ىسقاق پەن ىبىرايىم
ء(دىني پوەما)
(م.ب-عا)
— ءجۇر، ىسقاق، نەگە قاتىپ قالدىڭ؟ ءجۇر!
— قازىر بارامىن، — دەدى بۇلاق بويىنان بۇلقىنىپ.
نوسەر قۇيعان ءتۇن ەدى سالقىن-ءدۇر،
نوسەرگە كىرگەندە ايعاي دا نوسەرگە تۇنشىعىپ.
ورىسشادا ىسقاق — يسااك بوپ قىسقارىپ،
رۋحى دا، كولەڭكەسى دە كوڭىلىنە المايدى،
ءبىر ءارىپتىڭ اۋاعا ۇشقانىن،
تەك عانا جىميىپ بارلايدى.
تابىلماي كەتەدى ءبىر دىبىس اۋادا،
تامشى بوپ، ۇگىم بوپ جوعالىپ،
يسااك ءسوز — مايشامنىڭ تۇقىلىنداي بوپ قالا ما،
بۇرىن ىسقاق بوپ كەڭ جۇرگەن تارالىپ.
جالعىز دىبىستى قايتارشى ايعايلاپ،
«يسااك! يسااك!» دەپ جارارداي جاڭعىرىپ.
سول ساتتە يسااك مايشامنان جاي لاۋلاپ،
جالىنىن كوتەرەر ءسان قىلىپ.
ال، ىبىرايىم، قول جەتپەس ەسىمىڭ،
جوتانى، بۇتانى، دۇشپان مەن دوستاردى شاقىرا،
جيساڭ دا زيراتتى، مەشىتتى، كەش، ءىنىم،
شاقىرتساڭ دا ءبارىنىڭ اتىنان:
ولارعا ەش جاۋاپ بەرمەيدى. ميىنان
قۇلاعى ءبولىنىپ قالعانداي.
ءبىر داۋىستى دىبىستىڭ جوعالعان سىيىنان،
داۋىسسىز دىبىستى شۋ باسىپ العانداي.
ءبىر دىبىستىڭ كەمەيۋىنە رەنجىپ، جەبەلى نوسەرگە
كومەي مەن ميدىڭ ۇنسىزدىگىن ساپ قويعان،
ءبىر مايشام ەمەس-اۋ، بۇتاعى تاپ بولىپ كەسەلگە،
بۇتالى ۇرپاعى قۋراپ، ىشپەدى ءتاتتى ويدان.
— ءجۇر ەندى، ىسقاق.
— بارامىن. —
— تەزدەت.
جاۋاپ بەرۋگە بوگەلدى.
— نەعىپ تۇرسىڭ؟
— كۇتىڭىز.
— كۇتتىم عوي، قاراعىم...
شام قىزارتار قاراڭعىلىق ىشىندە دەنەڭدى.
— ءجۇر، قالما.
— جۇگىرىپ كەلەمىن... ءبۇيىرىن ءبىر قىسىپ...
شىعىستاعى بۇلتتاردىڭ توبىنا بۇلعاقتاپ...
— نەگە توقتاپ قالدىڭ؟
— كوزىمە قۇم ءتۇسىپ...
— قالما ارتىمنان.
— جوق، جوق.
— ءجۇر، قورىقپا!
بالا قۇمداي قوزعالار سىرعاقتاپ.
ىسقاق پەن ىبىرايىم سول شولدە،
جاياۋلاپ بەت الىپ قاسيەتتى ورىنعا،
جىرالارمەن ءتورت كۇندى ەڭسەرگەن،
قامىرداي بىلقىلداق قۇمداردىڭ جولىندا.
قۇم دالا، قۇم عانا.
ءتۇبىرى قۋراعان —
قۇمنىڭ دا ىشىندە قياقتاي شوپتەر تۇر سۇرلانا،
قۇممەن بىرگە كوشەدى، قۇم «ءجۇر!» دەپ ىمداعان.
سۇپ-سۇرعىلت قيعاق ءشوپ،
قايدان ءنار الادى؟
ءبىر تامشى ىلعال جوق،
قياققا ۇقسايتىن ءدامىن-اي انانىڭ.
تولعان قۇم توبەلەر — دالالار،
ساناساڭ سان جەتپەس، سالماعى بەلگىسىز.
قۇم تەڭىزى، تۇبىندە قارا جەر بار دەسەڭ قارا نار،
سەنبەيدى ول دا، جەر ءتۇبىن كورگىسىز.
قۇم توبە. اتى ونىڭ — بارحاندار،
ءشول اسپانى ايداعارشا بۇراتىلىپ تۇرعانداي.
ىبىرايىم باسادى العا الشاڭداپ،
ىسقاق ىلەسىپ، شولگە ءوزىن بۋعانداي.
كۇن باتىپ، اكەنىڭ جونىنا ساۋلە ۇرىپ،
قۇم ۇيتقىپ، جەل ۇدەپ تۇرادى ال...
ىبىرايىم ءتىل قاتتى ارەڭگە الدەنىپ:
— بالام، وتىن الدىڭ با؟
— مىنە، قۋراعان بۇتا بار...
جانىن سوققىلاپ تاس تولقىن بارادى،
ۇزاق اڭگىمە كىلت تىنىپ ءۇزىلدى-اي!
ءبىر قارىس بۇتانى جۇلىپ اپ قارادى،
ويدىڭ، جوق، سويلەمنىڭ قالىڭدىعىنداي.
جاعالاۋسىز قۇمدارعا جاعا ساپ،
ەكى جولاۋشىنىڭ ىزدەرى تەرەڭدەپ،
جاعالاۋداعى قايراڭداي بولعانمەن قاراساڭ،
كوبەلەكتەي قالقىعان كوبىك جوق، دەگەنمەن.
تەڭىزدىڭ كۇڭگىرت جالى جوق، جارقىراپ
وڭدا دا، سولدا دا باسقاشا تەڭىزدەر...
مىنا ەكى جولاۋشى قايىق بوپ قالتىراپ،
قايىقتى كوتەردى تولقىندار، شومىلىپ كوپ ىزدەر.
— شىرپىڭ وزىڭدە ما؟
— شىرپى مىنە عوي.
جارىق اسپانعا شاعىلىسىپ كورىنبەي...
ەڭكەيگەن ەكەۋدىڭ ارقاسىن تىلەردەي،
ارقاداعى وتىننىڭ بۇتاعى تەبىندەي...
ىبىرايىمنىڭ قويۋ شۇباتى بولىپتى،
ءار قۇدىقتان ىسقاققا سۋدى دا الدىرىپ...
قىرىنان قاراساڭ ايعا ۇقساپ كورىكتى،
و، وسى قۇمىرالارى، وزەكتى قاندىرىپ...
شىعىستان كەلگەن بۇلت كوككە ەندى تارالىپ،
ينەدەي، نايزاداي شيرىعىپ ويناعان قۇيىندار،
قارا ورمانداي قورشايدى قادالىپ،
ءدىڭ بولىپ ىسقاقتىڭ جانىنا جيىلعان.
ساۋلەلى ساڭلاۋلاردى قالدىرماي،
اڭدار ارقاسىمەن جارىقتى جاپقانداي.
قارا تۇنەكتەر تومەنگە جاپىرلاي،
قۇس بولىپ شانشىلىپ جاتقان با-اي؟!
قۇيىن ورماندار شوشايىپ شىڭ بولىپ،
جولاۋشىلار قايىق بوپ جۇزەدى ەنتىگىپ...
قاراڭعىلىققا قارا قۇم شىن كومىپ،
وت جاقپاسا بولمادى... جاناردى سەرگىتىپ...
تاعى دا ەسىمدە. تاۋ بولدى سول جەردە،
ارۋ شيە اعاشتارىمەن تىزىلگەن سوقپاعى...
ەتەگىندە كول بولدى، ەلەسىن كورگەندە،
سول كولدىڭ ۇستىنە تاڭعى بۋ توقتادى...
تولقىنى سىبدىرلاپ، شوپتەرى سىبىرلاپ،
ءىز تيمەگەن يەن سوقپاق — قاراۋسىز.
جاپىراقتىڭ كولەڭكەسى شىمىرلاپ،
كۇزىندە جاپىراقتارى توگىلەر امالسىز.
جالتىراعان تۇمسىققا بۋ جىلجىپ،
اعارعان دىڭدەردى تىشقانى كەمىرىپ...
بۇتاقتار قۇم جاققا تۇر مۇلگىپ،
"قۇمدا نە بولعانىن بىلسەم" دەپ بەرىلىپ...
ءتىپتى تومەنگە وسەدى سالبىراپ،
قۇمنىڭ دا ىشىنە سۇعىنىپ،
كولەڭكەلەرىمەن جايادى جاپىراق،
سوقپاقپەن ءبىر دەنە بوپ تۋىلىپ.
جىلتىر كول بەتىندە — ىزىڭى ارانىڭ...
قۇلاقتى بۇتاقتار اراسىمەن سىرعا اي كەپ جۇزەدى،
ەكى جاپىراقتىڭ كولەڭكەسى 8 سانىنىڭ جاساپ جانارىن،
وسى جۇمباق سان جاپىراقتى كوتەرىپ تۇر ەدى.
ىبىرايىم قارادى كەنەت ءبىر بۇتاققا،
كوكجيەككە جايىلعان سول بۇتاق،
مالىنا باستادى جۇرەكتەي شۋاققا،
ماقساتى ورىندالاتىن بولدى شاق.
— جاقىن قالدىڭ، — دەپ بۇتاق ءۇن قوستى،
ىبىرايىمنىڭ بەتىنە سوزىلىپ،
ىبىرايىم ۇندەمەي قاراڭعىلىقپەن تىلدەستى،
ىسقاق ال مۇنى كورگەن جوق سەزىنىپ.
ول باسىن كوتەرىپ قارادى، كۇرسىنە —
مۇڭدى ورماننىڭ تامىرى اشىلعان تۇستارعا،
ۇستىنە جايىلعان قۇيىندى ورماننىڭ ىشىنە —
ءبىر جۇلدىز جارىعىن جاعىپ، ۇشتى العا...
تاعى ءبىرى ولاردىڭ جانىنان
ءوتتى دە، سوقىرشا سوقتىققان كەسەكتەر
جاپىرلاپ وتەدى... توبەدەن جابىلعان —
قۇيىندى ورمانى جوعالدى، سۋىرىلىپ ەلەستەر.
ەكى قادام جەردەن بۇتانى كوردى دە،
تاستاي سالدى وتىنىن، قىزعانىپ...
ءمولدىر جاپىراققا كوزىن سەندىرە،
جاپىراقتى سيپالاپ، قۇمعا جۇرەگىن تىڭداتىپ...
جايىلعان بۇتا بارىنە ۇقساپ شىعاتىن —
ءۇيدىڭ كولەڭكەسىنە، الاپات جارىلىسقا، يمامدىق شاپانعا،
دوڭعالاققا دا ۇقسايدى تومەنگە اينالىپ تۇراتىن،
وزەن اتىراۋىنا، ۇقسايتىن ساۋلەلى بارانعا.
الاقانىڭا، دەنەڭە دە ۇقسايتىن،
جالت قارا! تمىرداي تارالعان تاراۋلار...
ءبىر ىسقىرساڭ جينالىپ، بۇيرىعىڭنان شىقپايتىن —
تارىداي شاشىراعان حالىق پا، قاراڭدار.
ءيا، الاقانعا، جۇزدەگەن قولعا دا ۇقساعان،
ءتىلى جوق دەنەنىڭ وزىندەي.
بار وسكەنى — سول. ءوز الەمى ءوزىن تۇمشالاپ،
كوكتەمدە جۇلدىزدار جينالار، تەك سونىڭ كوزىندەي.
— تەزدەت.
— توقتاشى.
— ءجۇر.
— قازىر.
— توقتاما. (شاتىردىڭ استىندا تۇرىپ العانداي ورەنىم).
— تەزىرەك. — ء(ار كوزدەن جاسىرعان ءزىلدى ءبىر بۇرقاسىن).
— جىلدامدات. كەتتىك.
— قازىر.
— نە دەدىڭ؟
ۇياعا ۇقسايدى ول بۇتا، بالاپاندارى دۇنيەگە
جاسىل قاناتىمەن پىر-پىرلاي اتتانعان.
قانعا دا ۇقساتام، ۇقساتتىڭ دەسە مۇنى نەگە،
ءبىر قانعا ۇقسايدى، ورالمايتىن تارالعان جاقتاردان.
بارىنەن بۇرىن، دەنەدەن كورى ۇقسايدى جانىڭا،
جاننىڭ بويى — تولعان ءدىرىل، قوزعالىس...
تۇيىسەر دىرىلدەر، كولەڭكەلەرىندە تاعى دا،
تۋىلار قانداي ءبىر تولعانىس؟
تۇيىسەدى، قايتا ارتقا شەگىنىپ،
كەسە الماي جولدارىن تايعاناپ.
ءتۇن ىشىندە ارالاسادى ەمىنىپ،
بۋىندار ءيىلىپ، جاپىراق ويعا قاپ.
جاقىنداپ، شەگىنەر شۋىلداپ،
تۇنشىعىپ تۇنەككە تۇردى ۇزاق،
كەتۋگە ۇمتىلسا سىنادى سىتىرلاپ،
قۇلايدى وتىن بوپ قۋ بۇتاق.
ىسقىرىپ جەل وتەر ۇستىنەن،
العاشقى بۇتاققا بار بۇتاق قايىسىپ،
ءتۇيىنىن سەرپىندى كۇش تىرەپ،
وت كۇشىن ۇشىنا جايىسىپ،
قۇدايدىڭ قۇرمەتىندەي قارا جەل قۇلپىرىپ،
بۇكىل جەردى كەزگەن تىرلىك كەيپىن تەربەتىپ.
سەزىمى تىنشىتپاي، ومىرگە ىنتىعىپ،
بۇتاقتى تىرشىلىك ءدۇبىرى تەرلەتىپ...
سەزىمنىڭ بەينەسى عانا ما؟
داليعان ءارى تىم نازىك الەمىڭ —
ءجۇز ەسە ايبىندى كۇيىندە، جان اعا،
«ءاي، ىسقاق، ءجۇر ەندى» دەيتۇعىن سالەمىڭ.
بۇتا ما؟ تامىرى جوق ەندى،
سوزدەن دە كەسەك ءبىر ارىپتەر...
«ك» ارپىنە بۇتاق، «ۋ» ارپىنە ءتىپتى دە ۇقسايدى دەگەنمىن،
«س» مەن «ت» باسقا ءبىر الەمدى دارىپتەر.
«ك» بۇتاعىنىڭ بۇتاسى ەكەۋ-اق،
ەكەۋ بوپ كەڭەس!
«ۋ» بۇتاعى — جالعىز بۋىننان ونگەن-ءدى...
ەندى سوزدەردى ماعىناسىنان ەمەس،
ءارپىنىڭ پىشىنىنەن تانيتىن كەز كەلدى.
— ءاي، ىسقاق!
— اكە، بارامىن.
ىشىندە ىستىعى بۋداقتاپ، قاتالاپ،
قۇمىرانى اۋزىنا اپارىپ ەدى قاراعىم،
بىت-شىت بولدى جەردى الالاپ.
ءتۇن. اكەسىنىڭ جانىندا ىسقاق،
ۇزىن كيىمىمەن قۇمداردا بالپاڭداپ،
اي تۋىپ — ءار جاڭا قادامدى نۇسقاپ،
التىن قۇمنىڭ ۇستىندە جاۋتاڭداپ.
جۇمساق قۇم توبەلەر تاۋسىلماي،
قاتتى زات بايقالماي، دىرىلدەپ،
اكە كولەڭكەسىندەي بۇدىر الەمگە سالقىنداي،
كوكتىڭ تەسىگىنەن كومەسكى ءۇن ۋىلدەپ.
اي كوكجيەكتى كوگەرتىپ، جارقىراتا جۋىپ،
جەل ءىز-ءتۇسسىز عايىپ بوپ، تىنىشتىق مۇلگىپ،
«ءالى الىس پا؟» دەسە، — «جاقىن»،— دەپ ساڭقىلداتا شىعىپ،
ىبىرايىم بۇرىلماستان
ءتۇرى ىستىق تۇرىپ.
توبەدەن توبەگە، قايتادان تومەن،
سەكسەۋىلدەي قاداپ كىرپىگىن جان-جاققا،
قاتار ىلبىگەن ەكەۋى بايقاعاندا ولەڭ،
ويىن ۇشىراتىن جەل دە جوق اۋلاققا.
تۇنەمەل جەرگە جەتىپ، ىبىرايىم،
وكشەسىمەن قۇمدى شۇقىرايتادى،
ۇلىنا ءشوپ سىبىرلادى، دەدى مە سۋدىرايىن،
ءشوپ بايىپپەن ءبىر نەنى
تىنىپ ايتادى.
— ءاي، ىسقاق، تەزدەت، ءجۇرىسىڭدى ەستىرت قۇلاعىما!
كوزىن ادىرايتىپ، اۋاعا تور قىلىپ جايادى.
— مەن كەلە جاتىرمىن. ماعان
مىنا بۇتا
سىبىرلاعانداي بولدى،— دەدى ىسقاق اياۋلى.
— جۇرە بەرەيىك! — دەپ ىبىرايىم ادىمىن اشا ءتۇسىپ...
اي قالقىپ، تۇبىندە جۇلدىزدار بۋىلىپ،
جىلى جىميۋعا اسپان ءوزىن
عانا جۋىپ.
اۋەدەن ءبىر سىڭعىر قۇلاققا ءىلىنىپ،
سەزەسىڭ تەك قانا اۋانىڭ سۋدىرىن، كىدىرىپ...
قۇم تۇنەكتى تىرمالاپ بۇتالار ەتبەتتەپ،
ءار قادام اۋىرلاپ بارادى-اۋ...
ەڭكەيگەن ەكەۋدىڭ وڭدەرى كورىنبەي جەر-كوككە،
ارقا وتىنىن ىبىرايىم تاستاي ساپ قارادى-اۋ...
وت جاقتى.
ۇشقىنىمەن تاراپ تۇس-تۇسقا الاۋ،
اششى تۇتىنگە كوزدەن جاس شىعاتىن.
ءتۇن ىشىنە قاناتىن قاققان ۇشقىنعا قاراپ،
ىسقاق شىرپىسىن سىندىرعان مىنا ءتۇن.
جۇرەلەپ وتىرىپ، وشاقتىڭ جولىنا نۇسقاپ:
وتىنىن سالماق بوپ، بىلەگىن تۇرەتىن:
بىراق، اكەسى قولىنان ۇستاپ:
— قويا تۇر، ەرتەڭگە كەرەك قوي بۇل وتىن،—
ودان دا ءشوپ جۇل، — دەپ ىسقاقتى،
تۇرعىزدى تۇنەرگەن تۇنەككە.
ارەڭ ءىلبيدى، ءجۇرىسى سولعىن ءبىر ىرعاقتى،
تۇنەكتەن جالعىز وت قوندىرعان جۇرەككە.
سىنعان بۇتاقتار ويلاندى ولىمگە،
ءولىم جەتەدى ەندى
ولاردى قۋىپ،
ولاردىڭ ءتانىن عانا ەمەس، وزەگىن بولىمدەپ...
الايدا، باسقا ءبىر جازمىشقا —
جول الدى شىعىپ.
شىرپىلار ۇيقىعا باتقانداي بولعانمەن،
جىلتىر قۇم بەتىندە،
بالقىعان وتقا اينالىپ ىپ-ىستىق تالعاممەن،
لايىقتى سوڭىندا كۇل بولىپ كەتۋگە.
كۇلدەر توزاڭعا اينالىپ،
قۇم كوشكىنى استىندا بىتىراپ،
سوندا راس تولىعىمەن وتەدى سورلانىپ،
جويىلۋ، جوعالۋ ارانى جۇتىپ اپ.
شاينار-اۋ بۇتانى ءارتۇرلى ولىمدەر بۋىپ اپ،
توعايدان شىققان بورىلەر اۋەگى جەر كەزىپ —
تۇنگى مەڭىرەۋدى تۇمسىعىمەن جارسا ىمىراپ،
بۇتالار قاراڭعىلىق اۋەنىمەن تەربەلىپ.
ىسقاق ءشوپ جۇلىپ
كىشى اعىننان جەتتى،
ىبىرايىم ساۋساعىن شۇبەرەكپەن وراپ، پارىقتاپ،
— اكەل بەرى! — دەدى دە قۇشاعىنداعى ءشوپتى،
وتقا سالا باستادى بايىپتاپ.
قورقىنىش ازايىپ، جارىعى قولدى ۇستاپ،
كۇركىلدەپ ۇرلەگەن جالىندى.
— ەرتەڭگە وتىن نە كەرەك؟ — دەدى ىسقاق،
سوندا ىبىرايىم ءۇن قاتتى سابىرلى:
— بۇل جەرگە نە ءۇشىن كەلدىك، ارت جاقتا
قالىپ قويىپ، ءجۇرىپ جەتتىڭ ءبىر العا...
قاۋىپ تە قالىپ قويدى اۋلاقتا،
ەرتەڭ وسىندا قۇرباندىق شالامىز قۇدايعا.
ءشوپ تەرىپ جۇرگەندە، كوردىڭ بە
قۇرباندىق ورنىن، سەن سولاي ورلەدىڭ.
— تۇنەكتىڭ ءتۇبى عوي ول مۇلدە،
قورىققانىمنان بويىم مۇزداپ، كورمەدىم.
—قۇم جاتىر قومدانىپ، كورسەتپەي،
تىنشىدىم.
— جارايدى، ىشكىڭ كەلە ما مۇنى دا؟
تورسىعىن قىسىپ، قۇيادى سۋسىنىن،
ىسقاعىم شالقايا قاراپ جۇتۋدا.
اسپاندى جاپ-جارىق ءبىر گۋىل جاپىرىپ،
— بولدىم، — دەپ وت جاققا جىلىنعان.
باسى بۇلعاڭداپ، اۋزىن ءسۇرتىپ وتىرىپ،
ماجاۋراي باستادى جىلۋدان.
قاراڭعىلىققا كوز تاستاپ، ءبىر ءسوزىن تەربەتتى:
— قۇرباندىق توقتىسى قايدا ەندى؟ — دەپ تۇندى.
كۇڭگىرت ساۋلەلى كوزىنە شامىرقانعان ءسوز جەتتى:
— وسى شولدە... قۇداي وزىنە قاجەت توقتىنى
ءوزى تابادى، يەمىز ءوزى قامىن جاسايدى...
اكەنىڭ كوزىندە قىزىلسارى جالتىل شاتىرلاپ،
كوزقاراسى وتپەن، جالىنمەن توعايدى،
جۇلدىز جارقىراپ، ۇيقى پاتشالىعىنا جاقىنداپ.
ىسقاققا جاقىنداپ:
— انا جاقتا تۇر،
وتە ەسكى قۇرباندىق ورنى،
كىم قالاعانىن بىلمەيمىن، باس قاتىپ....
قۇم تولقىپ، بۇتاقتار ۇندەمەي جەلىگىپ...
وت جانىپ، تۇتىندەر جۇلدىزعا ۇمسىنىپ،
اۋەدەگى بەلگىسىز ءتۇرتتى ارايدى،
بارلىعى ۇيقىدا، تىنىشتىق بۇلقىنىپ،
سولاي بولۋى كەرەك —
ىبىرايىم عانا ۇيىقتامايدى.
ىسقاق ۇيىقتاپ جاتىپ كوردى ءتۇس:
بۇتاقتار بۇلعاڭداپ الدىندا مۇلگۋدەي،
قولىن تيگىزگىسى كەلەدى، وزىنە بەردى كۇش،
بىراق، جاپرىراق مازاسىز بيلەيدى تيدىرمەي.
— كىم؟
— بۇتا.
نە؟
— بۇتا؟
تامىرسىز تۇس مىنە،
ارىپتەر سوزدەن دە اۋىرلاۋ مانگە يە.
«ك» — بۇتاعا ۇقسايدى، «ۋ» ءارپى ءتىپتى دە،
«س» مەن «ت» باسقا ءبىر الەمدى الديلە.
جاننىڭ جولىمەن بۇتاقتار ۇيقاسىپ،
توعىسىپ، ءتۇيىسىپ كولبەگەن،
بۇيىعى تىنىشتىق ىشىنەن ءتۇندى اشىپ،
ءيىلىپ، جالت ەتىپ جوعارى ورلەگەن.
ءبىر بۇتاق تىكەنىن كوتەرىپ،
تۇمانتىپ قارايدى الدىنان،
ول جيعان قۋ بۇتاق ەلەڭتىپ،
ءتىرى بۇتاققا ۇمسىنىپ قارعىعان.
بۇتاقتار ۇزارىپ قول سوزىپ،
جاپىراعى جاقىنداپ ىسقاققا.
جەر جىلتىراپ، بۇتالار سەرمەلىپ،
قاراڭعىلىققا بيىكتەپ كۇش تاپقان.
«س» مەن «ت» قايدا؟
«كۋ» — بۇتاق بوپ تۇماندى قاق جاردى...
«س» مەن «ت» بىرلىكتە گۋلەپتى...
«ت» ءارپى — قۇرباندىق ورنى بوپ تولعاندى،
«س» — ونىڭ ۇستىندە بايلانعان ءبىر توقتى.
«كۋست (بۇتا)» دەگەن ءتورت ءارىپ ءتۇيىستى قاي تۇستا،
بۇتاق بوپ تۇرعاننىڭ جەل شايقاپ سەنىمىن...
بارلىعى ءتۇيىسىپ اقىرى ايقىشتا،
«ت» ءارپى باسادى ورنىن كوبىنىڭ...
«س» ءارپى عانا ەمەس جوعالعان، بۇزىلىپ قورعانى،
«ۋ» ءارپى عانا ەمەس بۇتاق بوپ سىناتىن،
كولدەنەڭ سىزىعى سىرعىسا بولعانى —
«ت» ءارپى ايقىشقا اينالىپ شىعاتىن.
بۇتاقتار ۇزارىپ قالقىماق،
بۇتاقتار بالانى قۇشاققا قىسقانداي.
ءبىر قۇشاق قارا جەر جارقىراپ،
ءسابيدىڭ ۇستىنەن ۇشقانداي.
سارعايىپ اتقان تاڭ ويعا قاپ،
قۇرباندىق ءساتى كەپ سوڭىندا،
ىبىرايىم بالانى بايلاپ اپ،
وت ورنىنا اكەلدى.
كەشەگى ورىنعا...
بار وتىن سول جەرگە قويىلعان،
قۇرباندىق ۇستەلىنە ىسقاقتى جاتقىزدى،
ءتۇس سياقتى ءبىر كۇيگە بوي ۇرعان،
شىنايىلىققا ۇقسايتىن ءسات سىندى.
وتقا ءجۇن ساپ كوردى، ساۋساعىن وت شالىپ،
ءجۇن ءيىسى قوڭىرسىپ كەۋلەدى.
ىبىرايىم سەلەبەسىن الىپ توقتالىپ،
بالاسىن وتقا ۇستاپ سويلەدى:
«ءجا، ۋاقىتى كەلدى» دەپ، قارادى،
ءبىر قولى بالاسى باسىندا.
ساۋساعىنا وتكىر قان تارادى،
تامىرىنىڭ ىشىندە تاسۋدا.
قانجار جارقىلىنا
بالانىڭ جانىن
شاعىلىستىرماق بولدى دا، ەلەڭتىپ،
و، قۇداي ساقتا!— دەپ، كوزىندە
ويناتىپ ساعىم،
ءبىر پەرىشتە شىعا كەلدى قۇم توبەدەن توپ ەتىپ.
— جەتەر، ىبىرايىم!— دەگەندە، ابدىراپ،
دەنەسى قارا تەرگە مالشىنىپ تۇر ەدى،
پىشاعى سۋسىدى، قولدارى سالبىراپ،
پەرىشتە قاعىپ الدى دا، اماندىق تىلەدى.
— ءبارى ءبىتتى. اكەسى بولا تۇرا
ىبىرايىم،
قۇرباندىققا تاۋەكەل ەتكەنسىڭ.
ۇمىتپايمىز مۇنى دايىم،
كوك تە رازى. سىناقتان وتكەنسىڭ.
زۇلىمدىقسىز الەم قۇرۋىمىزدى وڭعارعاي،
ءجۇر، قينالعاندارعا جەتەيىك.
ەشكىمدى جارالامايتىن قانجارداي
جارقىراپ اققان وزەندەردەن وتەيىك.
مىنا شوپتەردەن دە قالىڭىن ىزدەگەنىن ءبىلدىم،
ءبىزدى كۇتكەن وتار-وتار مالىڭدى تابايىق.
سەنىڭ شاتىرىڭداعى بالالارىڭ — قۇمنىڭ
سانىمەن تەڭەسەتىن كۇنگە بارايىق.
ءبىر تاۋ بار ورىلگەن بۇلاعى،
ەتەگى كىلەمدەي جازىلعان،
مۇنارى ورمەلەپ ءار تاڭدا شىعادى،
بەتكەيى توعايمەن سىڭسىتىپ جابىلعان.
قاناتىن شوپتەرى سۋىنا،
جەل كەلسە توعايى يىلەر الارىپ،
سىز تارتىپ شىرىگەن جاپىراق بۇعىنا،
كوكتەمدە قايتادان جوعارى ورالىپ.
جاپىراقتار ۇقسايدى ءوزارا،
جىلدار وتسەدە وزگەرتپەي تۇرلەرىن.
دىڭدەر-اي، بۇتالارىڭ ءوسىپ تۇر ارادا،
جوعارىدا اق بۇلتتىڭ قاراشى گۇلدەۋىن.
سانسىز جۇلدىزدىڭ جىلتىلى،
اسپان كۇمبەزىن ساۋلەلەپ.
تۇندە ۇلعايىپ بۇلاقتىڭ سىڭعىرى،
وزەندەي كۇركىرەپ، اۋرەلەپ...
بۇتاقتارى ءۇنسىز توعايعا بارايىق،
شوپتەن ۇيا ورگەن قۇستارى،
تامىزدىق بولسادا بۇتاعى سورايىپ،
قۋراعان بۇتاق جوق ۇجماعى.
ساناڭدى باستىرما قاپ-قارا بۇلتتارعا،
كوزىڭدى اش، مۇندا ءولىم نىشانى بايقالماس.
ءار بۇتا بەلگىدەي ءىلىنىپ بيىكتەۋ تۇستارعا،
شولدەگى ۇمتىلىس ۇندەرىن تويتارماس.
ماڭگىلىك بۇتالار بۇرلەۋدە بيىكتە،
قارا، كۇتەدى ءبىر جاۋاپ وزىڭنەن.
ىبىرايىم، جاۋاپ قات وعان دا، ماعان دا، سۇيىكتى ول،
جۇرەلىك،
جەل بوزداي باستادى — بوزىنگەن.
جۇرەلىك ىبىرايىم، ەلىڭە —
جانى مەن رۋحى ولاردىڭ تۇتاسقان،
بار باقىت بايلانعان جەرىڭە،
بار نارسە ءجۇز قايتارا گۇل اشقان.
ولار كوبەيسە، قاراڭعىلىق تا كوبەيىپ،
كولەڭكەلەرى قول-اياعىن ماتايتىن.
ءار سوزدەن ءبىر بەلگى سەرەيىپ،
باستاپقى مانىنە سونىسىن اتايتىن.
كوگىلدىر كەڭىستىككە جايىلىم مەن ورمانى
ىبىرايىم مەن ىسقاقتاي جارق ەتىپ.
قادامدى جۇتاتىن بۇتالار الدەنىپ،
— ءاي، جۇرىڭدەر، باستالماق داۋىلدىڭ سورلى ءانى.
ىبىرايىم، بولدى، سىننان دا ءوتتىڭ، مۇنارىم،
پىشاقتى اپ قويدىم، ءدىر قاقپا!
تاڭعى سالقىن نۇر سيپالاپ بۇتانى،
جۇرەلىك. ويانار ىسقاق تا.
ىبىرايىم، سىننان ءوتتىڭ،
سويلەمە، ءۇنىڭ باس،
سوڭى وسى، توقتايىق، جاڭارىپ،
توقتاپ ىبىرايىم، ءجۇزىڭدى اش،
جەتەدى، ءبارى انىق.
شاتىرلار، ماڭايى تولعان قوي،
مىڭعىرعان قويلاردا جوق ەسەپ.
الگى بۇلتتارداي، ءۇيىرىلىپ ورمانداي
شالشىقتا بۇلت ەلەسىن ەسەلەپ.
بىقسيدى وت، جۇزدەگەن قۇس ۇشىپ،
قازانداعى سۇيەككە ىرىلداستى يتتەر دە،
اپتاپتا وڭدەردەن تەر اعىپ، تۇلەجىپ،
داۋىستار گۋىلدەپ تىكتەلگەن.
بۇلتتار بەتكەيدە كولەڭكەلەپ قويلاردى،
سىرعيدى، كوتەرىلىپ كۇن دە،
جالتىلداعان قۇزدارعا بۇلاعى بايلاندى،
تۇيەلەر كولەڭكەدە شوگەتىن بىرگە.
بۇتالار سىبدىرلاپ مىڭداعان شىبىنعا،
قويلاردىڭ مىڭعىرى ارانىڭ ىزىڭىن قايىرىپ،
تارسىلداپ بالتا ءۇنى، قويشى قاراپ تۇر ءبىر شىڭدا،
مالشىلار شاتىرى دالاعا داقتاي جايىلىپ.
ءبىر ساڭلاۋدان ءبىر كەسەك جەر ءبىلىنىپ،
ايەلدەر قولى دا كورىنىپ قالدى ما-اۋ،
بۇرىشقا جارىق پەن شاڭ ءسىڭىسىپ،
جارقىشاققا تولى بارلىق جەر ساڭلاۋ.
ءار تاقتاي بىلەدى جارقىشاعىن جاقسىراق،
قانداي اسىل اعاشتان بولسادا،
قالىڭ، جىڭىشكە، ۇزىنى، قاتتىراق،
وزەگىندە اشىلۋ باستالسا سول عانا.
اعاشتىڭ قالىڭ جارقىشاعى الدىندا،
سىرتتاعىسى نەگە تۇراتىن؟!
اعاش ىشىندەگى شايىرى بالقۋدا،
ءتىپتى دە بىلىعىپ، شىلانىپ.
اقىرى، شايىر كەۋىپ، تۇگەلدەي بۋ بولىپ
سىرتقا شىقتى دا، قۋىسى بوس قالىپ،
قيعاشتاپ جىلجىپ، گۋلەتىپ،
قايدا جىلجىعانىن ءبىلسىن بە توقتالىپ؟!
پىشاق قاداپ كور، جۇقا بولسادا،
باسقا جاققا ۇدىرە تارتقانىن بايقايسىڭ،
تاقتاي پىشاقتى قاسارىسىپ تارتتى قانشاما،
كەنەت ەكىگە ايىرىلادى، قانداي مۇڭ.
قاراڭعىلىق وزەكتەردى جاسىرسا تايپالىپ،
بەيشارا پىشاق بۇرىنعىشا تىك سىزباي،
قيسالاڭداپ كەسەدى-اۋ شايقالىپ،
وزەكتەردە بۇلقىنباي.
ىشتەگى جارقىشاق بۇتاداي ساباقتاس ۇنەمى،
شىرمالىپ، سوقتىعىپ، دۋىلداپ،
ء"وسىپ كەلەمىن" دەپ قايتالاپ بىرەۋى،
شايىردىڭ توزاڭى قارا قۋىستا شۋىلداپ.
بارلىعى سىرتىنان
قار باسقانداي،
ءبىرلى-جارىمى تەرەزەنى كۇزەتىپ،
ءۇيدىڭ ەسىگى قابىرعامەن استاسقانداي،
جەل بۇتالار مەن تالشىقتى ۇيەتىن.
كىرەبەرىس كوزدەن تىم تاسا،
بىراق، پىشاق ءاردايىم بىرىڭعاي ىشىندە.
ەكى جاقتىڭ دا قىزمەتشىسى بولىپ تۇردى اسا،
الاقان مەن تاقتايدىڭ بىرىندە.
قانداي كوزبەن قاراسا دا،
ساڭلاۋدان ءسۇزىلىپ تۇسكەن ساۋلە شاڭمەن ارالاسىپ.
تۇيەلەر شوككەن جەرگە ىسقاق بارا سالا،
بەلگىسىز ءبىر جولاۋشىمەن سويلەسىپ، سانانى اشىپ.
وت بىقسىپ، جۇزدەگەن قۇس ۇشىپ،
قويلاردىڭ مىڭعىرى ارانىڭ ىزىڭىن قايىرىپ،
اپتاپتا وڭدەردەن تەر اعىپ، تۇلەجىپ،
شاتىرلار دالاعا داقتاي جايىلىپ.
مال تابىنى جىلجيدى، قابىر قىلتيىپ،
بۇلاق سىلدىراپ، سامالى
ءشوپتى جارىپ،
سەلك ەتە قالدى، مەڭىرەۋ اۋادا بۇل تۇرىپ،
ءوز ەسىمىن تاعى ءبىر ەستىپ قالىپ.
الىستا شاتىرلار، كوشەدى ەل لاپىلداپ،
شىعىستان كەلەدى بۇلت ءتونىپ،
يتتەر وشاقتى اينالا شاپقىلاپ،
ءبىر تومپەشتى كورىپ قالدى، بۇتالار بۇركەنىپ.
ايەلى، ارتىندا شاتىرلار، كەڭ دالا،
قولىندا ءىنجىردىڭ جاسىل بۇتاعى.
سول بۇتانى بۇلعاپ شاقىردى،
بۇتا تولعانا:
— ءجۇر ىسقاق، بولاشاق ايەلىڭ رابيعا تۇر، ءانى.
*
— ءجۇر ىسقاق، نەگە توقتاپ قالدىڭ؟ ءجۇر.
— قازىر جەتەمىن، — دەگەنى بۇتالار ىشىمەن،
تۇنگى جاڭبىردىڭ استىندا سالقىن تۇر،
جىلدام اققان سالداي ايعايى كىشىرگەن.
— ىسقاق، قالىپ قويما.
— جو، جوق، ءسىز جاققا وتەمىن!
اققايىڭنىڭ قايسارلىعىمەن سويلەگەن.
— ىسقاق، ءۇيدى ۇمىتقان جوقسىڭ با؟
— جەتەمىن.
اكەسى تەرلەگەن:
— جارايدى، جۇردىك، قاپ قويما.
بالا:
— مەن كەلەم.
— ءجۇر، ىسقاق.
— تۇرا تۇر.
— ءجۇر.
— قازىر.
— كىدىرمە. بورىكتىڭ ىشىنە تىعىلعان تورعايداي.
— تەزىرەك. جالت قاراپ بايقاتپاي بۇل دا ءبىر،
— تەزدەت، ءجۇر.
— قازىر.
— ەستىمەدىم. دىبىس نە ول قانداي؟
ىسقاق — يسااك بوپ،
ءبىر دىبىسىن كەمىتتى تىلىمدە،
ەسەسىنە جاڭا سيپاتقا
يە بوپ،
ەكى ءارىپتىڭ ورنىنا ءبىر ءارىپ دىرىلدەپ،
ءۇش ەسە وتەۋىن ارىپكە جاسىرىپ،
كيەلەپ.
ورىسشا «ي» — جاي عانا ءبىر جالعاۋ،
ىستەردىڭ سانىن كوبەيتەر سويلەمدە،
قوسۋ تاڭباسى سەكىلدى بۇل ماڭدا،
ولاردى كىم قوساتىنىن بىلمەيدى —
ول، مەن دە.
قورىتىندىسى اۋزىمىزعا سالىنباي، جۇرەمىز،
بۇعان ارنالعان دىبىس مۇلدە جوق.
«س» نەنى بىلدىرەتىنىن بۇتادان بىلەمىز،
«س»-نىڭ بايلانعان قۇربان ەكەنىن بىلگەن ەك.
«ا» ءارپى — ارىپتەر ىشىندە كونەكوز،
سوزدەردى ايىراتىن دىبىس بوپ تانىلار.
شىنىندا، قورقىنىشتى ايعاي بوپ
كەلەدى ءوزى —
ءسابي زارىن جامىلار،
قاسىرەت ءۇنى بوپ، اجال الدىندا — تاعى زار.
ونى قوسارلاپ «ااا» دەپ ايتساق، شەشىلىپ،
توعىستىرا تۇسسەك دىبىستى بىلايعى،
سوزدەردى بولەتىن دىبىستار قوسىلىپ،
جانتۇرشىگەرلىك جانايعاي قۇرايدى:
جالىن «ك» -نىڭ بۋىنىن شارپىپ وتەردەي،
جالعىز قالعان «ا» تىكە بۇل ۇمتىلىپ،
ەشكىمنىڭ قولى دا پىشاق كوتەرمەي،
ازاپتى توساتىن ىبىرايىم دا جوق، كىل تىنىپ.
ەسىمنىڭ ەرنىنە جارتىسىن قالدى الىپ،
ەكىنشى جارتىسىن جالىن جاسىرىپ.
قۇربان تاعى دا وت ۇستىندە زارلانىپ،
مىنە، ورىسشا يسااك ەستىلدى اسىعىپ.
*
جاڭبىر بۇتاقتى توقپاقتاپ كوڭىلسىز،
قورشاۋدان ءارى ەڭىرەپ ادام جۇرەگىندەگى ءبىر ۇيا،
كوزگە كورىنبەي.
— ءاي، كىم بار؟ تەك ءۇنسىز.
ء—جۇر، ىسقاق. — تۇرا تۇر. — ءجۇر. — ءيا.
— كىدىرمە.
جاڭبىر شاتىردى ۇرعىلاپ، دىرىلدەپ،
— تەزىرەك.
ۇنەمى وسىلاي ونىمەن،
— تەز. — قازىر.
— ەستىمەدىم عوي-مەن اياقتالىپ سوڭى ۇنەم.
تولاسسىز توپەلەپ بۇل جاڭبىر قيالاپ،
دىرىلدەپ اققان سۋ كۇيەنى كەتىرىپ،
كوكتەمگى جاپىراققا قالىڭ جاز ۇيالاپ،
جاز بولىپ جەتىلىپ،
ماۋسىمنىڭ جاپىراعىنان دا قالىڭ جاز
وسىندا ءۇش ەسە كورىنىپ،
جازداعىدان بوزعىلتتاۋ كەلسە دە شوپتەرى، اۋىلداس،
جاپىراقتىڭ كولەڭكەسى ەشتەڭە بەرمەستەن سەمىرىپ.
اعاش ءدىڭىنىڭ كولەڭكەسىندە جەر انىق سەزىلىپ،
جارىقتا شاڭىتقان نارسە سوندا انىق بايقالىپ،
ءۇنسىز پويىز زىمىراپ ەگىستىك ىشىمەن كەرىلىپ،
رەلسكە قاراي قيسايعان وڭ قاپتال القاپتا شالقايىپ.
كەيىن كۇنى-ءتۇن سول جاقتان
ءتۇسسىز تۇتىندەر بۋداقتاپ ءجۇردى ۇلىپ،
ءتۇتىننىڭ ىشىندە كورىنبەي كەتكەندەرگە اۋلاقتان —
پويىز ءوزىن «8» سانىنىڭ ىشىندەگى شەكسىزدىكتەن جىلجىتىپ،
ول سول «8»-ءدىڭ كىندىك ءوسىن بويلاي قيىپ وتەدى.
ونىڭ شەڭبەرلەرى اۋىلعا، ەگىسكە، قورشاۋعا، جىراعا ناق تولىپ،
رەلستىڭ ەكى جاعىنان قاق ايىرىلعان تولقىندار كەتەدى،
جان-جاققا، كوكتەرگە قاراي لاپ قويىپ.
پويىز «8» سانىنىڭ ىشىنەن — جەل ديىرمەنىنىڭ قاناتتارىنىڭ،
بولات بۇراندالاردىڭ قالاقتارى ىشىمەن —
جۇيتكىپ. ءبىر قول باستاپ كەلەدى الدىندا
قاراپ ءبارىنىڭ،
ساۋلە شوعى توبەلەردىڭ سىرعىپ ۇستىمەن.
ءدال سونداي ساۋلە شوعى بار وزىندە،
اشكوز قۇمارلىقپەن شىراقتىڭ ىشىنە تاڭىلىپ ۇيىقتاعان.
باۋ-باۋ بولعان استىق شوعى سەكىلدى سەزىلگەن،
ماتالىپ، سىرتقا دا شىقپاعان.
پويىز زاۋلاسا، قاراڭعىدا ادام جۇزدەرى الارىپ،
اينالادان توبەلەرىڭىز قارايدى.
تەمىرجولدان تاراعان تولقىندار بىردە جوعارى،
بىردە تومەندەپ، شامداردىڭ ساۋلەسىندەي تارايدى.
جالتىراتىپ، تولاسسىز سابالاپ، ۇشتى ۇرىپ،
قاقپانى، تەرەزەنى جاڭبىر قيعاشتاپ ۇراتىن،
ناۋادان سىزدىقتاپ سۋ اعىپ ىسقىرىپ،
سۋلانعان دودەگە اسقاق بوپ تۇراتىن.
ءبىر عانا تەرەزەدە شىراق جانىپ تۇر.
سۋىق جاڭبىر تەرەزە جاقتاۋىن وساتىن.
تۋرا شۇڭەتتە تۇرعانداي انىق بۇل،
قاراڭعىدا جالىنى دىرىلدەپ ساساتىن.
ول جانعانمەن، اينالاسى
كورىنبەس ەلەسكە شىرمالا باستاعان،
تۇنەكتە ەشقانداي جولاۋشى جوق،
اينالايىن، سەن قاراشى،
قارسىدا كىرپىش قابىرعا — تۇر ءۇنسىز، ساسپاعان.
ۇنسىزدىك باپتاعان.
اۋلا قۇلىپتاۋلى. سىپىرۋشى
ءىشىپ كەتكەن،
جاڭبىرىڭ بولات قۇلىپتى تەربەتىپ.
ءتۇن قاڭىراپ. شامدا قاعازدىڭ شەتى بۇلك ەتكەن،
توپسالار وت قورشاپ تولدى ءورىپ.
قاراڭعىداعى ىلمەكتەر جالىنداي جيىلىپ،
تۇبىندە كىلتتەر جىلتىراپ حور ايتىپ،
ىلگەك، تيەكتەر، شىنجىرلار ءۇن قاتىپ ۇيلىعىپ،
تەڭىزدىڭ وزىندەي، ءوزىن بۇل توعايتىپ.
سوعان قاراماستان، جارىعىن قاراڭعىعا باعىتتاپ،
ءوز ءۇنىن جاۋىننىڭ، كىرپىشتىڭ ارعى جاعىنا جەتكىرە،
تاقتايدىڭ ارعى جاعىنا تۇرسادا تابىستاپ،
ءوز ىشىندە جانىپ تۇرعان نارسەگە ۇندەۋى ءوتتى مە؟
تاقتايدان قورشاۋى. ەسىكتە ءۇش قۇلىپ،
ساڭلاۋسىز بولعاندىقتان، كىلتىڭ دە سۋىرىلماي.
ءتورت تاراپتى ءتۇپسىز قاراڭعىلىق بيلەپ تۇر جۇلقىنىپ،
تەرەزەنى اشا قالساڭ، تولقىندار لاپ قويماق بۇرىنعىداي.
توپسا تۇر سارتىلداپ، باراتىن جول جابىق.
دارمەنسىز ىزامەن قۇلىپتى قىسا ءتۇس.
سوعان قاراماستان، جانىپ تۇر، جانا بەرەدى تولعانىپ،
ومىردەن دە زور ءبىر نارسەنى جالماپ جاتىر بۇلا كۇش.
تۇلكى كەپ، كوزدەرى تەرەزەدە جارقىراپ،
الدىنداعى اينەك شاعىلىستاردى ءوشىرىپ،
قارايدى ول. شىراق جانىپ تۇر، قۇبىلىپ، قالتىراپ،
ۇزىن كولەڭكەلەرمەن قابىرعالاردى بوياپ، ەسىرىپ،
جەتسە دە كەشىگىپ.
تۇلكى ۇزاپ، سىعالاي قارايدى،
ىسقىرىپ، ىسقىرىق ىشىنەن الدەنە ەستىلىپ،
سوزگە ۇقساس ءبىر ءۇن بار، شىراقتى جالىنى ورايدى،
شىراعداندى ارا مەن جاپىراق ورنەكتەپ، كوپ تىنىپ.
جان-جاعىندا ارالار، قاناتتار، توزاڭ، گۇل،
مىس تۇستەس كورىنىستىڭ تىلىندە —
ءبىر سەبەت، ىشىندە جەمىسكە ورانىپ،
بەدەرلەنىپتى وسىلاي. ءبىلدىڭ بە؟
المۇرت دانىنەن كىشىرەك بۇل ورنەك.
بىراق شىراقتىڭ جالىن ءتىلى وعان جالاڭداپ تەبىندى،
ءوز ۇستىندە بيلەپ، دىرىلدەپ، ءوزىن تۇنەككە جىبەرمەك،
باسامىن بەتىمدى —
كۇزگى قاڭىراعان توعايىمدا قاپ قويعان جازعى جاپىراق سەكىلدى.
1963 جىل
يوسيف برودسكي
دايىنداعان: كوكبورى مۇباراك
Abai.kz
