا شاققان كولەمى، ورتاشا جالاقى جانە تب.) ءوز قاتارلاستارىنان كەنجەلەپ قالدى. سول سەبەپتى بيلىك باسىنداعى «فيدەستىڭ» وپپوزيتسيالىق قارسىلاسى «تيسانىڭ» ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا قاتىستى ايتىپ كەلگەن سىنى ابدەن ورىندى بولدى ءارى سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى دەۋگە بولادى.

الايدا بۇل جولعى سايلاۋدا سىرتقى ساياساتتىڭ ورنى باسىمدىراق بولدى.

وربان بولسا، ەۋرووداق قۇرامىنداعى ەلدىڭ پرورەسەيلىك باعىتىن ۇستانۋمەن ەستە قالماق.

ارينە، ونىڭ وبەكتيۆتى سەبەبى دە جوق ەمەس: ۆەنگريا، شىعىس ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرى سەكىلدى رەسەيدىڭ مۇنايى مەن گازىنا كۇنى قاراپ قالعان. كىم بىلگەن، كەشەگى سوتسيليستىك لاگەردىڭ يدەولوگتارى وسى ەلدەردى وسىلايشا ءجىپسىز بايلاپ قويدى ما؟ نە دەسەك تە، جاعداي سونداي.

بالكىم، باسقا، بىزگە بەيمالىم سەبەپتەرى بولسا كەرەك، نە دەسەك تە، وربان سىرتقى ساياساتتىڭ باستى باعىتتارى بويىنشا (رەسەيگە قاتىستى ۇجىمدىق باتىستىڭ سانكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ، ۋكرايناعا ەۋرووداق تاراپىنان قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ) «قىرىق كىسى ءبىر جاق، قىڭىر كىسى ءبىر جاق» ۇستانىمىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى بولدى.

مەنىڭشە، ەگەر دە وربان بىرجاقتى، رەسەيشىل سىرتقى ساياسات ۇستانباي، شاحمات وينىندا ءوزىن شەبەر گروسسمەيستەر رەتىندە كورسەتىپ، ەۋرووداقتىڭ ارباسىن دا سىندىرماي، رەسەيدىڭ وگىزىن ولتىرمەي، تەرەڭدىك، كەرەك دەسەڭىز، قۋلىق تانىتا بىلگەندە، كىم ءبىلسىن، سايلاۋ ناتيجەلەرى باسقاشا بولار ما ەدى؟

سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن ماديار باستاعان «تيسا» پارتياسى سىرتقى ساياساتتا باتىسشىل، ەۋروپاشىل باعىت ۇستاناتىنى ۇگىت-ناسيحات ناۋقانىندا ەرەكشە سەزىلدى.

بۇل دەگەنىڭىز، ەندىگى جەردە ەۋرووداقتىڭ كونسەنسۋستىق شەشىمدەر قابىلداۋعا داڭعىل جول اشىلدى، ەو بىرلىگى ودان سايىن ارتادى، ياعني ونىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى جوعارىلاي تۇسەدى دەگەن ءسوز.

بۇل سايلاۋ - اقش پەن رەسەي قۇلاعىنا جەتۋى ءتيىس مىقتى قوڭىراۋ. ورباندى ترامپ پەن پۋتين اشىقتان-اشىق قولدادى، ونى وربان ءوز ميتينگىلەرىندە مولىنان پايدالاندى. الايدا، ول قولداۋ كەرىسىنشە اسەر ەتكەن سەكىلدى. فيلوسوفيادا «جالقى» مەن «جالپى» كاتەگوريالارى بار ەكەنىن ەسكەرسەك، ۆەنگريا سايلاۋشىلارىنىڭ كوزقاراسى بۇكىل ەۋروپا ەلەكتوراتىنا دا ءتان دەگەن ءسوز.

ارينە، بيلىككە كەلگەن ماديار ۇكىمەتى ءاپ-ساتتە رەسەيدەن ات قۇيرىعىن كەسىسىپ، كەتە المايدى، ونىڭ نەگىزگى سەبەبىن جوعارىدا ايتقانبىز. كەشەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جاڭا پرەمەر ماديار رەسەيمەن قارىم-قاتىناستا «پراگماتيكالىق كوزقاراس ۇستاناتىنىن، ەلدىڭ رەسەيگە ءالى دە ەنەرگەتيكالىق جاعىنان تاۋەلدى ەكەنىن» باسا ايتتى.

دەسەك تە، مەنىڭ ۇعۋىمشا، ۆەنگريانىڭ سىرتقى ساياساتى وربان تۇسىنداعىدان وزگەشە بولاتىنى انىق.

جەر شارىنىڭ باسقا بولىگىندە ورنالاسقان ماجارستانداعى مەتامورفوزانىڭ (گرەك تىلىنەن metamorphosis — «اينالۋ»، «تۇرلەنۋ») قازاقستانعا تيگىزەر اسەرى قانداي؟

مەنىڭشە، ماسەلەنىڭ ءتورت جاعى بار.

بىرىنشىدەن، ماجارلار وزدەرىن تۇركى (قىپشاق) سانايتىنى بەلگىلى. ۆەنگريا تۇركى مەملەكەتتەرى وداعىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى. مىنە، وسى باعىتتا ءتۇبىمىز ءبىر تۋىستارمەن بايلانىستى جانداندىرا تۇسۋگە بولار ەدى.

ەكىنشىدەن، دەموكراتياسى دامىعان ەللەردىڭ سايلاۋ تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي، ءبىر-بىرىنە ساياسي قارسىلاس، وپپوزيتسيا كۇشتەردىڭ بولۋى جانە دە ولاردىڭ اشىقتان-اشىق ساياسي باسەكەگە ءتۇسۋى مىندەتتى تۇردە سول ەلدىڭ شىرقىن بۇزادى دەگەن ءسوز ەمەس! كەرىسىنشە، بيلىك پەن وپپوزيتسيا بولۋى – كەز كەلگەن ەلدىڭ وركەنيەتتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتىنىڭ ءبىرى! ماديار مەن وربان ءبىر-ءبىرىن سىناپ، مىنەپ ايتىسقاننان ۆەنگريا ۇتىلعان جوق، ەل تاراپ كەتكەن جوق، كەرىسىنشە، زاڭدى تۇردە تىركەلگەن وپپوزيتسيا زاڭدى تۇردە بيلىككە كەلۋى ەلدىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولىپ وتىر. سونشاما ۋاقىت ەلدى باسقارعان وربان جەڭىلىسىن مويىندادى. ول دا ساياسي كۇرەستىڭ وركەنيەتتىك سيپاتتا ەكەنىنىڭ ايعاعى بولدى، ءبىز دە بولسا، ءالى ونداي ءۇردىس قالىپتاسا قويعان جوق...

ۇشىنشىدەن، «ورىس الەمىنىڭ» اۋماعىن كەڭەيتىپ، سول ارقىلى ءوز ىقپالىن ارتتىرۋعا ۇمتىلعان سولتۇستىك كورشىمىز باسقا ەلدەردە بولىپ جاتقان سايلاۋلارعا قاتىستى گيبريدتىك ءادىس-تاسىلدەردى قولدانىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ءوز ەلىمىزدەگى سايلاۋلاردا وسى جايتتى ەسكەرىپ، الدىن الۋ شارالارىن ويلاستىرىپ قويعانىمىز دا ارتىق بولماس.

تورتىنشىدەن، ءوزىمىزدىڭ كورشىمىزبەن قارىم-قاتىناستا دوستىق، ارىپتەستىك قاعيداتتارىن ۇستانا وتىرىپ، ىشتەگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى گەوساياسي استارى بار دەموگرافيالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرساق تا، قازاقستاننىڭ، قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى تۇپكىلىكتى ماقسات-مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى تاكتيكامىزدى دا قايتا قاراپ، ۇلتتىق ماسەلەلەر بويىنشا ريتوريكانى كۇشەيتە بەرۋگە جاڭاشا مۇمكىندىك اشىلعان سياقتى.

سونىڭ ءبىر ناقتى امالى كەزىندە، نازارباەۆ تۇسىندا قابىلدانىپ، جىلى جابىلىپ قويعان «ەۋروپاعا قاراي جول» سەكىلدى تۇعىرنامالاردى قايتا جانداندىرۋ بولار ەدى.

ءامىرجان قوسان

Abai.kz