(مەملەكەتتىك كەڭەسشى «ەرلان قاريننىڭ «جاس الاش» گازەتىندەگى «ءبىزدىڭ يدەولوگيا – اتا زاڭ» اتتى ماقالاسىنا قاتىستى بىرەر ءسوز)

ماقالا نەگىزىنەن مەملەكەتتىك يدەولوگياعا، ونىڭ ءتۇپ نەگىزى – كونستيتۋتسياعا ارنالعان سەبەپتى الدىمەن قازىرگى قوعامدىق ويداعى ءبىر تەندەنتسيا تۋرالى ايتايىن: بىزدە اسقىنىپ كەتكەن ءبىر پسەۆدوساراپشىلىق سىرقات بار، ياعني، «اركىمنىڭ دە تالاسى بار» وسى يدەولوگياعا كەلگەندە كەز كەلگەن، ءتىپتى ساياساتتانۋدىڭ الىپپەسىنىڭ بەتىن اشپاعاندار دا اياق استىنان مامان بوپ شىعا كەلەدى.

ونىڭ ءۇش سەبەبى بار.

بىرىنشىدەن، يدەولوگيا دەگەننىڭ ءوزى ۇشى-قيىرى جوق، ولشەۋگە دە، بويلاۋعا دا كونبەيتىن قۇبىلىس، سول سەبەپتى كۆازيماماندار «تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا» دەپ، سان قىرلى ومىرىمىزدەگى وقيعالاردى وسى تاقىرىپپەن بايلانىستىرىپ، ءوز ۇكىمىن شىعارىپ وتىرادى.

ەكىنشىدەن، ماسەلەن، ەكونوميكا، قارجى، الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق سالالار ءتيىستى دايىندىقتى قاجەت ەتسە، يدەولوگيا سالاسىنا قاتىستى ءبىردى-ەكىلى كىتاپ وقىعان ادام دا بىلگىشسىنىپ، كولگىرسىپ سويلەي بەرەدى.

ۇشىنشىدەن، اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى، كەزىندە بىرجاقتى، سوۆەتتىك، كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ توتاليتارلىق تابانىنىڭ استىندا تاپتالىپ قالعان ازات ويلى قوعامدىق سانا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى يدەولوگيا سالاسىنا ءبىرتۇرلى قاراپ كەلدى. ياعني، مەملەكەت تاراپىنان وسى سالاعا قانداي دا ءبىر باستاما كوتەرىلسە (سونىڭ ىشىندە كوڭىلگە قونارلىعى بولسا دا), سوعان اسا ءبىر كۇدىكپەن، كۇمانمەن قاراۋ وزىنشە ءبىر داستۇرگە اينالىپ كەتتى.

ءيا، بۇعان دەيىن دە ءبىز ەسكى قازاقستاننىڭ يدەولوگياسىنىڭ كەمشىن تۇستارىن، كونستيتۋتسيادا بەكىتىلمەگەن سوڭ، الماتىنىڭ اۋا-رايى سەكىلدى قۇبىلىپ وتىراتىن يدەولوگيالىق باسىمدىقتار تۋرالى ايتىپ كەلگەن. ءارتۇرلى، ورىندى-اق باستامالار قولعا الىنىپ، باعدارلامالار قابىلدانعانىمەن، يدەولوگيا سالاسىندا مەملەكەتتىك مۇددە جولىنداعى بىرىزدىلىك، جۇيەلىلىك، كەي جاعدايدا قاراپايىم لوگيكا (قيسىن) بولماي كەلدى. ايتاتىن نەسى بار، ەسكى قازاقستان دا يدەولوگيانى، ونىڭ وراسان زور ماشيناسىن ءبىر ادامعا تابىنۋ، ونىڭ جەكە باسىن حالىقتان بيىك قويۋ ماقساتىندا پايدالانىپ كەلدى.

ەندى بولسا، جاعداي وزگەرگەن سەكىلدى.

ماقالادا دا وسى جايت جاقسى اڭعارىلىپتى: «بۇدان بىلاي «ءبىز ۇستاناتىن قۇندىلىقتارعا نە جاتادى؟»، «يدەولوگيامىز قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا انىق ءارى سەنىمدى جاۋاپتى اتا زاڭنان تابامىز. سەبەبى، كونستيتۋتسيا – تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس، ول – ءومىر سالتىمىزدى، بىرەگەيلىگىمىزدى، باعىت-باعدارىمىزدى كورسەتەتىن قۇجات. ياعني، اتا زاڭ – يدەولوگيالىق قۇندىلىقتار كودى».

كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى شىنىمەن دە مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق باسىم باعىتتارى مەن ۇستىندارىن جاڭالاپ، زامان تالاپتارىنا سايكەستەندىرگەندەي. ماسەلەن، «ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن تۇجىرىم 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا بولمادى. قاراپ وتىرساق، بۇل تەزيستىڭ تەك قانا ىشكى ساياسات ءۇشىن عانا ەمەس، كەيبىر كورشىمىز سوۆەت يمپەرياسىن يدەالداندىرىپ، سونىڭ نەگىزىندە باسقا ەلدەردىڭ جەرىنە كوز الارتىپ، قازىردە ابدەن ۋشىعىپ تۇرعان گەوساياسات ءۇشىن دە اسا زور ماڭىزى بار.

سونىمەن بىرگە، ماقالادا كونستيتۋتسياداعى «ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاتىستى ناقتى ۇستانىم»، «قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن ناقتى بەلگىلەۋ»، «ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعالاتىنى»، «ەل دامۋىنىڭ ادامي ولشەمى ەنگىزىلگەنى» تۋرالى جاڭاشا باپتاردىڭ سالماعى شىنىمەن ايتارلىقتاي، كەرەك دەسەڭىز، ولار مەملەكەتتىك يدەولوگيا دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن انىقتاپ بەرىپ وتىر.

بايىرعى دەموكرات رەتىندە ءبىز، اسىرەسە، دەموكراتيا، ءسوز بوستاندىعى، ادام قۇقى سەكىلدى ليبەرالدى قاعيداتتاردى ءجيى تىلگە تيەك ەتەتىنىمىز راس.

مەنىڭشە، ماقالادا بۇگىنگى قازاقستانداعى وسى جاعدايعا بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان، مۇلدەم سونى فورمۋلا بەرىلگەن. بۇل جاڭاشا جايت ەرەكشە ماڭىزدى بولعاندىقتان ماقالانىڭ سول تۇسىن تولىقتاي كەلتىرەيىن: «ماڭىزدى نورمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەكىتىلگەن ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ دا – ادامي ولشەمنىڭ نەگىزى. 23-باپتىڭ 5-تارماعىندا «تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى» دەپ جازىلسا، وسى باپتىڭ 1-تارماعىندا «ءسوز ەركىندىگىنە كەپiلدiك بەرiلەدى» دەپ كورسەتىلگەن. ياعني، ءسوز بوستاندىعى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا بارىنشا كەڭەيتىلدى.

وسىلايشا، كونستيتۋتسيادا تەڭگەرىمدى ۇستانىم بەلگىلەندى. ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ دا، زاماناۋي قۇندىلىقتاردىڭ دا اراجىگى ناقتى ايقىندالعان. ءداستۇرلى دۇنيەمىزدى قورعايمىز دەپ كونسەرۆاتيۆتى باعىتقا دا تۇبەگەيلى بۇرىلماي، زاماناۋي قۇندىلىقتارعا سايكەس بولامىز دەپ ليبەرالدى باعىتقا دا اسا قاتتى ۇرىنباي، يدەولوگيالىق جانە ساياسي ارالۋاندىلىق تەڭدەي ساقتالدى».

مەنىڭشە، بۇل فورمۋلا ابدەن ورىندى. قازاقستان سەكىلدى ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپتەرى ازايماي تۇرعان ەلگە وسىنداي، جۇرتتى ورعا جىعار شەكتەن تىس راديكاليزمنەن ادا، تسەنتريستىك ۇستانىم كەرەك دەپ سانايمىن.

بيلىككە ايتار ءبىر عانا تىلەك: تەڭگەرىم بولسا، ەكى جاق – كونسەرۆاتيزم مەن ليبەراليزمنىڭ - التىن وزەگىنەن تابىلايىق. ايتپەسە، سوڭعى كەزدە ازاماتتىق بەلسەندىلەردى، تاۋەلسىز جۋرناليستەردى تىم قاتال جاۋاپقا تارتۋ جيىلەپ كەتكەن سەكىلدى. الدە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسى تەڭگەرىمنىڭ شىنايى ءمانىن تۇسىنبەي ءجۇر مە؟ تۇسىنبەسە، مەمكەڭەسشى ءتۇسىندىرىپ بەرسىن! ايۋعا دا ناماز ۇيرەتكەن تاياق ەمەس پە؟!

جانە دە سىن ايتۋشىلار مەن بالاما پىكىر بىلدىرۋشىلەردى قۇقىقتىق جاعىنان قۋدالاۋ پرەزيدەنت توقاەۆ جاريا ەتكەن (جانە دە ونى بارشا جۇرت قولداعان) «ەستيتىن مەملەكەت»، «الۋان-ءتۇرلى پىكىر – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىنا تومپاق كەلەدى، وعان قوسا جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. جاڭا قازاقستان قۇرىلىسشىلارى سونى ەسكەرسە، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ءجا، ماقالادا تاقىرىپتىق ماسەلەلەر جۇيەلى، قيسىندى، قوعامداعى وتكىر پىكىرتالاستاردى ەسكەرىپ (ەڭ ماڭىزدىلارىنا ناقتى، مەملەكەتتىك تۇرعىدان تۇشىمدى جاۋاپ بەرىلىپ) تاپسىرلەنگەن ەكەن. اسىرەسە، ىشكى ساياساتتى جۇيەلەندىرۋ، رۋحاني ومىردەگى تۇيتكىلدەر مەن ولاردى ەڭسەرۋگە ارنالعان نوۆاتسيالار، زيالى قاۋىمنىڭ رولىنە قاتىستى ويلار كوڭىلگە قونالى. مەمكەڭەسشىنىڭ قوعامنىڭ ونە بويىندا ايتىلىپ جۇرگەن الۋان-ءتۇرلى، سونىڭ ىشىندە سىني، بالاما پىكىرلەردەن حابارى بار ەكەنى سەزىلىپ تۇر-اق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مەمكەڭەسشى «بىزدە يدەولوگيا جوق» دەۋشىلەرگە لايىقتى جاۋاپ بەرگەن سياقتى.

ماقالا اۆتورىنىڭ ويلارىنا قوسار ءبىر ويىم بار.

مەنىڭشە، مەملەكەتتىك يدەولوگيانى ءبىز تەك قانا رۋحاني سالاعا عانا قاتىستى دۇنيە دەپ تۇسىنبەۋىمىز كەرەك.

ەكونوميكادا دا، الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق سالالاردى، حالىقارالىق قاتىناستاردا دا مەملەكەت ساياساتىنىڭ ەڭ باستى، باسىم باعىتتارىن مەملەكەتتىك يدەولوگيا تالاپتارى مەن كونستيتۋتسيادا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان ستاندارتتار ايقىنداپ، كەرەك كەزدە، وسى باعىتتان اداسىپ كەتكەندەردى تۇزەپ، جونگە سالىپ وتىرۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك، ۇلتتىق مۇددە قوعام جانە مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا بىردەي قولدانۋى ءتيىس!  مەملەكەتتىك يدەولوگيانى ورنىقتىرۋ دەگەن وسى بولۋى ءتيىس!

مەملەكەتتىك يدەولوگيا قاعيداتتارى بيۋدجەتتى بەكىتۋ مەن جۇمساۋدان باستاپ قاي ەلدەن قاي ماقساتتا، قانداي شارتتارمەن ينۆەستيتسيا اكەلۋ كەرەك دەگەن ساۋالدارعا دەيىن ىقپال ەتۋى ءتيىس!

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مەملەكەتتىك يدەولوگيا بارلىق سالانى قامتۋ كەرەك، بارىندە ءبىر يدەولوگياعا باعىنعان، سونى نەگىزگە العان بىرىزدىلىك، قالىپتاسقان جۇيە بولۋ كەرەك!

سول تۇرعىدان العاندا، بۇگىنگى تۇراقسىز دا تۋربۋلەنتتى كەزەڭدەگى ەل ەكونوميكاسىنا، قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە، كۇندەلىكتى كۇنكورىسىنە قاتىستى ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپ جوق. ۇكىمەتتىڭ ەسەپتەرى ءبىر دە، جۇرتتىڭ جاعدايى (جۇمىس ورىندارىمەن قامتۋ، مۇناي مەن گازعا تەلىنىپ قالعان ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ، وتاندىق ءوندىرىس پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ، باعا مەن تاريفتەردىڭ شارىقتاۋىنا توقتاۋ سالۋ، ينفلياتسيانى تەجەۋ جانە تب.) ودان مۇلدەم بولەك. ەكەۋى – حالىق پەن ۇكىمەت - ەكى ءتۇرلى الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سىقىلدى.

مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك قولداۋعا ءزارۋ توپتاردى قازىرگى زامان تالاپتارى مەن مۇمكىندىكتەرىنە ساي دەمەۋ نەمەسە سوت، پروكۋراتۋرا، پوليتسيادان ورىنسىز زارداپ شەككەن ازاماتتاردى اراشالاۋ دا مەملەكەتتىك يدەولوگياعا تيەسىلى ەمەس پە؟!

وكىنىشكە وراي، پرەزيدەنت جاريالاپ جۇرگەن كوڭىلگە قونىمدى جانە بارشا جۇرت قولداۋعا ابدەن لايىق قاعيداتتار مەن تالاپتار تومەنگى دەڭگەيدەگى بيلىك ورگاندارىنىڭ، جەكەلەگەن شەندىلەردىڭ ەسكىشە جۇمىس ىستەۋىنىڭ كەسىرىنەن ءومىر سالتىنا اينالماي-اق كەلەدى. سودان بارىپ، الدىمەن ءتيىستى بيلىك ورگانىنا، سودان سوڭ پرەزيدەنتتىك بيلىككە دەگەن سەنىمسىزدىك تۋىنداپ جاتادى.

وسى كەمشىلىكتەردى دە جويۋ ءىسى – مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ تىكەلەي دە ءتول مىندەتى ەمەس پە؟

ماقالا سوڭىندا مەمكەڭەسشىگە ايتار ءبىر ۇسىنىسىم بار.

ءجا، استانادا جاقسى شەشىمدەر قابىلدانىپ جاتار. الايدا ازاماتتار سول شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن نە ورىندالماۋىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ قيمىل-ارەكەتىنەن (نە سول حارەكەتتىڭ جوقتىعىنان) كورىپ، ءتيىستى باعا بەرىپ وتىرادى. مەملەكەتتىك يدەولوگيا شىنىمەن دە سونداي ماڭىزدى بولسا، نەلىكتەن جەرگىلىكتى اكىم ورىنباسارلارىنىڭ يەرارحياسىندا يدەولوگيا سالاسىنا جاۋاپتى ورىباسارلار ىلعي شەتتەتىلەدى ء(وزارا فۋنكتسيالاردى بولىسۋدە،. پروتوكول جانە ۇستەل باسىندا وتىرۋ رەتى جاعىنان دا سولاي), ەسەسىنە، قارجى، ەكونوميكا، قۇرىلىس، ونەركاسىپ سالالارىنا جاۋاپتى ورىنباسارلاردىڭ مارتەبەسى جوعارى بولىپ تۇرادى؟

مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرسەك، وسى بيۋروكراتيالىق ماسەلەنى دە شەشىپ تاستاۋ كەرەك سياقتى.

ءامىرجان قوسان

Abai.kz