ءبىر زامانداردا قازاق ەلىن ءىس جۇزىندە بيلەر باسقاردى...

و زامانداردا حان جارلىق شىعاردى، اسكەرگە قولباسشىلىق جاسادى، سوعىس جاريالادى. بىراق، ءار ۋاقىتتا ەل مەن جەر تۇتاستىعىنا كەلگەندە بيلەر شەشۋشى رول اتقاردى.  بۇل ‑ دالالىق دەموكراتيا ۇلگىسى، ەل بيلىگىن بيلەر ۇستاعانىنىڭ جارقىن كورىنىسى!

 وسىنداي دەموكراتيالىق تاريحى بار ەلدىڭ بۇگىنگى كۇيى قانداي؟

 سونىمەن، قازاقستان پارلامەنتاريزمى ءوزىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭىنە اياق باستى ‑ قازاقستانداعى پارلامەنتاريزم كەڭەستىك كەزەڭدەگى جوعارعى كەڭەستەن باستاپ، كاسىبي ەكى پالاتالى پارلامەنتكە, ەندى، قايتادان جاڭارتىلعان ءبىر پالاتالى جۇيە – قۇرىلتايعا دەيىنگى جولدان ءوتتى. بۇل ۇدەرىس ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمىنىڭ ەۆوليۋتسياسىن جانە مەملەكەتتىلىگىنىڭ نىعايۋىن كورسەتەدى.

پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋ كەزەڭدەرى مىنالاردى قامتيدى:

پارلامەنتكە دەيىنگى كەزەڭ (1990–1993)

جوعارعى كەڭەس: العاشقى جوعارى وكىلدى ورگان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى بولدى. ول 1990–1993 جىلدارى تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالادى.

تاريحي شەشىمدەر: ءدال وسى جوعارعى كەڭەس مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى (1990 ج.) جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن (1993 ج.) قابىلدادى.

ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋى (1995–2022)

1995 جىلعى كونستيتۋتسيا: جوعارعى كەڭەس تاراتىلىپ، تىكەلەي باسقارۋ كەزەڭىنەن كەيىن جاڭا كونستيتۋتسيا ەكى پالاتالى پارلامەنتتى قۇردى.

قۇرىلىمى: پارلامەنت ەكى پالاتادان تۇردى — جوعارعى پالاتا (سەنات) جانە تومەنگى پالاتا ء(ماجىلىس).

جۇمىسىنىڭ باستالۋى: جاڭا كاسىبي پارلامەنتتىڭ العاشقى سەسسياسى 1996 جىلعى 30 قاڭتاردا ءوتتى.

قىزمەتتەرى: سەنات وڭىرلەردىڭ مۇددەسىن بىلدىرسە، ءماجىلىس تۇراقتى نەگىزدە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىمەن اينالىستى.

ترانسفورماتسيا جانە ءبىر پالاتالى جۇيەگە كوشۋ (قازىرگى كەزەڭ)

ساياسي رەفورمالار: 2026 جىلعى 15 ناۋرىزداعى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسى قابىلداندى.

ەكى پالاتالى ءداۋىردىڭ اياقتالۋى: 2026 جىلعى ماۋسىمنىڭ سوڭىندا جوعارعى پالاتانىڭ (سەناتتىڭ) قىزمەتى اياقتالىپ، ەل جاڭا ءبىر پالاتالى زاڭ شىعارۋشى ورگان — قۇرىلتايدى قالىپتاستىرۋعا كوشتى.

قۇرىلتاي – بيلەر ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ مە؟ 

وسى سۇراق ءالى دە كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە تۇر. تۇرۋى – زاڭدى. سەبەبى، ءبىز تەك ءسالت‑داستۇردى عانا ەمەس، سو زاماننان جەتكەن ەل باسقارۋ تاجىريبەسىن ۇمىتپاعان حالىقپىز. سوندىقتان بولار، بۇرىن «ەلدىك ماسەلە كوتەرىلگەندە عانا شاقىرىلاتىن ۇلى جيىن – قۇرىلتاي، بۇگىندە، كۇندەلىكتى جينالاتىن ماجىلىسكە ساي ما؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋعانى راس...

سول سەبەپتى، قوعام پىكىرى بۇل ماسەلەدە ءالى دە ءبىر تۇپكىلىكتى ويعا كەلە الماي جاتقانىن جاسىرمايمىز... دەگەنمەن، ماسەلەگە تاريحي تۇرعىدان كەلسەك، قازاقستان حالقىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىزدا رەفەرەندۋم ارقىلى قۇرىلتايدى قابىلداۋى – زامانعا ساي دۇرىس شەشىم بولعانىن كورسەتەدى.

نەگە دەسەڭىز، زامانداردىڭ وزگەرۋىمەن بىرگە، قازىر بۇرىنعى قالىپتاعى «قۇرىلتاي» ۇعىمىنىڭ ءداۋىرى كەلمەسكە كەتكەنىن اشىق ايتۋ كەرەك. ول زامانعى «ەل مەن ەلدىڭ اراسى التى ايلىق جول» دەيتىن قازاق ەلى قازىر جوق. و كەزدەگى قۇرىلتاي ءمانى، سوندىقتان، بۇكىل ەل تاعدىرى تالقىعا تۇسكەندە شاقىرىلاتىن ۇلى جيىن ەدى. ءارى، ول زامانعى «ەل تاعدىرى» دەگەنننىڭ ءوزى ماعىناسى جاعىنان ءبىر سۇراققا: «نە بار بولۋ، نە جوق بولۋ؟» دەگەنگە كەلىپ تىرەلەتىن...

قازىر، ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدىق. بۇرىنعى «ەلدىك سيپات»، ەندى، «مەملەكەنتتىك سيپاتقا» كوشتى. «التى ايلىق الىس جول» دەگەن دە ءمانىن جويدى – ۇلى جيىندى ءبىر كۇندە وتكىزىپ، ءبىر كۇندە تاراپ كەتۋ مۇمكىن بولدى. بىراق، قازىرگى «ەلدىك ماسەلەنىڭ» ءمانى زورايدى، ول – كۇندەلىكتى تالقىعا ءتۋسۋى ءتيىس سۇراقتار قاتارىنا كوشتى...  ياعني، وسى تۇرعىدا، بۇگىندە، تاريح قويناۋىنا كەتكەلى جاتقان ءماجىلىستىڭ ءاربىر جيىنى – قۇرىلتاي دەپ اتالاتىن ماعىنامەن تولىقتى دەسەك بولادى.

ەندەشە، قازىرگى زاماندا، ەلىمىزگە بۇرىنعى بيلەر ينستيتۋتىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە، كۇندەلىكتى جۇمىس جاسايتىن قۇرىلتاي قاجەت. ويتكەنى، ءار كۇنى قۇرىلتايدا كوتەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ سالماعى – بۇرىنعى «ەلدىك سيپاتتاعى» سۇراقتاردان ءبىر مىسقال كەم ەمەس بولىپ قالدى...

ەندەشە، ءبىز قازىرگى قۇرىلتايدى، شارتتى تۇردە، «بيلەر ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ» دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.

دەپۋتات بي بولا الا ما؟

بۇل سۇراق تىكەلەي ەل باسقارۋ مودەلىمەن تىعىز بايلانىستى. ەگەر، مەملەكەت اۆتوريتارلى، تىكەلەي قاتاڭ ۆەرتيكالعا باعىنۋ جولىمەن باسقارىلسا – ونداعى پارلامەنتاريزمنىڭ قۇرىلتايعا ەش قاتىس جوق بولادى. ونى ءبىز ءوزىمىزدىڭ وتىز بەس جىلدىق تاۋەلسىزدىك تاريحىمىزدان بايقامىز ‑  سەنات پەنن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «جوعارعى بيلىكتىڭ نوتاريۋسى» دەگەن يرونيانىڭ شىعۋى دا سول كەز ەدى عوي...

ونداي بيلىك فورماسى كەزىندە ەل باسقارۋ جۇيەسىندە «الاڭسىز  باقىتتى عۇمىردىڭ» تولىق يديللياسىن قالىپتاستىردى: جوعارعى بيلىكتىڭ (اۆتوريتارلىق بيلىكتىڭ) شەشىمىن «ءجۇز پايىز قولداۋ»، نە، قارسى جاقتىڭ ۇسىنىسىن «ءجۇز پايىز قولداماۋ» دەگەن دە وسى كەزدە بەلەڭ الدى. ءسويتىپ، ءماجىلىس دالا دەموكراتياسى سانالاتىن قۇرىلتاي پرينتسيپىنەن الشاقتاپ، بيلىك تارماعى بولىپ قالا بەردى...

دەپۋتاتتار دا «بيلەر ەمەس ‑ بيلىك وكىلى» دەپ قابىلداندى... ال، بۇل، قازاقى بولمىسقا، قازاقتىڭ ەركىندىك پەن ادىلەتتىلىك تۋرالى دۇنيەتانىمىنا مۇلدەم جات قۇبىلىستار ەدى...

قۇرىلتاي نەنى وزگەرتەدى؟

ونىڭ مۇمكىندىگى ەلىمىزدە «ەل باسقارۋ پرينتسيپتەرى» رەتىندە جاريالانعان «ادىلەتتى قازاقستان»، «تازا قازاقستان» باعىتىنىڭ قانشالىقتى جۇزەگە اسا الۋىنا بايلانىستى بولماق...

بىزگە ونداي مۇمكىندىكتى «قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي» بولىپ، سانامىزعا سىڭىرگەن وتكەن ءماجىلىس سايلاۋىنداعى «جەكە ماندات بويىنشا سايلاۋعا ءتۇسۋ» ەرەجەسى الىپ كەلدى. ەندى، بۇرىنعى «ءلاپپايشىل» پارتيالاردىڭ ىشىندە ءوز پايىمىمەن ءسوز ايتا الاتىن، حالىقپەن ەتەنە بايلانىس ورناتا العان ءبىر توپ دەپۋتاتتار ماجىلىسكە ءوتتى.

سوڭعى ءماجىلىستىڭ بارلىق جۇمىسىنا قان جۇگىرتىپ، ونىڭ ەندى قۇرىلتاي دەپ اتانۋىنا دا تىكەلەي ىقپال ەتكەن – وسى دەپتۋتتاردىڭ ۇلگىسى دەر ەدىم. ولار، اتتارى ەل اۋزىندا جۇرگەن «جەكە مانداتشىلار»: ەرمۇرات باپي، بازاربەك باقىتجان.

بۇرىنعى «ازداپ وپپوزيتسياشىل پارتيا» بولعان «اق جول» پارتياسىنان قازىبەك يسا. ازات پەرۋاشەۆ.

«اۆوريتاريزمگە دەموكراتيالىق سيپات بەرۋدى» كوزدەگەن بۇرىنعى «نۇر وتان», كەيىنگى «امانات» پارتياسىنان ءبىراز دەپۋتاتتار كوزگە ىلىكتى...

ارينە، «قۇرىلتايلىق تاجىريبە» جوقتىعى ولاردىڭ كوزقاراستارىندا بايقالىپ جاتتى: كەيبىرى ‑  «ەلدىك ءمانى بار» ماسەلەلەردە جالتاقتىق تانىتتى دا! دەگەنمەن، وسىنداي بەلسەندى دەپۋتاتتار بولاشاقتاعى ءبىرپالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ ومىرگە كەلۋىنە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ولار ءارتۇرلى سۇراقتار بويىنشا كوزگە ءتۇسىپ، ءماجىلىستى قۇرىلتايعا «جالعاعان» اسحات ايماعانبەتوۆ، ەدىل جاڭبىرشين، ابزال قۇسپان، رينات زايتوۆ، ەرلان سايروۆ...

ءيا، ودان وزگە دە بىرقاتار دەپۋتاتتار وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن تانىلدى – اتتارى اتالماي قالسا، كەشىرىم ەتىڭىزدەر... 

بىراق، ولاردىڭ قىزمەتىن مەن «قۇرىلتايلىق مان‑ماعىنامەن» باعالاي الماس ەدىم. ال، ماسەلە ەلدىك سيپاتتا بولسا ‑ ونى اتاۋعا بولار ەدى...

سوندىقتان، بۇگىن تاريح قويناۋىنا قىزمەتى مەن دەپۋتاتتىق مانداتىن تاپسىراتىن ءماجىلىستىڭ تولىق قۇرامىنا الدا تەك جاقسىلىق تىلەيىك.

سىزدەرگە حالىقتىق مىنبەردەن العان تاجىريبەلەرىڭىزدى ەلگە تاراتىپ، قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنە ودان ءارى قىزمەت ەتە بەرىڭىزدەر دەيمىز!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz