بۇگىن الماتى قالاسىندا قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن «قۇرىلتاي – زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزى» اتتى ساراپتامالىق الاڭ ءوتتى.

ءىس-شاراعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى، جەتەكشى تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى، عىلىمي قاۋىمداستىق، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى، قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى.

ساراپتامالىق الاڭ جۇمىسىن باستاي وتىرىپ، قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى اشىقتىق، كاسىبيلىك جانە كەڭ قوعامدىق قاتىسۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋدى بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلتايدىڭ العاشقى سايلاۋى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە اينالىپ، جاڭارتىلعان وكىلدى بيلىك جۇيەسىنىڭ تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا نەگىزگى ءرولدى قۋاتتى ساياسي ينستيتۋتتار، ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋ جانە ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋى اتقارادى.

ءىس-شارانىڭ العاشقى سەسسياسى قۇرىلتايدىڭ كونستيتۋتسيالىق ترانسفورماتسياسىنا، ونىڭ زاڭ شىعارۋ وكىلەتتىكتەرىن دامىتۋعا، زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە جانە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى دانيەل ۆايسوۆ قۇرىلتايدىڭ كونستيتۋتسيالىق ترانسفورماتسياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تانىستىرىپ، ونىڭ جاڭا وكىلەتتىكتەرى مەن مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى ورنىنا جان-جاقتى توقتالدى.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، سايلاۋ جاڭارتىلعان زاڭناما نەگىزىندە وتەدى: قۇرىلتايدىڭ بارلىق 145 دەپۋتاتى بىرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پارتيالىق تىزىمدەر ارقىلى سايلانادى. مۇنداي ءتاسىل ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، باسەكەلەستىكتى جەكەلەگەن كانديداتتاردان باعدارلامالارعا، يدەيالارعا جانە مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن ساياسي كوماندالارعا قاراي باعىتتايدى.

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا قۇرىلتاي پارتيالىق قۇندىلىقتار مەن جالپىۇلتتىق مۇددەلەردى توعىستىراتىن ءتيىمدى الاڭعا اينالا الاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭى مەملەكەت، ساياسي پارتيالار، ساراپشىلار قاۋىمداستىعى، ازاماتتىق قوعام جانە وڭىرلەر اراسىنداعى تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى.

ساراپشى سايلاۋ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق ەكەندىگىن ايقىندايتىن كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى تەتىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە بەلسەندى قاتىسۋى جاڭا وكىلدى ورگاننىڭ قوعامدىق لەگيتيمدىلىگىن نىعايتۋدا شەشۋشى مانگە يە.

ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ورازعالي سەلتەەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەكتورالدىق كوڭىل كۇيىنە ارنالعان الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن تانىستىردى. ساۋالناما دەرەكتەرىنە سايكەس، ازاماتتاردىڭ 72,1%-ى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن. بۇل قوعامنىڭ الداعى سايلاۋ ناۋقانىنا جوعارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جوعارى كورسەتكىش قوعامنىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا مودەلىنە زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى جانە سايلاۋعا قاتىسۋ دەڭگەيى الدىڭعى پارلامەنتتىك سايلاۋمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولادى دەگەن بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، ازاماتتاردىڭ جوعارى ەلەكتورالدىق بەلسەندىلىگى بولاشاق قۇرىلتايدىڭ قوعامدىق لەگيتيمدىلىگىن نىعايتاتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ، ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋعا قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن ايعاقتايدى.

پىكىرتالاس بارىسىندا ساراپشىلار الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردىڭ ساياسي پارتيالاردىڭ قازىرگى بەلسەندىلىگى ازاماتتاردىڭ قوعامدىق كوڭىل كۇيىنە ىقپال ەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن، قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي مەن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋتىنىڭ ساۋالنامالارى «اق جول» مەن «Respublica» پارتيالارىنىڭ وڭشىل ەلەكتورات ءۇشىن باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقانىن جانە ازىرگە ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى شامالاس ەكەنىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار، سولشىل باعىتتاعى ەلەكتوراتتىڭ قولداۋىنا ۇمىتكەر جسدپ مەن قحپ پارتيالارىنىڭ رەيتينگتەرى دە ءبىر-بىرىنە جاقىن – تيىسىنشە 3,6% جانە 3,5%. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ولاردىڭ الەۋمەتتىك ريتوريكاسىنىڭ ەداۋىر ۇقساستىعىمەن جانە ەكى پارتيا اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردىڭ ازىرگە سايلاۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى ءۇشىن ايقىن بولماۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.

پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ جاريا قۇقىق جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى شولپان سايموۆا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن عىلىمي-تالدامالىق سۇيەمەلدەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.

Women in Tech Kazakhstan ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى اسەم بولاتجان ءوز بايانداماسىن قۇرىلتايداعى گەندەرلىك وكىلدىك ماسەلەسىنە ارنادى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا مودەلى مەن پارتيالىق جۇيەنىڭ جاڭارۋى كاسىبي كادرلىق رەزەرۆتى قالىپتاستىرۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، ساياسي پارتيالار بۇگىننەن باستاپ ايەلدەردىڭ كاسىبي وسۋىنە، پارتيالىق قىزمەتكە، ءماسليحاتتار، قوعامدىق كەڭەستەر مەن ساراپتامالىق الاڭداردىڭ جۇمىسىنا تەڭ دارەجەدە قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋى قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا، زاڭنامالىق كۇن ءتارتىبى قالىپتاساتىن دەڭگەيلەردە ايەلدەردىڭ كەڭىنەن وكىلدىك ەتۋى قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي جۇيەسىنىڭ كەمەلدىگىن ايقىندايتىن ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالادى.

ەكىنشى سەسسيادا قاتىسۋشىلار پارلامەنتتەردىڭ قوعاممەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن، قوعامدىق قاتىسۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن، تسيفرلىق سەرۆيستەردى دامىتۋ جانە مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتىڭ جاڭا فورماتتارىن تالقىلادى. سەسسيانى فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ سالىستىرمالى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايدار امرەباەۆ جۇرگىزدى.

قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە قوعامدىق دامۋ عىلىمدارى ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جەڭىسبەك تولەن پارلامەنتتەردىڭ قوعاممەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنە شولۋ جاسادى. ول شۆەيتساريا، فينليانديا، ۇلىبريتانيا جانە وڭتۇستىك كورەيا مىسالىندا زاڭ شىعارۋشى ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەردى تالقىلاۋعا قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى.

قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ازامات بايعاليەۆ قۇرىلتاي سايلاۋىنا ارنالعان پارتيالىق تىزىمدەردىڭ قالىپتاستىرىلۋىنا قاتىستى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن تانىستىردى. ول كانديداتتاردى باعالاۋدا ولاردىڭ مەدياداعى تانىمالدىلىعىمەن قاتار كاسىبي قۇزىرەتتىلىگى مەن وڭىرلىك وكىلدىگىنە دە ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، پارتيالارعا سايلاۋ ناۋقانىنا دايىندالۋ ءۇشىن بەس ايعا جۋىق ۋاقىت بەرىلدى. وسى كەزەڭدە ولار باعدارلامالارىن جاڭارتىپ، كانديداتتاردى ىشكى ىرىكتەۋدەن وتكىزىپ، جاڭا ساياسي جۇيەنىڭ تالاپتارىنا سايكەس پارتيالىق كوماندالارىن قالىپتاستىردى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى سايلاۋ ناۋقانى ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ، قازاقستانداعى پارتيالىق جۇيەنىڭ ودان ءارى دامىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الۋا يبراەۆا قۇرىلتاي قىزمەتىنە قوعامدىق قاتىسۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان بەكىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، زاماناۋي قۇرىلتاي مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگ الاڭىنا اينالۋى ءتيىس. مۇندا ازاماتتار ءوز ۇسىنىستارىن ايتىپ قانا قويماي، ولاردىڭ شەشىم قابىلداۋ بارىسىندا قالاي ەسكەرىلەتىنىن دە كورە الۋى قاجەت. ونىڭ پىكىرىنشە، قوعامدىق قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى نەعۇرلىم كەڭ بولسا، ازاماتتاردىڭ وكىلدى ينستيتۋتتارعا جانە قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىنا دەگەن سەنىمى سوعۇرلىم جوعارى بولادى.

الماتى قالاسىنىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ توراعاسى قايىرجان ابدىقالىقوۆ تۇراقتى قوعامدىق ديالوگتى حالىقپەن جۇيەلى كونسۋلتاتسيالارسىز، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى، جاستاردى، عىلىمي قاۋىمداستىقتى جانە وڭىرلەردى كەڭىنەن تارتۋسىز دامىتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتتى.

ول زاڭنامالىق باستامالاردى اشىق تالقىلاۋ، قوعاممەن تۇراقتى كەرى بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە كەڭىنەن تارتۋ قوعامدىق سەنىمدى نىعايتۋدىڭ ءارى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ايگەرىم ءجۇنىسوۆا تسيفرلىق قۇرىلتاي تۇجىرىمداماسى مەن e-Parlament مودەلىن ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن تانىستىردى. ول زاڭ جوبالارىن سۇيەمەلدەۋدىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق جۇيەسىن قۇرۋدى، زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ بارلىق كەزەڭىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى، ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق قاتىسۋ تەتىكتەرىن دامىتۋدى جانە زاڭنامالىق باستامالار مەن قوعامدىق ۇسىنىستاردى تالداۋدا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانۋدى ۇسىندى.

ساراپتامالىق الاڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە، قاتىسۋشىلار قۇرىلتايدىڭ قالىپتاسۋى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستالعانىن ءبىلدىرىپ، قازاقستانداعى وكىلدى بيلىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، الداعى سايلاۋ ەلدەگى دايەكتى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامىنا اينالىپ، «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى قۇرىلتاي – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» مودەلىن ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.

ساراپشىلار پارتيالىق باعدارلامالار اراسىنداعى باسەكەگە، زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىنا، ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋىنا، كاسىبي ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋگە جانە زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن جاڭا جۇيە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن قوعامدىق سەنىمدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنى ايتىلدى. ويتكەنى جوعارى سايلاۋ بەلسەندىلىگى جاڭا وكىلدى ورگاننىڭ قوعامدىق لەگيتيمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ، قوعامنىڭ ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى.

Abai.kz