قولدان باقىت جاساۋ – زاماناۋي تاۋەلدىلىك

ولار قىمبات كولىك ءمىنىپ، ءساندى جيھازعا تولى كەڭ پاتەردە تۇرعان كەزدە عانا وزدەرىن وزگەلەردەن الدەقايدا جوعارى، الدەقايدا قۇندى سانايدى. ارزان كولىگى بار كورشىسىنە قاراپ: «مەنىڭ تابىسىم بۇدان كوپ... مەندە ءبارى بار... ال مىناۋ كەدەي» دەپ ويلايدى.

ولار: «ادامدار مەنىڭ كولىگىمە قاراپ، مەنى مىقتى دەپ ويلايتىن شىعار» دەگەن قيالمەن وزدەرىن الدايدى، ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋى دا تەك وسى ولشەممەن عانا وسەدى. كورشىسىنىڭ قاسىنان وتكەندە نەمەسە ارزان كولىكتەر تىزىلگەن كوشەمەن زىمىراپ بارا جاتقاندا وزدەرىن اسا ماڭىزدى تۇلعا سەزىنەدى. بىراق، كورشىسى ودان دا ادەمى، قىمبات كولىك ساتىپ السا-اق بولدى، ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ سالا بەرەدى. ويتكەنى كورشىسى وزىنەن گورى تابىستىراق بولىپ كورىندى. سودان كەيىن ولار قانداي دا ءبىر امالمەن باياعى «مارتەبەسىن» قايتارىپ الۋعا تىرىسادى. بۇل تەك كولىككە عانا قاتىستى ەمەس...

بۇل جاعداي شەكسىز جالعاسا بەرەدى... ولاردىڭ ءوزىن باعالاۋى ءبىر تومەندەپ، ءبىر جوعارىلاپ، تۇراقسىز كۇي كەشەدى. اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ءبىرى قىمباتىراق، ادەمىرەك دۇنيە تۇتىنسا، وزدەرىن قور ساناپ، جاسىپ قالادى; ال ەگەر بىرەۋدىڭ جاعدايى تومەندەۋ ەكەنىن كورسە، وزدەرىنىڭ ۇستەمدىگىن سەزىنىپ، مارە-سارە بولادى.

جازۋشى ءارى فيلوسوف شارل دە مونتەسكە:

«ەگەر ءبىز تەك باقىتتى بولۋدى عانا قالاساق، بۇل وڭاي بولار ەدى. بىراق ءبىز وزگەلەردەن باقىتتىراق بولعىمىز كەلەدى، ال بۇل ەشقاشان مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى وزگە ادامدار ءبىزدىڭ كوزىمىزگە ارقاشان باقىتتىراق بولىپ كورىنەدى» دەگەن ەكەن.

ادامدار «قولدان جاسالعان» جالعان باقىتتىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ، تۋرا ءبىر ەسىرتكىگە تاۋەلدى جاندار سياقتى بولىپ بارادى. ولار قانداي دا ءبىر قۇنمەن بولسىن وزگەلەردەن ۇستەم ەكەنىن سەزىنگىسى كەلەدى. ۇيالى تەلەفوندارىن، كولىكتەرىن ءجيى اۋىستىرىپ، تەك برەندتى دجينسى كيىپ، ءۇيىن قىمبات جيھازبەن تولتىرادى (ەگەر ۇيگە بىرەۋ كىرىپ كەلسە، ۇيات بولماسىن دەگەن ويمەن). وزدەرىنىڭ تالعامپاز ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن ءاتىردىڭ دە تەك ەڭ قىمباتىن سەبىنەدى. ارينە، بۇنىڭ ءبارى ارزان تۇرمايتىندىقتان، «دۇنيەسى بار ادامنىڭ» ءرولىن ويناۋشىلار قارىزعا بەلشەسىنەن باتادى. وسىلايشا، ولار وزدەرىنىڭ «قولدان جاسالعان» باقىتى ءۇشىن نەسيەگە تاۋەلدى بولا باستايدى. وزدەرىنەن تومەن ادامداردان دا سورلى بولىپ قالۋدان ولەرمەندىكپەن قورقاتىندىقتان، مۇنداي كۇيگە تۇسپەۋ ءۇشىن قانشا اقشا بولسا دا شاشۋعا دايىن تۇرادى. «دۇنيەسى بار» دەگەن اتتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وراسان زور اقشاعا كەرەكسىز نارسەلەردى دە ساتىپ الا بەرەدى.

ولار «داۋلەتتى ادام» بەينەسىنە ساي كەلمەيتىن بارلىق كەمشىلىگىن جانۇشىرا جاسىرۋعا تىرىسادى، ال وزدەرىن باي ەتىپ كورسەتەتىن دۇنيەنىڭ ءبارىن جارنامالاپ باعادى. مىسالى، 5 جۇلدىزدى قوناقۇيگە توقتاعانىن الەۋمەتتىك جەلىدە جارىسا جاريالايدى دا، 3 جۇلدىزدى قوناقۇي تۋرالى ءتىس جارمايدى.

وسىلايشا، ولاردىڭ ءومىرى ۇلكەن ءبىر «قويىلىمعا» اينالىپ، ولار وزگەلەردى ەمەس، ەڭ الدىمەن وزدەرىن الداي باستايدى. ولار رولگە كىرىپ كەتكەنى سونشا وزدەرىن شىنىمەن «دۇنيەلى» سەزىنىپ، ءومىر بويى تولەپ تاۋىسا المايتىن قارىزدارى بار ەكەنىن «ۇمىتۋعا» تىرىسادى.

بىراق ءبىر كۇنى بانكتەر ولارعا نەسيە بەرۋدى توقتاتادى، قىزىقتى كۇندەر اياقتالىپ، ولار تەرەڭ دەپرەسسياعا تۇسەدى. باستارىنا تۇسكەن بۇل تاۋقىمەتتى نەسيە بەرمەي قويعان بانككە، ۇكىمەتكە، جالاقىنى وسىرمەي وتىرعان جۇمىس بەرۋشىگە جابادى. ال وزدەرىن ەشقاشان كىنالامايدى. ويتكەنى ولار دا باسقالار سياقتى ومىردەن ءبارىن الىپ، «تولىققاندى» ءومىر سۇرگىسى كەلدى. بۇنىڭ نەسى ايىپ؟

بۇل جاعدايدى گەنري فوردتىڭ مىنا ءبىر سوزىمەن تۇيىندەگەن ءجون شىعار:

«ماعان قىمبات قوناقۇيگە جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرەكسىز زاتتار ءۇشىن ارتىق اقشا تولەۋ ماعان قيسىنسىز كورىنەدى. مەن قاي جەردە تۇنەسەم دە، ءبارىبىر گەنري فورد بولىپ قالا بەرەمىن. كەز كەلگەن ەڭ ارزان قوناقۇيدە دە قىمبات ورىنداعىداي دەمالىپ، شارشاۋ باسۋعا بولادى.

مىنا پالتوعا كەلەتىن بولساق... ءيا، سىزدىكى دۇرىس... مۇنى كەزىندە اكەم كيگەن. بىراق بۇنى كيدى ەكەن دەپ مەن گەنري فورد بولۋدان قالمايمىن. مەنىڭ ۇلىم ءالى جاس، تاجىريبەسى از. سودان بولار، ول: "ەگەر ارزان قوناقۇيگە توقتاسام، ادامدار مەن تۋرالى نە ويلايدى؟" دەپ ۋايىمدايدى. ال ماعان ءبارىبىر... ويتكەنى مەن ءوز قۇنىمدى جاقسى بىلەمىن. مەنىڭ ميللياردەر بولۋىمنىڭ قۇپياسى ەسەپكە ۇقىپتى بولىپ، شىنايى قۇندىلىقتاردى جالعان جىلتىراقتان اجىراتا بىلۋىمدە».

امانتاي تويشىبايۇلى

Abai.kz