«تۇرىك جۇرتىنىڭ قامى ءۇشىن كۇندىز وتىرمادىم، تۇندە ۇيىقتامادىم، قارا تەرىمدى توكتىم، قىزىل قانىمدى اعىزدىم. تىزەلىنى بۇكتىردىم، باستىنى ءيدىردىم. جالاڭاش حالىقتى توندى، كەدەي حالىقتى باي قىلدىم. از حالىقتى كوپ قىلدىم.تاتۋ ەلگە جاقسىلىق قىلدىم».

كۇلتەگىن

جانتالاس

ء(بىرىنشى ءبولىم)

جاز شىعا تەرىستىكتەن تۇسكەيگە قاراي كوك قۇرىشقا مالىنعان كوك تۇرىكتىڭ كوپ قولى لاپ قويدى. ۇلى شاپقىن. تاعدىردىڭ تالەيىنە كونىپ جىراقتا قالىپ قويعان جۇرتتى ازات ەتۋ جورىعى. ءبىر قياعا كوتەرىلىپ، تومەنگە كوز تىككەن قاپاعان قاعان تولقۋلى. وتۇكەننىڭ قويىن-قونشىسىنان اقتارىلا توگىلىپ، سارى جازىققا قۇيىلىپ جاتقان قولدىڭ شەت-شەگى جوق. التىن تاۋدىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن قارا بۇلتتاي تۇنەرىپ، كوگمەننىڭ بۇج-بۇج نايزا تاستارىنداي سىرەسكەن قالىڭ جاساق، جولىندا كەزدەسكەنىن تاپتاپ كەتەردەي قاھارلى. كەز كەلگەن جۇرتتىڭ شاڭىن قاعىپ الاتىنداي ايبارلى. بىلتىرعى كۇزدەن بەرگى قاپىسىز دايىندىقتىڭ كورىنىسى. «قىرعىزعا قارسى جورىق جاسايمىن» دەپ جالپاق جۇرتقا جار سالعانىمەن، قاپاعاننىڭ ويى باسقا ەدى. البەتتە، سوڭعى كەزدە باسىبايلى بولۋدان باس تارتىپ، بۇلىك شىعارىپ جۇرگەن قىرعىزدى جۋاسىتىپ قايتۋ كوڭىلىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە بار، بىراق بۇل جولعى ماقسات – كوك سۇڭگىنى وزگە جۇرتتىڭ كەۋدەسىنە تىرەۋ-تۇعىن. ول – تاباعاش ەلى. وردوستى جايلاپ، تابعاشتىڭ بودانىندا وتىرعان سانسىز تۇرىكتى ازات ەتۋ. سوڭىنان ەرەر جۇرت بولسا، وتۇكەنگە كوشىرىپ الۋ. قاپاعان قاعاننىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى وسى. ال «قىرعىز جورىعى» دەگەنى، ەل ىشىندەگى تىڭشى-سىبىرشىلاردى الداۋسىراتۋ ەدى. «قاپاعان قاعان قىرعىزدى شابۋعا دايارلانىپ جاتىر ەكەن» دەگەن سىپسىڭ ءسوز تاباعاش جۇرتىنا دا جەتەرى حاق. «جابايىلار ءبىر-ءبىرىن كەمىرىپ، كەمىكتەپ جاتا بەرسىن» دەپ ميىعىنان كۇلىپ، ءتاتتىسىن تىستەپ، جۇمساق جىبەگىنە ورانىپ قامسىز وتىرعان كەزدە، ءبىر بۇيىردەن شىعا كەلىپ، قيدالاپ تاستاماق. بەيقام وتىرعان ەلدى توسىنان شاۋىپ، ويران ەتۋ قاپاعاننىڭ سوعىس كەزىندەگى ەڭ ۇتىمدى ءتاسىلى. وسىنى كوڭىلگە تۇيگەن قاعان، بىلتىرعى كۇزدەن بەرى اسكەر جاساقتاپ، ۇستالارعا توقتاۋسىز قارۋ-جاراق سوقتىردى. مۇلتىكسىز دايىندىق جاسادى. تاباعاش از جۇرت ەمەس. كوك تۇرىكتى ءجۇز وراپ الادى. ءاسىلى، ابدەن كەمەلىنە كەلىپ، كۇشى اسىپ-تاسىعان تان يمپەرياسىن كورشى وتىرعان تايپالارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وعىز، بايىرقار، قارلۇك، تۇركەش، تەلە، قيدان، باسىمال، تاتاپ ەلدەرى بارلىعى جيىلىپ تابعاشتاي بولا المايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى كوگمەن تاۋىن جاز جايلاۋ قىلىپ، بايكولدى قىستاۋ ەتكەن، ەنەسايدى ەن جايلاعان سانسىز قىرعىز دا كۇش-قۋاتى جاعىنان تاباعاشتارمەن تەڭ كەلە المايدى. دەمەك، قاپاعان ءۇشىن تان يمپەرياسىنا قارسى شىعۋ، جالاڭ سويىلمەن ارىستانعا شابۋمەن تەڭ بولاتىن، بىراق تاۋەكەل ەتتى.

«قاعاندى ەل ەدىك، قاعانىم قايدا؟ ەلدى جۇرت ەدىك، ەلدىگىم قايدا؟ ءور ۇلدارىم قۇل بولدى، حور قىزدارىمىز كۇڭ بولدى. ەلدى ەل ەتەتىن، وزگەمەن تەڭ ەتەتىن كوك ءبورىنىڭ ۇرپاعى قالماعان با؟» دەپ وردوستا جاتىپ، زار ايتقان جۇرتتىڭ ءۇنىن قاپاعان دا ەستىگەن. سول جۇرتتى بوستان ەتۋ قاپاعاننىڭ ءاۋ باستاعى ارمانى، اعاسى قۇتىلىق ەلتەرىس قاعاننىڭ اماناتى ەدى. بىلتىر وسىنى داناگوي تونىكوككە ايتقاندا، «ازدى كوپ، جوقتى بار ەتۋ سەنىڭ موينىڭدا.ۇلى قاعاندار دۇنيەدەن ءوتىپ، ارتىندا قالعان تۇرىك ەلى توز-توزى شىعىپ، تان مەملەكەتىنە كىرىپتار بولدى. قۇتىلىقتىڭ سوڭىنان ەرە الماي، وردوستا قالىپ قويعاندار كوپ. كوگمەننىڭ قارا ورمانىنداي بولماسا دا، قاڭعايدىڭ توعايىنداي سىڭسىعان جۇرت بار. از ەمەس. تان ەلىنە ءسىڭىپ كەتۋگە شاق قالىپ، تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان سولاردى، وزىمىزگە قوسىپ الساق، جىرتتىعىمىز بۇتىندەلەر ەدى، جارتىمىز تۇگەندەلەر ەدى. قارا وشاعىمىزدىڭ ءتۇتىنى مولايار ەدى. ايتقانىڭ – حاق، ءىسىڭ – ناق، ماقساتىڭ – ايقىن، مۇراتىڭ – بەلگىلى. تەك قيمىلداۋ كەرەك. مەن –تونىكوك، بۇل ويىڭدى قولدايمىن!» – دەگەن-ءدى. مىنا جورىق، سول جورىق. تومەندە كوك قۇرىشقا مالىنىپ، سالا-سالا بولىپ ءوتىپ بارا جاتقان قالىڭ قولدىڭ كورىنىسى قاپاعاندى ىرزا ەتتى. جالى كۇزەلىپ، قۇيرىعى شارت تۇيىلگەن، قازىق اياقتى، قىسقا مويىن، باسى ۇلكەن، شوقتىعى بيىك، جۇرىسكە دە، شابىسقا دا وتە ءتوزىمدى ات مىنگەن الامانداردىڭ ساۋىت-سايمانى كۇنمەن شاعىلىسىپ، ۇزىن نايزالارىنىڭ شاشاعى جەلپ-جەلپ ەتەدى. ءبورىنىڭ باسى بەينەلەنگەن، كوك زەڭگىر تۇستەس بايراقتاردى، لەك-لەك بولىپ بولىنگەن ءار توپتىڭ باتىرلارى ۇستاپ بارادى.

جەر-دۇنيە كوكپەڭبەك، ماساتىداي قۇلپىرىپ تۇر. وتۇكەننىڭ ساي-سالاسىن قۋالاي ەسكەن سامال، ءشوپتىڭ باسىن قىتىقتاعانداي، تەربەپ- تەربەپ قويادى. ارقان بويى كوتەرىلگەن كۇننىڭ ىستىعى ازىرگە سەزىلە قويماعان. ءسىرا، كەشە عانا ەبىل-دەبىل قۇيىپ وتكەن نوسەردەن بولار، اۋادا جانعا جايلى سالقىندىق بار.توبەدە تۇرعان، قاپاعان قاپتاعان قالىڭ اسكەردىڭ ىشىنەن الدەكىمدەردى ىزدەگەندەي بولعان. تاپتى. ۇزىن نايزالى، كىل قىل قارا اتتى، جاۋار كۇندەي تۇنەرگەن مىڭدىقتاردىڭ الدىندا، جال قۇيرىعى كەلىسكەن ەسىك پەن توردەي ات ءمىنىپ، بەس قارۋىن اسىنعان ۇشەۋدى كوردى.

«وردوستا قالعان قانداستاردى تابعاشتاردىڭ تالاۋىنا قالدىرماي، وتۇكەنگە كوشىرىپ الۋ، ارمانىم ەدى» دەۋشى ەڭ، ەندى قاپى قالما، قيمىلدا، اقىلگويىم!» جيرەن ءمىنىپ، ساۋىت سىرتىنان جامىلعان جەلبەگەيى جەلپ-جەلپ ەتىپ، ەكى اتتىلىنىڭ ورتاسىندا الدەنەنى ايتىپ بارا جاتقانعا قارادى. ول – تونىكوك ەدى. كەشە قۇتىلىق ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستاعان كەزدە، بىرگە اتقا قوندى. ەر ەكەنىن دە، اقىل مەن ايلانىڭ يەسى ەكەنىندە كورسەتتى. ەر ەكەنى، قاپتاعان جاۋعا تايساقتاماي، قارا نايزاسىن كەزەي شاپقاندا كورىندى. اقىلى مەن ايلاسى تىعىرىقتان جول تاۋىپ، سىتىلىپ شىعاتىندىعى جانە جاۋىنا ويلاماعان جەردەن تاپ بەرىپ، كوك جەلكەسىنە كوك سۇڭگىسىن تۇيرەپ الاتىندىعىنان بايقالدى. سول تونىكوك، قۇتىلىق ومىردەن وتكەن سوڭ، جانىنان تابىلدى. بۇكىل قولدىڭ قولباسشىسى بولدى. وردانىڭ اقىلگويى اتاندى. ال انا ەكى جاعىنداعى بالاڭ مۇرتتارى ەندى تەبىندەگەن وندىردەي قوس جىگىت، اعاسى قۇتىلىقتىڭ بورىلەرى – بوگى مەن كۇلتەگىن. تايپاارالىق ۇساق-تۇيەك قاقتىعىستارعا قاتىسقانىمەن مىناداي ۇلكەن جورىققا ءبىرىنشى شىعۋلارى. سودان با، كوك سۇڭگىلەرىن جاۋدىڭ كەۋدەسىنە تىرەۋگە اسىققانداي، اتتارىن تەبىنىپ-تەبىنىپ قويادى.اتقا ءبىر جاعىنا جانتايا وتىرعان قاعان، جەتى ءورىمدى، التىن ساپتى قامشىسىن قۇراندى ەردىڭ باسىنا تىرەپ، وتۇكەننىڭ قولتىق-قويناۋىنان توپان سۋداي اقتارىلىپ جاتقان قاراقۇرىم اسكەرگە سۇيسىنە قاراپ ءبىراز تۇردى. «بۇرناعى بابالارىمىز بۋمىن مەن ەستەمىس قاعان دا كوك قۇرىشقا ورانعان ءدال مۇنداي ايباتىنان اي جاسقاناتىن ايبارلى قالىڭ قول ۇستاماعان بولار-اۋ. ءتىپتى كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن اعام ەلتەرىس قۇتىلىق قاعان دا مۇنداي مۇزداي قارۋلانعان ساربازداردى قاتارعا تۇرعىزام دەپ ارمانداي الماعان. ال مەن، قاپاعان جويداسىز كۇشكە يە بولدىم. قارۋ-جاراعى ساي، مىنگەنى ءمىنسىز اسكەر جاراقتاي الدىم. توپان سۋداي قاپتاعان قولىما ەشكىم توسقاۋىل بولا الماس. جولىما كەسە كولدەنەڭ تۇرعاننىڭ ءبارىن سىپىرىپ-سيىرىپ، كۇيرەتىپ وتەرمىن، وسى جولى».

قاپاعان شوقىدان قيالاي ءتۇسىپ، تومەندە ءوزىن كۇتىپ تۇرعان نوكەرلەرىنە قاراي بەتتەدى.

ۇزىن نايزالى، كىل قىل قارا ات مىنگەن قاھارلى مىڭدىقتىڭ الدىندا كەلە جاتقان ۇشەۋدىڭ ءبىرى كۇلتەگىن وي قۇشاعىندا. «بالام، بۇل وزگە جۇرتتى شاۋىپ، قاعاناتتىڭ دارگەيىنە وتكىزىپ قايتاتىن جاي جورىق ەمەس. سىرتتا قالعان قانداستاردى جەز تىرناقتاي بولعان تابعاشتىڭ تەپكىسىنەن قۇتقاراتىن ۇلى جورىق. بۇل جورىقتىڭ ءمانى وسى، وزگە جورىقتاردان ايىرماسى سوندا. قارىڭا شوقپار ءىلىپ، بەلىڭە قىلىش بايلاپ، ەل مۇددەسى ءۇشىن ۇلى ارپالىستىڭ شەتسىز-شەكسىز جولىنا ءتۇسىپ وتىرسىڭ. بويىڭا قارسىلاسىڭنىڭ قارۋى دارىماسىن. كوك اسپان، قارا جەر، ءيسى تۇرىكتىڭ كيەسى بولعان كوك ءبورى تىلەۋشىڭ بولسىن، قورعاۋشىڭ بولسىن، ءاماندا! قانداستارىڭا قالقان بولۋعا بارا جاتقان سەنىڭ العاشقى جورىعىڭ ءھام مايدان جولىنداعى ەڭ ۇلى جورىقتارىڭنىڭ ءبىرى بولماق. نايزاڭنىڭ ۇشى مۇقالماسىن، قىلىشىڭنىڭ ءجۇزى مايىرىلماسىن! اق جول!»

بۇل بەس قارۋىن سايلاپ، اتقان مىنگەن كەزدە، ەلبىلگە قاتۇن ماڭدايىنان سۇيگەن. انالىق اقجارما تىلەگىن ايتتى. باتاسىن بەردى. سوسىن، بوگىنى ەمىرەنە قۇشاقتاپ جاتىپ: «ىنىڭە باس-كوز بول»، – دەدى. «قارا قىلىشىمدى كوتەرىپ بىرگە اتتانار ەدىم، بىراق ۋاقىت شىركىن  ءوتىپ كەتىپتى. باياعى قايرات جوق. كوك تالى سىڭسي وسكەن، سارى وزەننىڭ جاعاسى، جازيرالى وردوس تۋىپ وسكەن جەرىم عوي. قايتىپ كورۋگە ءدام بۇيىرماي تۇرعان سەكىلدى، بىراق مەن بارماسام دا، قوس ۇلىمدى اتتاندىردىم. وندا قالعان ءيسى تۇرىك جۇرتىنىڭ اراشاشىسى بولسىن! قاپاعان قاعان، اعاڭ قۇتىلىقتىڭ اماناتى، ويران كەزىندە وردوستان ۇزاپ كەتە الماي قالعان جۇرتتى، كوك تۇرىكتىڭ قۇت مەكەنى وتۇكەنگە كوشىرۋ ەدى عوي. سىنالار كەزىڭ كەلدى. جاۋاپكەرشىلىگى اتان تۇيە تارتا الماس، سول امانات سەنىڭ موينىڭدا. امان-ەسەن ورىنداپ قايت. جورتقاندا جولدارىڭ بولسىن! كوك ءتاڭىرى جورىقتارىڭدى ۇستەم ەتسىن!»

ەلبىلگە قاتۇن قاعاننىڭ جورىعىنا ساتتىلىك تىلەدى. قاپاعان ەرلىگىمەن دە، دانالىعىمەن دە ەل اناسى اتانعان ەبىلگە قاتۇنعا قاراپ: «ءتاڭىرىم قولداسىن، ايتقانىڭ كەلسىن!» – دەپ ءتاجىم جاسادى. جورىق الدىنداعى وسى ءبىر جايتتار ىرىمتىك-ىرىمتىك بولىپ كۇلتەگىننىڭ ەسىنە ءتۇستى.

«قايران شەشەم-اي، ۇلدارىڭدى عانا ەمەس، ەلىڭنىڭ قامىن كۇيتتەۋدى دە ەسىڭنەن شىعارمايسىڭ-اۋ، قاشاندا. وسى ەلدى ەل ەتكەن، ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ ءبىرى ءوزىڭ ەمەسسىڭ بە؟ تابعاشتىڭ جەمساۋىنا ءتۇسىپ، جۇتىلىپ بارا جاتقان حالقىڭا اراشا ءتۇسىپ، ۇلى سۇرگىندە قاڭعىرىعىڭ تۇتەپ، ارقا ەتىڭ ارشا، بورباي ەتىڭ بورشا بولىپ ءجۇرىپ، قۇرعان قاعاناتىڭنىڭ اماندىعى سەن ءۇشىن بارىنەن قىمبات ەكەنىن تۇسىنەمىن. مىنا، ءبىز اتتانىپ بارا جاتقان جورىقتىڭ وزگە جورىقتاردان الابوتەندىگىن دە سەزىنىپ تۇرسىڭ!»

كۇلتەگىن ەلبىلگە شەشەسىن تاعى ەسىنە الدى. بۇل ەس ءبىلىپ، ەڭ العاش ساداق تارتىپ، جەبەسىن كەرىلگەن اڭ تەرىسىنىڭ ءدال ورتاسىنا تيگىزگەن كەزدە، شەشەسى: «يەڭ كوك ءبورى قولداپ، قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولارمىسىڭ»، – دەپ ماڭدايىنان يىسكەگەن. «نەگە كوك ءبورى؟» – دەگەن بۇل. «كوك ءبورى ءيسى تۇرىكتىڭ كيەسى عوي»، – دەگەن شەشەسى ءسال ويلانىپ. سوسىن، باسىنان كەشكەن ءبىر وقيعانى اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى.

«قايسىبىر جىلى، قاڭعايدىڭ ورمانىندا ازعانتاي اداممەن اڭ قاعىپ ءجۇرىپ، توسقاۋىلعا تاپ بولدىق. بايىرقارلار ەكەن. الدەقايدا كوپ. قۇتىلىقتىڭ كوزىن قۇرتۋ ءۇشىن، جولىن توسىپ جۇرگەندەرگە ۇقسايدى. قارسى كەلىپ ايقاسا كەتسەك شامامىز كەلمەيتىنىن ءبىلىپ، شەگىنە قاشىپ، ساداق تارتىپ كەلەمىز. ولار دا ات قۇلاعانىندا ويناپ وسكەن كوشپەلى جۇرت قوي. تاۋلى-تاستى، ورماندى جەر بولسا دا، جۇيىرىك مىنگەندەر سوڭىمىزدان باسپالاپ قويمادى. بىرنەشە ادامىمىز جەبە ءتيىپ، اتتان اۋىپ قالدى. ءىشىم شەرميىپ شىعىپ قالعان. ساعان جۇكتى ەدىم. تاستى، اعاشتى جەردە شوقىراقتاي شاپقان ات ابدەن قالجىراتتى. ەندى بولماسا قۇلاپ قالايىن دەپ كەلە جاتتىم. وسىنى قۇتىلىق سەزدى مە: «سەن وڭعا بۇرىل دا، اناۋ جارتاستى اينالىپ، شىلىكتىگە قاراي تارت. اماندىق بولسا سول جەردە كەزەدەسەيىك. ءبىز مىنالاردىڭ جولىن بوگەپ، باسقا جولمەن جۇرەمىز»، – دەدى. قۇتىلىق ايتقان جاققا بۇرىلىپ، جەلە جونەلدىم. قۋعىنشىلاردىڭ ايقايى الىستان ەستىلىپ، قۇتىلدىم با دەپ ويلاپ، اتتىڭ باسىن تارتىپ، ءسال دە بولسا دەمالماق ەدىم، كوزىم سوڭىمنان قالماي كەلە جاتقان ەكەۋگە ءتۇستى. قورامساقتا سوڭعى جەبە قالعان ەكەن. سۋىرىپ الىپ، ادىرنانى بار كۇشىممەن شىرەنە تارتتىم. كوزدەگەنىم ءدال ءتيدى. قۇلا ات مىنگەن ۇشىپ ءتۇستى، ەكىنشىسى جالت بەرگەن. تاعى ءبىراز ءجۇردىم، بىراق ودان ارى شامام كەلمەدى. ءىشىم ءبۇرىپ، بۇكىل دەنەم بولشەكتەنىپ بارا جاتقانداي قينالدىم. بولماعان سوڭ اتتان ءتۇسىپ، قويتاستاردىڭ ءبىرىنىڭ ىعىنا بۇكتەلىپ، وتىر بەرگەنىم سول ەدى، ەسىك پەن توردەي جەردەگى بۋىرىل قىنا  جاپقان ساندىقتاستىڭ ۇستىندە اسپان تۇستەس تايىنشاداي قاسقىر ەكى اياعىن كوسىلتىپ العا جىبەرىپ، تۇزداي كوزدەرىن ماعان قاداپ جاتىر ەكەن. نە ىستەرىمدى بىلمەي، قىلىشىمدى سۋىرىپ الىپ قاتتىم دا قالدىم.

«ادام تاعىسىنىنان قاشىپ، دالا تاعىسىنا تاپ بولدىم با؟» دەگەن وي سۋماڭ ەتتى. ەكەۋىمىز كوزبەن ارباسىپ تۇرىپ قالدىق، بىراق قاسقىر شاپپادى. سالدەن سوڭ، ورنىنان تۇرىپ جارتاستى اينالىپ كەتتى. سوندا عانا «ۋح» دەپ دەمىمدى العانداي بولدىم، ءىشىم سولقىلداپ بارا جاتىر. جاي تاپتىرار ەمەس. تاسقا ارقامدى سۇيەپ، ەكى قولىممەن ءىشىمدى ۇستاپ، كوزىمدى جۇمدىم. قانشا وتىرعانىم بەلگىسىز، كەنەت «ءا، قانشىق مىندا ەكەنسىڭ عوي» دەگەن تارعىل داۋىستان كوزىمدى اشتىم. تاياق تاستام جەردە، الگىندە سوڭىمنان تۇسكەندەردىڭ ءبىرى تۇر. سويداۋىلداي وڭكيگەن بىرەۋ ەكەن. قولىندا سالا قۇلاش شوقپار، ءسال قيمىلداسام پەرىپ قالماق.

«قۇتىلىقتىڭ قانشىعى، ىشىڭدەگى تۇقىمىڭمەن بىرگە قۇرتايىن»، – دەپ اقىرىپ شوقپارىن كوتەرە بەرگەن. قىلىشىمدى الۋعا ۇلگەرمەدىم، توسىن وقيعا بولدى. كەنەت جارتاستىڭ ار جاعىنان قاتتى ىرىل ەستىلىپ، جەبەشە اتىلعان قاسقىردى كوردىم. الگىندەگى ارلان ەكەن. لاقتىرىلعان تاستاي بولعان ارلان شوقپار كوتەرگەن جەندەتتىڭ كەۋدەسىنەن كەلىپ ۇردى. وتكىر ازۋ تىستەرىمەن تاماقتان ورعانداي بولدى. الگى بايقۇستىڭ جانۇشىرا شىققان داۋىسى اينالا شىڭ-قۇزدى جاڭعىرتىپ بارىپ تىنا قالدى. سوڭىما تۇسكەن جاۋىمدى جايراتقان ارلان ءبىر سەكىرىپ، الگىندە ءوزى جاتقان ساندىقتاستىڭ ۇستىنە شىقتى. نە ىستەرىمدى بىلمەي سىلەيىپ قالعان ماعان ماڭقيا ءبىر قاراپ، كوككە قاراپ ۇلىدى دەيسىڭ. جان دۇنيەمدە ۇلكەن وزگەرىس بولعانداي، ءبىر عاجاپ كۇيگە ءتۇستىم. قاسقىردىڭ ءۇنى جانىما جاعىپ، الپىس ەكى تامىرىمدى ءيدىرىپ بارادى. كوز الدىما، وتۇكەننىڭ جۋسانى بۇرقىراعان، جىلقىسى شۇرقىراعان دالاسى، ورمان-توعايى، بۇلقىنا اققان ارىندى وزەندەرى، كوكتەمدە شۇعىنىقتان ورتتەي بولعان القاپتارى كەلدى. اق بوز ءمىنىپ، كوك ساۋىتقا قۇرسانعان باتىرلار ەلەستەدى. قاسقىردىڭ ۇلىعان ءۇنى جان دۇنيەمدى راقات ءبىر سەزىمگە بولەگەندەي ەدى. قاسقىردىڭ ۇلىعان ءۇنى، بويىما ورلىكتىڭ، تەكتىلىكتىڭ دانەگىن ەگىپ جاتقانداي ەدى... ءىشىمنىڭ اۋىرعانى لەزدە تىيىلىپ، بەلگىسىز ءبىر قۋات پايدا بولدى. ءدۇر سىلكىندىم. كوزىمدى اشقاندا، ارلاندى كورە المادىم. ءبارى دە كورگەن تۇستەي. ارتىنان قۇتىلىققا ايتىپ ەدىم، «اسپان تۇستەس كوك ءبورى تەك كيەسى بار ادامدارعا عانا كورىنەدى. كيە نە سەندە، نە ىشىڭدەگى بالادا» دەپ ەدى. اراعا اي سالىپ سەنى دۇنيەگە اكەلدىم. تولعاق قىسار ءتۇنى تۇسىمە سول كوك ءبورى ەندى. وتۇكەننىڭ بيىك ءبىر شىڭىنا شىعىپ، كوككە قاراپ ۇلىپ تۇر ەكەن. سوندا قۇتىلىق; «كوك بورىدەي جورتىپ، كوك تۇرىكتىڭ قامىن جەيتىن، كوك تۇرىكتىڭ قالقانى مەن كوك سەمسەرى بولاتىن ءبىر كوك ءبورى ومىرگە كەلەدى ەكەن»، – دەپ بالاشا قۋانىپ ەدى. سول ۇل سەن بولاتىنسىڭ». ەلبىلگە شەشەسىنىڭ وسى اڭگىمەسى قۇلاعىنان كەتپەيدى. سول ءبىر وقيعانى اڭگىمەلەپ بولعان سوڭ: «ەكەۋمىزدى سول قىسىلتاياڭدا قورعاپ قالعان، كوك ءبورى سەنىڭ كيەڭ. سول بورىدەي تەكتى، بورىدەي قايراتتى، بورىدەي ەركىن بولۋ ساعان جازسىن، قۇلىنىم!» – دەگەن ەلبىگە قاتۇن مۇنى ماڭدايىنان يىسكەپ، كوككە قاراپ سىيىنعان-تۇعىن. شەشەسىنىڭ الدىندا وتىرىپ، ايتقاندارىن تىڭداعان كۇلتەگىن ەندى، مىنە، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، الماس قىلىشتى بەلىنە بايلاپ، ۇلى جورىققا اتتانىپ بارا جاتىر...

(روماننان  ءۇزىندى)

سەيسەن امىربەكۇى

Abai.kz