جەتى اتانىڭ جاڭا قىرى
ۇلتتىق قۇندىلىقتى قايتا پايىمداۋعا ۇندەيتىن ەڭبەك تۋراسىندا
(اسقار ۇزاقوۆتىڭ «التىن ۇرپاق. ۇلتتىق مۇددە – جەتى اتا جاۋاپكەرشىلىگى!» كىتابى تۋرالى)
جەتى اتا – وتكەننىڭ عانا ەمەس، بۇگىننىڭ دە ماسەلەسى
قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ۇعىمداردىڭ ءبىرى – جەتى اتا. ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل ينستيتۋت قازاق قوعامىنداعى تۋىستىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ، الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق ساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ كەلدى. سوعان قاراماستان، بۇگىنگى قوعامدىق سانادا جەتى اتا كوبىنە جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ قاعيداسىمەن عانا شەكتەلىپ تۇسىندىرىلەتىن جاعداي قالىپتاستى.
شىن مانىندە، جەتى اتا – قازاقتىڭ الەۋمەتتىك فيلوسوفياسىنىڭ وزەگى. ول ادامنىڭ ءوز تەگىنە دەگەن قۇرمەتىن، اۋلەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن، قوعامدىق ءتارتىپتى جانە ۇرپاق ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن كۇردەلى مادەني ينستيتۋت.
وسىنداي وزەكتى ماسەلەگە جاڭاشا كوزقاراس ۇسىنعان ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى – اسقار ۇزاقوۆتىڭ «التىن ۇرپاق. ۇلتتىق مۇددە – جەتى اتا جاۋاپكەرشىلىگى!» اتتى ورىسشا جازىلعان كىتابى.
جەتى اتاعا جاڭاشا كوزقاراس
بۇل كىتاپتى وقىعان ادام ەڭ الدىمەن ءبىر ەرەكشەلىكتى بايقايدى. اۆتور جەتى اتانى وتكەننىڭ ەتنوگرافيالىق مۇراسى رەتىندە سيپاتتاۋمەن عانا شەكتەلمەيدى.
ول:
- ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك;
- قوعامدىق ءتارتىپ;
- ۇرپاق تاربيەسى;
- ازاماتتىق سانا;
- ۇلتتىق تۇتاستىق
سياقتى ۇعىمداردى جەتى اتا ينستيتۋتىمەن بايلانىستىرا قاراستىرادى.
ياعني كىتاپتىڭ نەگىزگى يدەياسى: «جەتى اتا – تاريح ەمەس، ءومىردەگى جاندى قوعامدىق قاعيدا.»
مىنە، ەڭبەكتىڭ باستى ەرەكشەلىگى وسىندا.
بۇل كىتاپ نەسىمەن قۇندى؟
عىلىمي تۇرعىدان قاراساق، كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعى ونىڭ جاڭا تاريحي دەرەكتەر ۇسىنۋىندا ەمەس. ونىڭ قۇندىلىعى باسقادا.
اۆتور قوعامنىڭ تاقتاسىنا مىناداي سۇراقتى الىپ كەلىپ وتىر: جەتى اتا قازىرگى قازاقستانعا نە بەرە الادى؟
بۇل – وتە ماڭىزدى سۇراق.
ويتكەنى ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن:
– جەتى اتا قالاي پايدا بولدى؟
– ونىڭ شىعۋ تاريحى قانداي؟
– قازاق قوعامىندا قالاي قىزمەت اتقاردى؟ دەگەن ماسەلەلەردى كوبىرەك زەرتتەپ كەلدىك.
ال:
جەتى اتا بۇگىن قانداي قوعامدىق قىزمەت اتقارا الادى؟ دەگەن ماسەلە ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق.
اسقار ۇزاقوۆ وسى پىكىرتالاستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر.
عىلىم مەن قوعامدىق ويدىڭ اراسى
ارينە، بۇل كىتاپ اكادەميالىق مونوگرافيا ەمەس. ونداعى كوپتەگەن تۇجىرىمدار قوعامدىق پايىمعا نەگىزدەلگەن. بىراق عىلىم تاريحىنا كوز سالساق، كوپتەگەن عىلىمي ىزدەنىستەر الدىمەن قوعامدىق وي رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن.
سۇراقتى قوعام قويادى.
جاۋاپتى عىلىم ىزدەيدى.
سوندىقتان مۇنداي ەڭبەكتەردى عىلىمي زەرتتەۋمەن باسەكەلەس ەڭبەك ەمەس، عىلىمي ىزدەنىسكە سەرپىن بەرەتىن قوعامدىق قۇبىلىس رەتىندە باعالاعان دۇرىس.
مادەنيەتتانۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەڭبەك
مادەنيەتتانۋدا ءداستۇردىڭ ومىرشەڭدىگى ونىڭ وزگەرمەي ساقتالۋىمەن ەمەس، جاڭا تاريحي جاعدايدا جاڭا ماعىناعا يە بولۋىمەن ولشەنەدى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە وقىرمانعا اسقار ۇزاقوۆوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ىقىلاس تۋدىرادى.
اۆتور جەتى اتانى:
- الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك;
- مادەني جادى;
- قوعامدىق باقىلاۋ;
- ۇلتتىق بىرەگەيلىك
سياقتى ۇعىمدارمەن ساباقتاستىرادى.
بۇل قازىرگى قوعامدىق ديسكۋرستىڭ ماڭىزدى كورىنىسى.
قوعامدىق پىكىردى قوزعاعان ەڭبەك
كىتاپتاعى بارلىق ۇسىنىسپەن كەلىسۋ مىندەتتى ەمەس.
كەيبىر پىكىرلەر توڭىرەگىندە عىلىمي پىكىرتالاس تا بولۋى مۇمكىن.
الايدا ەڭ ماڭىزدىسى – كىتاپ وقىرماندى ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى.
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ بولاشاعى تۋرالى سۇراق قويادى.
جەتى اتا تۋرالى قوعامدىق پىكىردى جاڭعىرتادى.
ال قوعامدىق پىكىردى قوزعاي العان كىتاپتىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر مادەني قۇبىلىسقا اينالادى.
جاڭا عىلىمي باعىتقا جول اشاتىن ەڭبەك
سوڭعى جىلدارى جەتى اتا ينستيتۋتى جونىندەگى زەرتتەۋلەر تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق سيپاتتا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى وسى زەرتتەۋلەرگە جاڭا باعىت قوسىلاتىن ۋاقىت جەتتى.
ول – جەتى اتا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى قوعامدىق ديسكۋرسىن زەرتتەۋ.
بۇل تۇرعىدان قاراعاندا، اسقار ۇزاقوۆتىڭ ەڭبەگى بولاشاق زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ماڭىزدى دەرەككوزدەردىڭ بىرىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
ويتكەنى كىتاپ تاريحي وقيعانى ەمەس، بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قالاي قابىلداپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
قازاق قوعامى جاڭا تاريحي كەزەڭگە قادام باستى.
بۇل كەزەڭدە ۇلتتىق قۇندىلىقتار مۇراجاي سورەسىندە تۇراتىن جادىگەر رەتىندە ەمەس، قازىرگى قوعامدىق ءومىردىڭ بەلسەندى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قايتا قاراستىرىلۋى ءتيىس.
اسقار ۇزاقوۆتىڭ «التىن ۇرپاق. ۇلتتىق مۇددە – جەتى اتا جاۋاپكەرشىلىگى!» اتتى ەڭبەگى وسى قوعامدىق سۇرانىستى دەر كەزىندە كوتەرگەن كىتاپتاردىڭ ءبىرى.
عىلىمي قاۋىمداستىق بۇل كىتاپتاعى بارلىق پىكىرمەن كەلىسپەۋى مۇمكىن.
بىراق ءبىر نارسە انىق.
اۆتور جەتى اتا تۋرالى قوعامدى قايتا ويلاندىردى.
ال عىلىم ءدال وسىنداي ويلانۋدان باستالادى.
سەرىك ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى
Abai.kz
