تۇرىك قاعاناتىنىڭ ءبىز كورىپ جۇرگەن ءتىلى 8-عاسىرداعى تاستارداعى جازۋ. الايدا 6-عاسىرداعى تاسپار قاعان مەن نيري قاعاننىڭ ەسكەرتكىشتەرى كونە موڭعول تىلىندە. تاسپار قاعان 572-581 جىلدارى بيلىك قۇرعان، بۋمىن قاعاننىڭ ۇلى، مۇقان قاعاننىڭ ءىنىسى، ءومىرىنىڭ سوڭىندا بۋدداعا سەنگەن.

سۋرەت: ە.كارىبايدىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

1-سۋرەت بۇعىت جازۋى (مونعولشا: بۋگۋت، لاتىنشا: بۋگۋت) - موڭعوليانىڭ ارحانگاي ايماعىنداعى يح-تامير سۇمىنىندا العاش رەت تابىلعان كوپ ءتىلدى جازبا. جازۋ ب.ز. 584 جىلىمەن بەلگىلەنگەن جانە تۇرىك قاعاناتىنىڭ ءتورتىنشى قاعانى تاسپار قاعانعا (572–581 جىلدارى بيلىك قۇرعان) ارنالعان.

سۋرەت: ە.كارىبايدىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

2-سۋرەت ەسكەرتكىش تۇرعان اۋماقتىڭ تۇتاس سۋرەتى.

ءماتىنى ەكى تىلدە، ءبىرى سوعدى تىلىندە، ەكىنشىسى كونە موڭعول ءتىلى(سيانبي، جۋجان ءتىلى). سوعدى ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءبىرى ، اسىرەسە قاشقاريا مەن ماۋەرانناحردا جەتەكشى ءتىل، ساۋدا-ەكونوميكانىڭ ءتىلى. سوعدىشا ءماتىندى ايتپاياق قويايىق. ءبىز سيانبي-جۋجان ءتىلدى ءماتىندى تالدايىق.

ءماتىن:

...Tadpar Mugan qagan sa-nam cig-du

...++bi++tu Tadpar qa cog-nar oro-ga-ju++

...dig-n qa-n herte ku++ quri-r ndu-ti-ju qapa bar-ju gele-lupe-r ku

...+cu-d-par dar-p-ta taga ayu-?-?C-cu

...+++gacar haru tar-ju jar-n++

...purupu tal-u-ja-r/ju Asvar-un ordu-da

...-tu++ -un jar-va-r janti-ju

...qa-d habv-ca xa+ mede-ju++++

...-nar puneken puker-ner Tadpar tala-

...-quy nabu-d botugna-s qoniy ire-y

...qagan-u +-gtir jalva-y Tadpar +?

...-ciliA-at ken hirge-c ...

...para-n qora-pi kebir qajar-a (؟)

...ol-ga-ba ku ceker-de a-qsa +

...+ -tu + kuju-tu ken-u gar-par

...++-la kobe'u-d gele-run da+hig

...+-d-un teme ingi-ner aci-sar-ju

...+++bule-ku-per qa-d qagan

قازاقشاسى:

...تاسپار مەن مۇعان قاعاندارى بىرگە تۇرعان كەزدە......تاسپار قاعان اقسۇيەكتەردى كىرگىزدى، جانە

...بۇرىن قايتىس بولعان قاعان...بارلىق كۇشتەرىمەن جينالىپ، وزدەرىمەن وڭاشا، سويلەستى...جاۋلار (اسكەري) بولىمدەردەن جەڭىلگەندە، [ولار] قورقىپ،

...جەرلەرىنە بوسىپ بارۋعا اسىقتى...

...ولاردىڭ بىرگە جانە يسبارانىڭ لاگەرىندە قاتتى توناۋلارى

...مەن بىرگە [ول؟] ەلشىلەرىن سوققىعا جىقتى

...حانزادالاردى الىپ...ءبىلىپ...

...تاسپار، تۇلكىلەر مەن وگىزدەردى

...نابۋدى، تۇيە سيىرلارىن جانە قويلاردى ولجالاپ الادى، ولار...كەلىپ،

...قاعاننىڭ، تاسپارعا قوسىلادى...

...-ءدى-عا اينالدىرعاننان كەيىن، حالىقتان كىم...

...ادامدار...دالا جەرلەرىندەگى ۋ

...قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى...جانە بوس بولدى...

... ءار كىمنىڭ كۇشتى قولدارىمەن

...X جاسايدى! ۇلدارى ايتقانداي...

...ەركەك جانە ۇرعاشى تۇيەلەرگە X تيەپ،

...شايقاستىرىپ، حانزادالار [جانە] قاعانمەن

سۋرەت: ە.كارىبايدىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

سۋرەت: ە.كارىبايدىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

3-سۋرەت. قۇيىس تولاعاي بىتىكتاسى. تۇرىك نيري قاعانعا (باتىس تۇرىك قاعانى، 588-601 جىلدارى ەل بيلەگەن) ارنالعان. نيري قاعان بۋددا دىنىنە كىرگەن. ونىڭ قحر، ىلە ايماعى موڭعولكۇرە اۋدانىندا قورىمى مەن بالبال تاسى بار.

ءماتىنى:

1. Bitignar qağan değin şine budi sativa törūk,

بىتىكتەر قاعان، تەگىن جاڭا بۇد باباسىنان تورىلگەن (تۋىلعان).

2. qağan, būdi qağani uqaqu kere (ەل اتى، كەرەي؟) Anağai

قاعان بۇد قاعانىن ۇعاتىن kere(ەل اتى ،بالكىم كەرەي) اناعاي

3. Te za-qu bod beg-ey nar bayy dolo ja qug bu

بەك تەر باي(بار) جەتى ەك دە ءجا

4. Bitiğ chıltonar qaranu yagun twa puro chıchıla pugtug nelen

بىتىك تاستارعا قاراعان جايدا تىۆا(تايپا~)...

5. Qaganu qatunar duge nırı qağan, tūrūk qağan

قاعاننىڭ قاتۇندارى، ءىنى نيري قاعان

بىتىك تاستار قاراعان تۇرىك قاعانى

6. Kuş dörū tauaju kere erkin barğol parxır ıgbı j

كۇش ءتورو (زاڭ) ءتاۋاپ كەرەي ەلى ۇستاپ (بارۋ، بارىمتا)

7. Tūgju ūqaba nar qağan qanı julaba tunu tūgūn yatua

ىلگەن/جەتەر ۇققاندار قاعان حان...

8. irgen tu togogun putugşı sının būdisativa török qağan

ەلدى جاڭا بۇد اتاسىنان تۋعان قاعان

9. ūş bitiğin twa par qağan törūk qağanun

بىتىگىن تىۆاقاعان تۋعان قاعانىن

10. pada niri qagan tūrik qağan kljı ubı jalo ba darqa jay bey

قيعان نيري قاعان تۇرىكقاعانى تاياپ...تارقان جايى (تاعدىر) ەكەن

11. bitiğ şag pag tarqa bıti be pa

بىتىك چاق تارقان جازعان.

ءبىر عاجابى بۇل كونە موڭعول ءتىلى كونە تۇرىك تىلىنە ۇقساپ كەتەدى، سوندا 8-عاسىرداعى تۇرىك ءتىلى نەگە پارىقتى؟ بالكىم بۇرىن ەكى ءتىل ءبىر ءتىل بولعان، كەيىن باتىستاعىلارى ەنەسەي، سوعدى، ۋگۇر تىلدەرىمەن ارالاسىپ پارىقتالا باستادى ما؟ جوق الدە تۇرىك قاعاناتىن قۇرعاندار ءاسىلى سيانبي ءتىلدى تايپا بولىپ التايعا بارىپ بىرتىندەپ تەرىكتەرگە سىڭە باستاعان، الايدا ەليتا باستاپتا سيانبيشە سويلەپ 7-عاسىردىڭ سوڭىندا تۇرىكتەنىپ تۇرىكشە سويلەگەن بە؟ ايتپەسە ولار وزدەرىنەن جەڭىلگەن جۋجانداردىڭ تىلىندە نەگە ەسكەرتكىشكە جازۋ جازادى؟ سۇراق كوپ. بۇل تۋرالى گۋميلەۆتە ءدال وسى مەنىڭ ويىمدى ايتقان ەكەن، ەليتا ءتىلى بۇرىن باسقا ءتىل.

ەرزات كارىباي

Abai.kz